The defeat of the mountaineers
Volume V — Drona Parva · Chapter 121
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच समप्रमृद्य महत् सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्। निह्रींका मम ते पुत्राः किमकुर्वत संजय॥
2कथं वेषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्। शैनेयचरितं दृष्ट्वा यादृशं सव्यसाचिनः॥
3किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमद्ये पराजिताः। कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः॥
4कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय। शैनेयोऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व संजय॥
5अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छ्रणोम्यहम्। एकस्य बहुभिः सार्धे शत्रुबिस्तैर्महारथैः॥
6विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति। यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथाः॥
7एकस्य हि न पर्याप्तं यत्सैन्यं तस्य संजय। क्रुद्धस्य ययुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः॥
8निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम्। यथा पशुगणान् सिंहस्तद्धद्धन्ता सुतान् मम॥
9कृतवर्मादिभिः शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे। युयुधानो न शकितो हन्तुं यत् पुरुषर्षभः॥
10नैतदीदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फाल्गुनः। यादृशं कृतवान् युद्धं शिनेर्नप्ता महायशाः॥
11संजय उवाच तव दुर्मन्त्रिते राजन् दुर्योधनकृतेन च। शृणुष्वावहितोभूत्वा यत् ते वक्ष्यामि भारत॥
12पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान् मिथः। परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्॥
13ते
14त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाः। शककाम्बोजबाह्रीका यवनाः पारदास्तथा॥
15कुलिन्दास्तङ्गणाम्बष्ठा पैशाचाश्च सबर्बराः। पर्वतीयाश्च राजेन्द्र क्रुद्धा: पाषाणपाणयः॥
16अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा। युक्ताश्च पर्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम्॥
17शूराः पञ्चशता राजन् शैनेयं समुपाद्रवन्। ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च।॥ द्विरदानां सहस्रेण द्विसाहनैश्च वाजिभिः। शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाः॥
18अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्च पत्तगः। तांश्च संचोदयन् सर्वान् नतैनमिति भारत॥
19दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्। तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्॥
20यदेको बहुभिः सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत। अवधीच रथानीकं द्विरदानां च तद् बलम्॥
21सादिनश्चैव तान् सर्वान् दस्यूनपि च सर्वशः। तत्र चक्रैर्विमथितैर्भग्नैश्च परमायुधैः॥ अक्षैश्च बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरैः। कुञ्जरैर्मथितैश्चापि ध्वजैश्च विनिपातितः॥ वर्मभिश्च तथानीकैर्व्यवकीर्णा वसुंधरा। स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकपैश्च मारिष॥
22संछन्ना वसुधा तत्र द्यौर्यहैरिव भारत। गिरिरूपधराश्चापि पतिताः कुञ्जरोत्तमाः॥ अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत। सुप्रतीककुले ज्ञाता महापद्मकुले तथा॥ एरावतकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च। जाता दन्तिवरा राजशेरते बहवो हताः॥ वनाजान् पर्वतीयान् काम्बोजान् बालिकानपि। तथा हयवरान् राजन् निजघ्ने तत्र सात्यकिः॥ नानादेशसमुत्थांश्च नानाजातींश्च दन्तिनः। निजम्ने तत्र शैनेयः शतशोऽथ सहस्रशः॥
23तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून् दुःशासनोऽब्ररीत्। निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः॥
24तांश्चातिभग्नान् सम्प्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तव। पाषाणयोधिनः शूरान् पर्वतीयानचोदयत्॥
25अश्मयुद्धेषु कुशला नैतजानाति सात्यकिः। अश्मयुद्धमजानन्तं नतैनं युद्धकार्मुकम्॥
26तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाः। अभिद्रवत माभैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः॥
27ते पर्वतीया राजानः सर्वे पाषाणयोधिनः। अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिणः॥
28ततो गजशिरःप्रख्यैरुपलैः शैलवासिनः। उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे॥
29क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणः। चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिशः॥
30तेषामापततामेव शिलायुद्धं चिकीर्षताम्। सात्यकिः प्रतिसंधाय निशितान् प्राहिणोच्छरान्॥
31तामश्मवृष्टिं तुमुलां पर्वतीयैः समीरिताम्। चिच्छेदोरगसंकाशैर्नाराचैः शिनिपुङ्गवः॥
32तैरश्मचूर्णैर्दीप्यद्भिः खद्योतानामिव व्रजैः। प्राय: सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष॥
33ततः पञ्चशतं शूराः समुद्यतमहाशिलाः। निकृत्तबाहवो राजन् निपेतुर्धरणीतले॥
34पुनर्दशशताश्चान्ये शतसाहस्त्रिणस्तथा। सोपलैर्बाहुभिश्छिन्नैः पेतुरप्राप्य सात्यकिम्॥
35पाषाणयोधिनः शूरान् यतमानावस्थितान्। न्यवधीद् बहुसाहस्त्रांस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
36ततः पुनात्तमुखास्तेऽश्मवृष्टीः समन्ततः। अयोहस्ताः शूलहस्ता दरदास्तङ्गणाः खसाः॥
37लम्पाकाश्च कुलिन्दाश्च चिक्षिपुस्तांश्च सात्यकिः। नाराचैः प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारदः॥
38अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितैः शरैः। शब्देन प्राद्वन् संख्ये रक्षाश्वगजपत्तयः॥
39अश्मचूर्णैरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिनः। नाशक्नुवन्नस्थातुं भ्रमरैरिव दंशिताः॥
40हतशिष्टाः सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः। कुञ्जरा वर्जयामासुसुयुधानरथं तथा॥
41ततः शब्दः समभवत् तव सैन्यस्य मारिष। माधवेनार्धमानस्य सागरस्येव पर्वणि॥
42तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्। क्रुद्धः सात्वतानां महारथः॥
