The penetration of the Kaurava host by Satyaki
Volume V — Drona Parva · Chapter 113
Sanskrit
1संजय उवाच प्रयाते तव सैन्यं तव सैनयं तु युयुधाने युयत्सया। धर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतः॥
2पार्थिवः। प्रायाद् द्रोणरथं प्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठतः। ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समादुर्मदः॥
3प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश्च आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत॥
4यथा सुखेन गच्छत सात्यकिर्युद्धदुर्मदः। महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये॥
5इति ब्रुवन्तो वेगेन निपेतुस्ते महारथाः। वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिद्रुताः॥
6ततः शब्दो महानासीद् युयुधानरथं प्रति। आकीर्यमाणा धावन्ती तव पुत्रस्य वाहिनी॥
7सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यशीर्यत। तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथः॥
8सप्त वीरान् महेष्वासानग्रानीकेष्वपोथयत्। अथान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्॥ शरैरगलसंकाशैनिन्ये वीरान् यमक्षयम्। शतमेकेन विव्याध शतेनैकं च पत्रिणाम्॥
9द्विपारोहान् द्विपांश्चैव हयारोहान् हयांस्तथा। रथिनः साश्वसूतांश्च जघानेशः पशूनिव॥
10तं तथाद्भुतकर्माणं शरसम्पातवर्षिणम्। न केचनाभ्यधावन् वै सात्यकि सैनिकाः॥
11ते भीता मृद्यमानाश्च प्रमृष्टा दीर्घबाहुना। आयोधनं जहुर्वीरा दृष्टवा तमतिमानिनम्॥
12तमेकं बहुधापश्यन् मोहितास्तस्य तेजसा। रथैर्विमथितैश्चैव भग्नीडैश्च मारिष॥
13चक्रैर्विमथितैश्छत्रैर्ध्वजैश्च विनिपातितः। अनुकषैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैः॥
14बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश्च विशाम्पते। हस्तिहस्तोपमैश्चापि भुजङ्गाभोगसंनिभैः॥ ऊरुभिः पृथिवी च्छन्ना मनुजानां नराधिप। शशाङ्कसंनिभैश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः॥
15पतितैर्ऋषभाक्षाणां सा बभावति मेदिनी। गजैश्च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैः॥
16रराजातिभृशं भूमिविकीर्णैरिव पर्वतैः। तपनीयमयैर्योक्त्रैर्मुक्ताजालविभूषितैः॥ उरश्छदैर्विचित्रैश्च व्यशोभनत तुरङ्गमाः। गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना॥
17नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः। प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम्॥
18ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजयः। इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः॥
19भारद्वाजं समासाद्य युयुधानश्च सात्यकिः। न न्यवर्तते संक्रुद्धो वेलामिव जलाशयः॥
20निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम्। विव्याध निशितैर्बाणैः पञ्चभिर्मर्मभेदिभिः॥
21सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभिः। हेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः॥
22तं षभिः सायकैनॊणः साश्वयन्तारमार्दयेत्। स तं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथः॥
23सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिः। दशभिः सायकैश्चान्यैः षड्भिरष्टाभिरेव च॥
24युयुधानः पुनद्रोणं विव्याध दशभिः शरैः। एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्॥
25ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष। तं द्रोण: साश्वयन्तारं सरथध्वजमाशुगैः॥ त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानामिव व्रजैः। तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिराशुगैः॥
26आच्छादयदसम्भ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच हा तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा॥
27युध्यमानं च मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत। त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव॥
28सात्यकिरुवाच यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद्रुतम्। धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात्॥
29गच्छामिस्वस्ति ते ब्रह्मन् न मे कालात्ययो भवेत्। आचार्यानुग्रतो मार्ग: शिष्यैरन्वास्यते सदा॥
30संजय उवाच तस्मादेव व्रजाम्याशु यथा मे स गुरुर्गतः। एतावदुक्त्वा शैनेय आचार्य परिवर्जयन्॥
31प्रयातः सहसा राजन् सारथिं चेदमब्रवीत्। द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे॥
32यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम्। एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्॥