43दारयन् बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्। यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय॥
44एष सूते रणे पाषाणयोधिभिर्नूनं युयुधानः समागतः। तथा हि रथिनः सर्वे ह्रियन्ते विद्रुतैर्हयैः॥
45विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च। न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान्॥
46इत्येतद् वचनं श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथिः। प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरम्॥
47सैन्यं द्रवति चायुष्मन् कौरवेयं समन्ततः। पश्य रोधान् रणेभग्नान् धावतो वै ततस्ततः॥
48इमे च संहताः शूराः पञ्चाला: पाण्डवैः सह। त्वामेव हि जिघांसन्त आद्रवन्ति समन्ततः॥
49अत्र कार्य समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम। स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः॥
50तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथेः। प्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन् बहुविधान् रथान्॥
51ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः। युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानकाय दुद्रुवुः॥ यैस्तु दुःशासनः सार्ध रथैः पूर्व न्यवर्तत। ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति॥
English
1Dhritarastra said What, O Sanjaya, did my shameless sons do when they beheld the grandson of Sini proceed towards Arjuna, crushing as he advanced my troops?
2How indeed did those dying wretches set their heart on fight, when Sini's grandson who is equal to Savyasachin himself appeared before them?
3What indeed, did the Kshatriyas defeated in battle do? How indeed did the illustrious Satyaki penetrate through their ranks?
4O Sanjaya, tell me also, how could the grandson of Sini proceed to battle when all my sons were alive and fighting?
5What I have heard from you, O son, appears to be exceedingly wonderful viz., the battle between the one and the many the latter counting many mighty car-warrior among them.
6O Suta, I think Destiny is adverse to the interests of my sons, in as much as they are now being slaughtered by that mighty carwarrior of the Satvata race.
7Even all my troops united together were not competent enough to withstand the enraged Yuyudhana; not to speak of the sons of Pandu.
8Like a lion slaying other inferior beasts Satyaki is slaughtering my sons, having first vanquished in battle Drona that warrior accomplished in weapons and versed in all modes of warfare.
9Countless heroes headed by Kirtavaiman himself, fighting heedfully, were not able to slay Satyaki in battle; so it is certain that the latter will vanquish my sons single-headed.
10Even Phalguna himself did not fight in the manner in which the illustrious grandson of Sini has fought.
11Sanjaya said All this has been brought about by your wicked policy and by the vile deeds of Duryodhana o king. O Bharata, now hear attentively what I am going to say to you.
12At the command of your son, all those warriors then taking tremendous vows to fight
13to the last, rallied and resolved upon fighting fierce.
14Three thousand bowmen, commanded by Duryodhana himself and supported by a numerous body of Sakas, Kambojas, Valhikas, Yavanas, Paradas.
15Kulindas, Tanganas, Amvartas, Pisachas, Barbaras and mountaineers, Oking, all inspired with rage and armed with stones.
16Rushed against Sini's grandson like flights of insects falling upon a blazing fire. Five hundred other warriors united together, O king, then also assailed Satyaki.
17Another large division consisting of a thousand chariots, a hundred mighty carwarriors, a thousand elephants, two thousand horses and innumerable foots soldiers, also assailed the grandson of Sini.
18Then, O Bharata, Dushasana, urged those troops saying, slay him' and encompassed Satyaki there with.
19Then we beheld the marvellous character of the prowess of Sini's grandson, in as much as single handed as he was he fearlessly fought on with the odds against him.
20He then continually went on slaying the divisions of car-warriors elephants and horsemen and the robbers.
21Like the autumnal sky bespangled with stars, the field of battle then became covered with car wheels broken and smashed by means of his mighty weapons with innumerable Akshas and beautiful car-shafts crushed to pieces with mangled elephants and broken standards with coats of mail and bucklers scattered all about and O sire, with garlands and ornaments and attires and Anukarshas.
22Many best elephants prodigious mountainous and of the Anjanors, of the Vamana breed, O Bharata or of the Supratika Mahapadmat or Airavata or other breeds, many excellent tuskers, O king, lay prostrate on the ground, deprived of life. Satyaki then slew, O king, many foremost of steeds of the Vanaya, the mountain, the Kamboja and the Valhika breeds. The grandson of Sini also slaughtered foot soldiers there, in hundreds and thousands, born in various realms and belonging to various nationalities. Whilst those troops were being thus carnaged, Dushasana addressing the or
23'Ye heroes, ignorant of the rules of fighting, fight on.” Why do you retreat? But seeing them break away in spite of all his commands yo!'r son Dushasana.
24Urged on the heroic mountaineers skilled in fighting with stones saying-"You are all skillful in fighting. The Kauravas also are all ignorant of this mode of war-fare.
25Do you slay then this hero who, desirous as he is of battle, is unacquainted with your manner of fighting. The Kauravas also are all ignorant of this mode of battle.
26Rush upon Satyaki and fear not for he will not be able to reach you in battle. Thereupon all those mountain kings, all accomplished in fighting with stones.
27Rushed upon the grandson of Sini like so many counsellors rushing in the train of a king. Then all those denizens of the mountains, armed with hollicks looking like the heads of the elephants.
28Stood before Yuyudhana in that battle ready to strike others desirous of compassing the slaughter of the Satvata hero with their missiles.
29They obstructed all the points of the compass, urged as they were by your son. Then as they rushed desirous of fighting with their stones.
30Satyaki sped at them sharp arrows fixing them on his bow string. That awful shower of stones then discharged by the Mountaineers.
31The foremost scion of the Sini race baffled with his Narachas resembling venomous reptiles. Then with those lustrous fragments of stones looking like a flight of fire flies.
32Many of our soldiers were slaughtered; and O sire, cries of alas and Oh were heard in all directions. Then with heavy stones uplifted, five hundred heroic warriors.
33Fell down, O king with their arms severed. Again a thousand warriors and other hundred thousand warriors.
34Encounterirg Satyaki fell down with their arms bearing stones lopped off. Then many heroic warriors, accomplished in fighting with stones, began to fall down, with their purposes unsettled.
35Stayaki then slew them by thousands and that appeared indeed wonderful. Then again many of them, returning to the charge, hurled at Satyaki showers of stones.
36With swords and lances in their grasp, many Daradar, Tanjanas, Thasus, Lampakas and Pulindas, hurled their weapons at Satyaki.
37But the latter well accomplished in the use of weapons cut all of them in pieces with his Narachns. Then as the stones were being broken in the air by sharp arrows.
38The sound, that was created, caused many car-warriors, horses, elephants and footsoldiers to fly away. Pelted in all directions by fragments of stones, men, elephants and horses.
39Were unable to stand in the field of battle, in as much as they felt as if bit by bees. The survivors, bathed in blood and with their heads and frontal globes shattered.
40Of the elephant hosts, then began to break away leaning the car of Yuyudhana. Then the noise that your troops created, O sire.
41Afflicted as they were with the shafts of that descendent of Madhu's race, was tremendous like that of the Ocean in a Parvadayi. Then hearing the cry and that tremendous din, Drona, addressing his charioteer, said
42"O charioteer this mighty car-warrior, of the Satvata race inflamed with wrath, has shattered the host in many places and is now careering like the Destroyer in the field of battle.
43O charioteer, drive my car to the spot whence this noise is coming. Surely Yuyudhana has now encountered these heroes that fight with the stones.
44Yonder the car-warriors are leaving Satyaki being borne away by their flying steeds. Behold some are falling down on the spot with their bodies mangled.
45Their drivers are not able to restrain their wild horses.” The charioteer hearing these words of Bharadvaja's son.
46Replied unto Drona that foremost of all wielders of weapons saying-"O long-lived one, behold the army of the Kauravas routed in all directions.
47Behold the warriors rush in all directions deserting their ranks! But in fact you behold those heroic Panchalas and Pandavas.
48Advance desirous of encountering yourself. O subduer of foes, now behave yourself in the manner one should behave on such occasions.
49Shall we proceed or stay here? Satyaki has gone far ahead of us." While the charioteer was thus speaking to the son of Bharadvaja, O sire.
50The grandson of Sini suddenly came to view, engaged in siaughtering a large number of car-warriors. Those soldiers of yours while being thus slaughtered by Yuyudhana in battle.
51They fled away from Yuyudhana's chariot towards the spot where Drona's division was placed. Those other car-warriors accompanied by Dushasana, all struck with panic, also rushed to the place where Drona's chariot was seen.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मेरे निर्लज्ज पुत्रों ने क्या किया जब उन्होंने शिनिपौत्र को मेरी सेना को चूर करते हुए अर्जुन की ओर बढ़ते देखा?
2जब स्वयं सव्यसाची के समान वे शिनिपौत्र उनके सामने आ खड़े हुए, तब उन मरणासन्न अभागों ने युद्ध में मन कैसे लगाया?
3युद्ध में परास्त उन क्षत्रियों ने वस्तुतः क्या किया? यशस्वी सात्यकि ने उनकी पंक्तियों को कैसे भेदा?
4हे सञ्जय, मुझे यह भी बताओ कि जब मेरे सब पुत्र जीवित थे और युद्ध कर रहे थे, तब शिनिपौत्र युद्ध की ओर आगे कैसे बढ़ सके?