33आस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महद् बलम्। तदनन्तरमेतच बाह्निकानां महद् बलम्॥
34बाह्निकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्य च महद् बलम्। अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे॥
35अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम्। एतदन्तमासाद्य चोदयाश्वान् प्रहृष्टवत्॥
36मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे। वाह्निका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यताः॥ दाक्षिणत्याश्च बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः
37हस्त्यश्वरथसम्बाधं यचानीकं विलोक्यते॥ नानादेशसमुत्यैश्च पदातिभिरधिष्ठितम्।
38एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्राह्मणं परिवर्जयन्॥ स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य च महद् बलम्।
39तंद्रोणोऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन् विशिखान् बहून्॥ युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिनम्।
40कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितैः शरैः॥ प्राविशद् भारती सेनामर्पयन्तां च सात्यकिः।
41प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु दुतेषु च॥ अमषीं कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत्।
42तमापतन्तं विशिखैः षड्भिराहत्य सात्यकिः॥ चतुर्भिश्चतुरोऽस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान्।
43ततः पुनः षोडशभिर्नतपर्वभिराशुगैः॥ सात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे।
44स ताड्यमानो विशिखैर्बहुभिस्तिग्मतेजनैः॥ सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे।
45स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानलसंनिभम्॥ आकृष्य राजन्नाकर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम्।
46स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः॥ सपुङ्खपत्रः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः।
47अथास्य बहुर्भिर्बाणैरच्छिनत् परमास्त्रवित्॥ समार्गणगणं राजन् कृतवर्मा शरासनम्।
48विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमभू॥ दशभिर्विशिस्तीक्ष्णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे।
49ततः प्रशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरः॥ जधान दक्षिण बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः।
50ततोऽन्यत् सुदृढं चापं पूर्णमायम्य सात्यकिः॥ व्यसृजद् विशिखांस्तूर्णे शतथोऽथ सहस्रशाः।
51सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवारयत्॥ छादयित्वारणे राजन् हार्दिक्यं स तु सात्यकिः।
52अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत॥ स पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात्।
53ततम्ते यन्तृरहिताः प्राद्रवंस्तुरगा भृशम्॥ अथ भोजस्तु सम्भ्रान्तो निगृह्य तुरगान् स्वयम्।
54तस्थौ वीरो धनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्।।' ८॥ स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्वान् समनोदयत्।
55व्यपेतभीरमित्राणामावहत् सुमहद् भयम्॥ सात्यकिश्चाभ्यगात् तस्मात् स तु भीममुपाद्रवत्!
56युयुधानोऽपि राजेन्द्र भोजानीकाद् विनिःसृतः॥ प्रययौ त्वरितस्तूर्ण काम्बोजानां महाचमूम्।
57स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैः॥ न चचाल तदा राजन् सात्यकिः सत्यविक्रमः।
58संधाय च चमू द्रोणो भोजे भारं निवेश्य स॥ अभ्यघावद् रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया।
59तथा तमनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः॥ न्यवारयन्त संहृष्टाः पाण्डुसैन्ये वृहत्तमाः।
60सामसाद्य तु हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथम्॥ पञ्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमाः।
61विक्रम्य वारिता राजन् वीरेण कृतवर्मणा॥ यतमानांश्च तान् सर्वानीषद्विगतचेतसः।
62अभितस्ताशरौघेण कान्तवाहानकारयत्॥ निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे। अतिष्ठन्नार्यवद् वीराः प्रार्थयन्तो महदृशः॥
English
1Sanjaya said O monarch, when desirous of battle, Yuyudhana had proceeded against your army, king Yudhishthira the virtuous, supported by his troops.
2Followed Yuyudhana from behind, with a view to reach the chariot of Drona. Thereafter, the son of the king of the Panchalas, that invincible warrior.
3And king Vasudana began to shout loudly amidst the Pandava troops. 'Come, strike, rush upon the foe quickly.