5हे पुत्र, तुमसे मैंने जो सुना है वह अत्यन्त अद्भुत प्रतीत होता है — अर्थात् एक और अनेक के बीच का युद्ध, जबकि उन अनेकों में अनेक महारथी गिने जाते हैं।
6हे सूत, मैं समझता हूँ कि दैव मेरे पुत्रों के हितों के विरुद्ध है, क्योंकि अब वे उस सात्वतवंशी महारथी द्वारा संहार किए जा रहे हैं।
7मेरी समस्त सेना भी एक साथ मिलकर क्रुद्ध युयुधान का सामना करने में समर्थ न हुई; तब पाण्डुपुत्रों की तो बात ही क्या?
8जैसे सिंह अन्य निम्न पशुओं का वध करता है, वैसे ही सात्यकि मेरे पुत्रों का संहार कर रहे हैं — पहले युद्ध में अस्त्रविद्या में निपुण और युद्ध की समस्त पद्धतियों के ज्ञाता द्रोण को परास्त करके।
9स्वयं कृतवर्मा के नेतृत्व में असंख्य वीर सावधानी से युद्ध करते हुए भी युद्ध में सात्यकि का वध न कर सके; तब यह निश्चित है कि वे अकेले ही मेरे पुत्रों को परास्त कर देंगे।
10स्वयं फाल्गुन ने भी उस प्रकार युद्ध नहीं किया जिस प्रकार यशस्वी शिनिपौत्र ने किया है।
11सञ्जय ने कहा — हे राजन्, यह सब आपकी दुष्ट नीति और दुर्योधन के नीच कर्मों का ही फल है। हे भरत, अब मैं आपसे जो कहने जा रहा हूँ, उसे ध्यान से सुनिए।
12आपके पुत्र की आज्ञा से वे समस्त योद्धा तब अन्त तक युद्ध करने की —
13— भयंकर प्रतिज्ञाएँ करके पुनः संगठित हुए और उग्र युद्ध करने का निश्चय किया।
14स्वयं दुर्योधन के नेतृत्व में तीन हज़ार धनुर्धर, तथा शकों, काम्बोजों, वाह्लीकों, यवनों, पारदों —
15— कुलिन्दों, तंगणों, अम्बर्थों, पिशाचों, बर्बरों तथा पर्वतवासियों के विशाल समूह से समर्थित, हे राजन्, वे सब क्रोध से भरे और पत्थरों से सुसज्जित —
16— शिनिपौत्र पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे कीट-पतंगों के झुण्ड प्रज्वलित अग्नि पर गिरते हैं। हे राजन्, तब पाँच सौ अन्य योद्धाओं ने भी एक साथ मिलकर सात्यकि पर आक्रमण किया।
17एक हज़ार रथों, सौ महारथियों, एक हज़ार हाथियों, दो हज़ार घोड़ों तथा असंख्य पैदल सैनिकों से बने एक और विशाल दल ने भी शिनिपौत्र पर आक्रमण किया।
18तब, हे भरत, दुःशासन ने “इसे मारो” कहकर उस सेना को प्रेरित किया और उससे सात्यकि को वहाँ घेर लिया।
19तब हमने शिनिपौत्र के पराक्रम का अद्भुत स्वरूप देखा, क्योंकि अकेले होते हुए भी वे इतनी विषम परिस्थिति में निर्भय होकर लड़ते रहे।
20तब वे निरन्तर रथियों, हाथियों तथा घुड़सवारों के दलों और उन दस्युओं का संहार करते चले गए।
21तारों से जड़े शरत्कालीन आकाश के समान वह रणभूमि तब उनके प्रचण्ड अस्त्रों से टूटे और चूर हुए रथ-चक्रों से, असंख्य अक्षों और टुकड़े-टुकड़े हुए सुन्दर रथ-दण्डों से, क्षत-विक्षत हाथियों और टूटी ध्वजाओं से, सब ओर बिखरे कवचों और ढालों से, तथा हे तात, मालाओं, आभूषणों, वस्त्रों और अनुकर्षों से ढक गई।
22हे भरत, पर्वत के समान विशाल अंजन कुल के, वामन नस्ल के, अथवा सुप्रतीक, महापद्म या ऐरावत आदि कुलों के अनेक श्रेष्ठ हाथी, हे राजन्, अनेक उत्तम गजराज प्राणहीन होकर भूमि पर पड़े थे। हे राजन्, तब सात्यकि ने वनायु, पर्वतीय, काम्बोज तथा वाह्लीक नस्लों के अनेक श्रेष्ठ अश्वों का भी वध किया। शिनिपौत्र ने वहाँ भाँति-भाँति के देशों में जन्मे और भाँति-भाँति की जातियों के सैकड़ों-हज़ारों पैदल सैनिकों का भी संहार किया। जब वह सेना इस प्रकार संहार की जा रही थी, तब दुःशासन ने (उन्हें) सम्बोधित करते हुए कहा —
23— “हे वीरो, युद्ध के नियमों से अनभिज्ञ होकर भी लड़ते रहो। तुम पीछे क्यों हट रहे हो?” किन्तु अपनी समस्त आज्ञाओं के बावजूद उन्हें भागते देखकर आपके पुत्र दुःशासन ने —
24— पत्थरों से लड़ने में निपुण उन वीर पर्वतवासियों को यह कहकर प्रेरित किया — “तुम सब युद्ध में कुशल हो। कौरव भी युद्ध की इस पद्धति से अनभिज्ञ हैं।
25तब तुम इस वीर का वध करो, जो युद्ध का इच्छुक होते हुए भी तुम्हारी युद्ध-पद्धति से अपरिचित है। कौरव भी युद्ध की इस पद्धति से पूर्णतया अनभिज्ञ हैं।
26सात्यकि पर टूट पड़ो और भय मत करो, क्योंकि वह युद्ध में तुम तक पहुँच ही न सकेगा।” तब पत्थरों से लड़ने में निपुण वे समस्त पर्वतीय राजा —
27— शिनिपौत्र पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे अनेक मन्त्री राजा के पीछे-पीछे दौड़ते हैं। तब हाथियों के मस्तकों के समान दिखाई देती शिलाओं से सुसज्जित वे समस्त पर्वतवासी —
28— उस युद्ध में युयुधान के सामने प्रहार करने को उद्यत खड़े हो गए, क्योंकि वे अपने अस्त्रों से उन सात्वतवीर का वध कर देना चाहते थे।
29आपके पुत्र द्वारा प्रेरित होकर उन्होंने समस्त दिशाओं को रोक लिया। तब जब वे अपने पत्थरों से युद्ध करने की इच्छा से टूट पड़े —
30— तब सात्यकि ने अपनी प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाकर उन पर तीक्ष्ण बाण छोड़े। पर्वतवासियों द्वारा छोड़ी गई पत्थरों की उस भयंकर वर्षा को —
31— उन शिनिवंशश्रेष्ठ ने विषैले सर्पों के समान अपने नाराचों से व्यर्थ कर दिया। तब जुगनुओं के झुण्ड के समान दिखाई देते पत्थरों के उन चमकते टुकड़ों से —
32— हमारे अनेक सैनिक मारे गए; और हे तात, सब दिशाओं में “हा” और “ओह” की चीत्कारें सुनाई दीं। तब भारी पत्थर उठाए पाँच सौ वीर योद्धा —
33— हे राजन्, अपनी भुजाएँ कटी हुई अवस्था में गिर पड़े। फिर एक हज़ार योद्धा और अन्य एक लाख योद्धा —
34— सात्यकि से भिड़कर पत्थर उठाए अपनी भुजाएँ कटी हुई अवस्था में गिर पड़े। तब पत्थरों से लड़ने में निपुण अनेक वीर योद्धा अपने प्रयोजन अधूरे छोड़कर गिरने लगे।
35तब सात्यकि ने उनका सहस्रों की संख्या में वध किया और वह सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ। फिर उनमें से अनेक पुनः लौटकर सात्यकि पर पत्थरों की वर्षा करने लगे।
36हाथों में तलवारें और भाले लिए अनेक दरद, तंगण, थस, लम्पक तथा पुलिन्द अपने शस्त्र सात्यकि पर फेंकने लगे।
37किन्तु अस्त्र-प्रयोग में भली-भाँति निपुण उन सात्यकि ने अपने नाराचों से उन सबके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। तब जब वे पत्थर तीक्ष्ण बाणों से आकाश में ही चूर हो रहे थे —
38— तब जो शब्द उत्पन्न हुआ, उससे अनेक रथी, घोड़े, हाथी तथा पैदल सैनिक भाग खड़े हुए। सब दिशाओं से पत्थरों के टुकड़ों की मार खाकर मनुष्य, हाथी और घोड़े —
39— रणभूमि में टिक न सके, क्योंकि उन्हें ऐसा लगता था मानो मधुमक्खियाँ उन्हें डस रही हों। रक्त से नहाए और सिर तथा कुम्भस्थल फटे हुए बचे-खुचे हाथी —
40— हाथी-सेना के, तब युयुधान के रथ को छोड़कर भागने लगे। हे तात, तब आपकी सेना ने जो कोलाहल किया —
41— मधुवंशी के बाणों से पीड़ित होकर, वह पर्व के दिन के समुद्र के समान भयंकर था। तब वह चीत्कार और वह भयंकर कोलाहल सुनकर द्रोण ने अपने सारथि को सम्बोधित करके कहा —