4So that the invincible Satyaki may proceed easily. Many mighty car-warriors will strive hard for vanquishing him.'
5Thus speaking, the mighty car-warriors of the Pandavas impetuously dashed against us. Indeed they then feel upon us exclaiming "we will conquer those who will rush against ourselves."
6Then a mighty uproar was heard nec. the car of Yuyudhana. Your son's troops, then covered with the shafts of Satyaki, began to run away from the field of battle.
7O mighty monarch, your troops were then broken to hundred straggling bodies by that hero of the Satvata race. While that army was thus confused, that mighty car-warrior, the grandson of Sini.
8Crushed down seven fierce bowmen all endued with heroism in the vanguard of our army. He also, O monarch, dispatched, with his arrows resembling the tongues of fire, to the abode of death, many heroic rulers of diverse realms. Sometimes he pierced hundred warriors with a single shaft and sometimes a single warriors with a hundred shafts.
9Elephant-riders and elephants, horse-men and horses and car-warriors and their steeds and charioteers, Satyaki slew like Rudra slaying the beasts.
10None of your troops then ventured to encounter Satyaki who was achieving many feats with extreme lightness and showering torrents of arrows.
11They were then seized with panic being crushed and mangled by that long-armed hero; and beholding that proud hero, they then began to run quickly away from the field of battle,
12Although Satyaki was alone yet, your troops thought him to be multiplied into many. They were then confounded by his energy. Then with shattered chariots and crushed carniches.
13With Anukarsha, bannerets, golden helmets, broken wheels, torn umbrellas and fallen standards.
14And O ruler of men, with arms decked with sandal-paste, adorned with Angadas, with human thighs, resembling trunks of elephants or the plump bodies of snakes, the earth became literally covered over. With faces resembling the moon and with heads graced with beautiful ear-rings.
15Of warriors possessed of expansive eyes, the earth appeared exceedingly charming. With the mountain-like bodies of huge elephants cut to pieces and fallen on the field.
16The earth appeared beautiful as if strewn over with hillocks. Crushed by that hero of long arms, horses, deprived of life and prostrate on the field of battle, appeared charming with their traces of burnished gold decked with strings of pearls and with their breastplates of excellent make.
17Then he of the Satvata race penetrated into the ranks of your army slaying troops of diverse kinds and crushing your army completely.
18Then Satyaki desired to go by the very track by which Dhananjaya had gone But he was there opposed by Drona.
19Then the war-like Satyaki, inflamed as he was with rage, did not recede getting Drona as an opponent, even as the waters of the ocean does not recede encountering an embankment.
20Resisting that mighty car-warrior Yuyudhana in battle, Drona pierced him with five sharp arrows all capable of penetrating to the very vitals.
21Thereupon, O king, Satyaki in that battle, pierced Drona with seven arrows whetted on stone and furnished with golden wings as well as with wings made of the feathers of the Kanka and the peacock.
22Drona in return, with six arrows, afflicted him and his steeds and charioteer. Then that mighty car-warrior Yuyudhana could not brook that act of Drona.
23Uttering his war-cry aloud, Satyaki then pierced Drona at first with ten, then with six and again with eight arrows.
24Once more Yuyudhana pierced Drona with ten shafts, his charioteer with one, his four steeds with four other arrows.
25O sire in that battle, he pierced Drona's standard with another arrows. Thereupon Drona quickly discharging his swift-flying arrows that resembled fights of locusts, covered Satyaki together with his steeds, charioteer, chariot and standard. So also Yuyudhana with countless swift-coursing shafts.
26Covered Drona fearlessly; then Drona addressing him said-”Your preceptor has gone before, shunning me in battle as a veritable coward.
27He avoided me though I was fighting and proceeded keeping me in the right. You shall not, escape me today with life, provided you also do not shun me fighting, like your cowardly preceptor."
28Satyaki said At the command of the very virtuous king Yudhishthira, I am proceeding in the track of Dhananjaya. Good betide you, O Brahman. Let me lose no time.