42“हे सारथि, क्रोध से जलते हुए इन सात्वतवंशी महारथी ने सेना को अनेक स्थानों पर छिन्न-भिन्न कर दिया है और अब वे रणभूमि में संहारकर्ता के समान विचर रहे हैं।
43हे सारथि, मेरे रथ को उस स्थान की ओर ले चलो जहाँ से यह शब्द आ रहा है। निश्चय ही युयुधान अब पत्थरों से लड़ने वाले इन वीरों से भिड़ चुके हैं।
44उधर रथी अपने भागते अश्वों द्वारा ले जाए जाते सात्यकि को छोड़कर जा रहे हैं। देखो, कुछ तो वहीं शरीर क्षत-विक्षत होकर गिर रहे हैं।
45उनके सारथि अपने उन्मत्त घोड़ों को रोक नहीं पा रहे हैं।” भरद्वाजपुत्र के ये वचन सुनकर सारथि ने —
46— समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उन द्रोण को उत्तर देते हुए कहा — “हे दीर्घायु, देखिए, कौरवों की सेना सब दिशाओं में छिन्न-भिन्न हो रही है।
47देखिए, योद्धा अपनी पंक्तियाँ छोड़कर सब दिशाओं में भाग रहे हैं! किन्तु वस्तुतः आप उन वीर पांचालों और पाण्डवों को देख रहे हैं —
48— जो आपसे ही भिड़ने की इच्छा से आगे बढ़ रहे हैं। हे शत्रुदमन, अब आप वैसा ही आचरण कीजिए जैसा ऐसे अवसरों पर करना चाहिए।
49हम आगे बढ़ें अथवा यहीं ठहरें? सात्यकि तो हमसे बहुत आगे निकल चुके हैं।” जब सारथि भरद्वाजपुत्र से इस प्रकार कह रहा था, हे तात —
50— तब शिनिपौत्र सहसा दिखाई पड़े, जो असंख्य रथियों का संहार करने में लगे थे। युद्ध में युयुधान द्वारा इस प्रकार संहार किए जाते आपके वे सैनिक —
51— युयुधान के रथ से भागकर उस स्थान की ओर दौड़े जहाँ द्रोण का दल खड़ा था। दुःशासन के साथ के अन्य रथी भी, सब भय से ग्रस्त, उसी स्थान की ओर दौड़ पड़े जहाँ द्रोण का रथ दिखाई देता था।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मेरा निर्लज्ज पुत्रहरूले के गरे जब उनीहरूले शिनिपौत्रलाई मेरो सेनालाई चूर पार्दै अर्जुनतिर बढेको देखे?
2जब स्वयं सव्यसाचीजस्तै ती शिनिपौत्र तिनीहरूका सामु आइपुगे, तब ती मरणासन्न अभागीहरूले युद्धमा मन कसरी लगाए?
3युद्धमा परास्त ती क्षत्रियहरूले वस्तुतः के गरे? यशस्वी सात्यकिले तिनका पङ्क्ति कसरी छेडे?
4हे सञ्जय, मलाई यो पनि भन कि जब मेरा सबै पुत्र जीवित थिए र युद्ध गरिरहेका थिए, तब शिनिपौत्र युद्धतिर अघि कसरी बढ्न सके?
5हे पुत्र, तिमीबाट मैले जे सुनेको छु त्यो अत्यन्त अद्भुत लाग्छ — अर्थात् एक र अनेकबीचको युद्ध, जबकि ती अनेकमा अनेक महारथी गनिन्छन्।
6हे सूत, म ठान्दछु कि दैव मेरा पुत्रहरूको हितविरुद्ध छ, किनभने अब तिनीहरू त्यस सात्वतवंशी महारथीद्वारा संहार गरिँदै छन्।
7मेरो सम्पूर्ण सेना पनि एकसाथ मिलेर क्रुद्ध युयुधानको सामना गर्न समर्थ भएन; तब पाण्डुपुत्रहरूको त कुरै के?
8जसरी सिंहले अन्य तल्ला पशुहरूको वध गर्दछ, त्यसरी नै सात्यकिले मेरा पुत्रहरूको संहार गरिरहेका छन् — पहिले युद्धमा अस्त्रविद्यामा निपुण र युद्धका सम्पूर्ण पद्धतिका ज्ञाता द्रोणलाई परास्त गरेर।
9स्वयं कृतवर्माको नेतृत्वमा असंख्य वीरहरूले सावधानीपूर्वक युद्ध गर्दा पनि युद्धमा सात्यकिको वध गर्न सकेनन्; तब यो निश्चित छ कि उनले एक्लै मेरा पुत्रहरूलाई परास्त गरिदिनेछन्।
10स्वयं फाल्गुनले पनि त्यसरी युद्ध गरेनन् जसरी यशस्वी शिनिपौत्रले गरेका छन्।
11सञ्जयले भने — हे राजन्, यो सबै तपाईंको दुष्ट नीति र दुर्योधनका नीच कर्मको नै फल हो। हे भरत, अब म तपाईंलाई जे भन्न लागेको छु, त्यो ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्।
12तपाईंका पुत्रको आज्ञाले ती सम्पूर्ण योद्धाहरूले तब अन्त्यसम्म युद्ध गर्ने —
13— भयंकर प्रतिज्ञा गरेर पुनः सङ्गठित भए र उग्र युद्ध गर्ने निश्चय गरे।
14स्वयं दुर्योधनको नेतृत्वमा तीन हजार धनुर्धर, तथा शक, काम्बोज, वाह्लीक, यवन, पारद —
15— कुलिन्द, तङ्गण, अम्बर्थ, पिशाच, बर्बर तथा पर्वतवासीहरूको विशाल समूहबाट समर्थित, हे राजन्, ती सबै क्रोधले भरिएका र ढुङ्गाले सुसज्जित —
16— शिनिपौत्रमाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी कीरा-पुतलीका बथान प्रज्वलित अग्निमाथि खस्छन्। हे राजन्, तब पाँच सय अन्य योद्धाहरूले पनि एकसाथ मिलेर सात्यकिमाथि आक्रमण गरे।
17एक हजार रथ, सय महारथी, एक हजार हात्ती, दुई हजार घोडा तथा असंख्य पैदल सैनिकबाट बनेको अर्को विशाल दलले पनि शिनिपौत्रमाथि आक्रमण गर्यो।
18तब, हे भरत, दुःशासनले “यसलाई मार” भन्दै त्यस सेनालाई प्रेरित गर्यो र त्यसबाट सात्यकिलाई त्यहाँ घेर्यो।
19तब हामीले शिनिपौत्रको पराक्रमको अद्भुत स्वरूप देख्यौँ, किनभने एक्लै भएर पनि उनी यति विषम परिस्थितिमा निर्भय भई लडिरहे।
20तब उनी निरन्तर रथी, हात्ती तथा घोडचढीका दल र ती डाँकुहरूको संहार गर्दै गए।
21ताराले जडिएको शरत्कालीन आकाशजस्तै त्यो रणभूमि तब उनका प्रचण्ड अस्त्रले भाँचिएका र चूर भएका रथ-चक्रले, असंख्य अक्ष र टुक्राटुक्रा भएका सुन्दर रथ-दण्डले, क्षतविक्षत हात्ती र भाँचिएका ध्वजाले, चारैतिर छरिएका कवच र ढालले, तथा हे तात, माला, आभूषण, वस्त्र र अनुकर्षले ढाकियो।
22हे भरत, पर्वतजस्तै विशाल अञ्जन कुलका, वामन नस्लका, अथवा सुप्रतीक, महापद्म वा ऐरावत आदि कुलका अनेक श्रेष्ठ हात्ती, हे राजन्, अनेक उत्तम गजराज प्राणविहीन भई भुइँमा पल्टिएका थिए। हे राजन्, तब सात्यकिले वनायु, पर्वतीय, काम्बोज तथा वाह्लीक नस्लका अनेक श्रेष्ठ अश्वको पनि वध गरे। शिनिपौत्रले त्यहाँ भाँतिभाँतिका देशमा जन्मेका र भाँतिभाँतिका जातिका सयौँ-हजारौँ पैदल सैनिकको पनि संहार गरे। जब त्यो सेना यसरी संहार गरिँदै थियो, तब दुःशासनले (तिनीहरूलाई) सम्बोधन गर्दै भन्यो —
23— “हे वीरहरू, युद्धका नियमबाट अनभिज्ञ भएर पनि लडिरह। तिमीहरू किन पछि हटिरहेका छौ?” तर आफ्ना सम्पूर्ण आज्ञाका बाबजुद तिनीहरूलाई भागिरहेको देखेर तपाईंका पुत्र दुःशासनले —
24— ढुङ्गाले लड्नमा निपुण ती वीर पर्वतवासीहरूलाई यसो भनेर प्रेरित गर्यो — “तिमीहरू सबै युद्धमा कुशल छौ। कौरवहरू पनि युद्धको यस पद्धतिबाट अनभिज्ञ छन्।
25तब तिमीहरू यस वीरको वध गर, जो युद्धको इच्छुक भएर पनि तिम्रो युद्ध-पद्धतिबाट अपरिचित छ। कौरवहरू पनि युद्धको यस पद्धतिबाट पूर्णतया अनभिज्ञ छन्।
26सात्यकिमाथि जाइलाग र भय नमान, किनभने ऊ युद्धमा तिमीहरूसम्म पुग्नै सक्नेछैन।” तब ढुङ्गाले लड्नमा निपुण ती सम्पूर्ण पर्वतीय राजा —
27— शिनिपौत्रमाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी अनेक मन्त्रीहरू राजाको पछिपछि दौडन्छन्। तब हात्तीका शिरजस्तै देखिने शिलाले सुसज्जित ती सम्पूर्ण पर्वतवासी —
28— त्यस युद्धमा युयुधानका सामु प्रहार गर्न उद्यत भई उभिए, किनभने तिनीहरू आफ्ना अस्त्रले ती सात्वतवीरको वध गर्न चाहन्थे।
29तपाईंका पुत्रद्वारा प्रेरित भई तिनीहरूले सम्पूर्ण दिशा रोके। तब जब तिनीहरू आफ्ना ढुङ्गाले युद्ध गर्ने इच्छाले जाइलागे —
30— तब सात्यकिले आफ्नो ताँदोमा बाण चढाएर तिनीहरूमाथि तीक्ष्ण बाण छाडे। पर्वतवासीहरूद्वारा छाडिएको ढुङ्गाको त्यो भयंकर वर्षालाई —
31— ती शिनिवंशश्रेष्ठले विषालु सर्पजस्ता आफ्ना नाराचले व्यर्थ पारिदिए। तब जुनकिरीका बथानजस्तै देखिने ढुङ्गाका ती चम्किला टुक्राले —
32— हाम्रा अनेक सैनिक मारिए; र हे तात, सबै दिशामा “हाय” र “ओहो” भन्ने चित्कार सुनियो। तब गह्रौँ ढुङ्गा उठाएका पाँच सय वीर योद्धा —
33— हे राजन्, आफ्ना पाखुरा काटिएको अवस्थामा ढले। अनि एक हजार योद्धा र अन्य एक लाख योद्धा —
34— सात्यकिसँग भिडेर ढुङ्गा उठाएका आफ्ना पाखुरा काटिएको अवस्थामा ढले। तब ढुङ्गाले लड्नमा निपुण अनेक वीर योद्धा आफ्ना प्रयोजन अधुरै छाडेर ढल्न थाले।
35तब सात्यकिले तिनको सहस्रौँको सङ्ख्यामा वध गरे र त्यो साँच्चै अद्भुत लाग्यो। अनि तिनीहरूमध्ये अनेक पुनः फर्केर सात्यकिमाथि ढुङ्गाको वर्षा गर्न थाले।
36हातमा तरबार र भाला लिएका अनेक दरद, तङ्गण, थस, लम्पक तथा पुलिन्दहरूले आफ्ना शस्त्र सात्यकिमाथि फ्याँक्न थाले।
37तर अस्त्र-प्रयोगमा राम्ररी निपुण ती सात्यकिले आफ्ना नाराचले तिनी सबैका टुक्राटुक्रा पारिदिए। तब जब ती ढुङ्गा तीक्ष्ण बाणले आकाशमै चूर भइरहेका थिए —
38— तब जुन शब्द उत्पन्न भयो, त्यसबाट अनेक रथी, घोडा, हात्ती तथा पैदल सैनिक भागे। सबै दिशाबाट ढुङ्गाका टुक्राको मार खाएर मानिस, हात्ती र घोडाहरू —
39— रणभूमिमा टिक्न सकेनन्, किनभने तिनीहरूलाई यस्तो लाग्थ्यो मानौँ मौरीहरूले तिनलाई टोकिरहेका छन्। रगतले नुहाएका र शिर तथा कुम्भस्थल फुटेका बाँकी रहेका हात्ती —
40— हात्ती-सेनाका, तब युयुधानको रथ छाडेर भाग्न थाले। हे तात, तब तपाईंको सेनाले जुन कोलाहल गर्यो —
41— मधुवंशीका बाणले पीडित भएर, त्यो पर्वको दिनको समुद्रजस्तै भयंकर थियो। तब त्यो चित्कार र त्यो भयंकर कोलाहल सुनेर द्रोणले आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गरेर भने —
42“हे सारथि, क्रोधले जलिरहेका यी सात्वतवंशी महारथीले सेनालाई अनेक स्थानमा छिन्नभिन्न पारिदिएका छन् र अब उनी रणभूमिमा संहारकर्ताजस्तै विचरण गरिरहेका छन्।
43हे सारथि, मेरो रथ त्यस स्थानतिर लैजाऊ जहाँबाट यो शब्द आइरहेको छ। निश्चय नै युयुधान अब ढुङ्गाले लड्ने यी वीरहरूसँग भिडिसकेका छन्।
44उता रथीहरू आफ्ना भागिरहेका अश्वहरूद्वारा लगिँदै सात्यकिलाई छाडेर गइरहेका छन्। हेर, कति त त्यहीँ शरीर क्षतविक्षत भई ढलिरहेका छन्।
45तिनका सारथिहरूले आफ्ना उन्मत्त घोडाहरूलाई रोक्न सकिरहेका छैनन्।” भरद्वाजपुत्रका यी वचन सुनेर सारथिले —
46— सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणलाई उत्तर दिँदै भने — “हे दीर्घायु, हेर्नुहोस्, कौरवहरूको सेना सबै दिशामा छिन्नभिन्न भइरहेको छ।
47हेर्नुहोस्, योद्धाहरू आफ्ना पङ्क्ति छाडेर सबै दिशामा भागिरहेका छन्! तर वस्तुतः तपाईं ती वीर पाञ्चाल र पाण्डवहरूलाई देखिरहनुभएको छ —
48— जो तपाईंसँगै भिड्ने इच्छाले अघि बढिरहेका छन्। हे शत्रुदमन, अब तपाईंले त्यस्तै आचरण गर्नुहोस् जस्तो यस्ता अवसरमा गर्नुपर्छ।
49हामी अघि बढौँ अथवा यहीँ रोकिऔँ? सात्यकि त हामीभन्दा धेरै अघि निस्किसकेका छन्।” जब सारथिले भरद्वाजपुत्रलाई यसरी भनिरहेको थियो, हे तात —
50— तब शिनिपौत्र अकस्मात् देखा परे, जो असंख्य रथीहरूको संहार गर्नमा लागेका थिए। युद्धमा युयुधानद्वारा यसरी संहार गरिँदै गरेका तपाईंका ती सैनिक —
51— युयुधानको रथबाट भागेर त्यस स्थानतिर दौडे जहाँ द्रोणको दल उभिएको थियो। दुःशासनसँगका अन्य रथीहरू पनि, सबै भयले ग्रस्त, त्यही स्थानतिर दौडे जहाँ द्रोणको रथ देखिन्थ्यो।