29The path which the preceptor follows it that which the pupil should follow. Therefore, I shall quickly follow that which my preceptor has followed.
30Sanjaya said Having thus spoken, that grandson of Sini, dashed forward avoiding the preceptor; and O king, then addressing his charioteer he said
31"Drona will put forth every effort to check me in battle. So proceed very carefully. Hear also these words of mine of grave import.
32Yonder is seen the highly resplendent division of the Avantis. Next to them is the mighty host composed of the warriors from the south.
33Beyond this latter array is the division of the Valhikas, beyond which again stand the division of Karna, firmly resolved to fight.
34O charioteer, though these divisions are distinct from one another, yet depending on one another, they are supporting one another.
35Penetrating into these divisions, do you cheerfully urge the steeds on. O charioteer, carry me in a medium speed to the spot.
36Where the Valhikas are seen stationed with weapons uplifted, where stand the numerous Southerners headed by Suta's son Karna;
37And where stands that division teeming with elephants, horses and cars and foot-soldiers recruited from various realms.
38Having thus spoken and avoiding the Brahmana, he advanced addressing his charioteer thus, "Pass through the breach between those two divisions towards the mighty and fierce host of Karna.
39Thereupon, inflamed with rage, Drona began to pursue the illustrious Yuyudhana who was proceeding steadily, discharging numerous arrows.
40Then Satyaki afflicting Karna's mighty host with his sharp arrows, plunged into che infinite host of the Bharatas.
41When Yuyudhana had thus entered into the ranks of your soldiers and when your soldiers were breaking away, Kritavarman inspired with rage opposed Satyaki.
42The highly-puissant Satyaki struck him as he was advancing with six arrows; and then with four other shafts, he slew the latter's four steeds.
43Then again Satyaki pierced Kritavarman on the breast, with sixteen swift-flying arrows of depressed knots.
44O mighty monarch, thus pierced with numerous arrows of great fierceness by that Satvata hero, Kritvarman did not brook it. arrow
45Placing a Vatsadantha, capable of flying straight and resembling fire, O king, on the string of his bow, Kritavarman drew it back to his very ears and with that arrow then pierced Satyaki on the breast.
46That furnished with beautiful feathery wings, penetrating through the armour and body of Satyaki, entered the earth, being steeped in blood.
47O monarch, then Kritavarman acquainted with many excellent weapons, cut-off by means of his arrows, the bow of Satyaki having arrows fixed on its string.
48Then again inflamed with rage, he pierced, O king, Satyaki of indomitable prowess on the chest, with ten shafts of great sharpness.
49Thereat that foremost of all creatures endued with prowess, viz., Satyaki, seeing his bow cut asunder, wounded the right arm of Kritavarman with an excellent lance.
50Then taking up and stretching a bow of tougher make, Yuyudhana swiftly discharged at his enemy hundreds and thousands of shafts;
51And with that arrowy shower, he then completely covered Kritavarman and his chariot. Thus covering the son of Hridika, O monarch, Satyaki in that battle.
52Cut off with a bhalla the head of the charioteer of his opponent, from his trunk. Thus slain, the driver of Kritavarman fell down from his niche of the chariot.
53At this, the steeds of Kritavarman no longer guided by the driver's reins, flew away with great speed, from the field of battle. Thereat. greatly annoved, the ruler of the Bhojas, himself checked his horses.
54Then that heroic warrior stood bou in hand, ready once more for fight, sceing which your Warrior applauded him highly. Taking respite for a moment only, Kritavarman urged his stecds on.
55Himself quite undaunted, he struck terror into the hearts of his enemies. By this time however, Satyaki had proceeded leaving him behind; whereupon Kritavarman fell upon Bhimasena.
56O mighty monarch, Yuyudhana also cmerging out of the division of the Bhojas, quickly proceeded against the strong host of the Kambojas.
57There he was opposed by many heroic carwarriors; in consequence whereof, Satyaki of uobaffled prowess could not move even one step forward.
58Thereafter uniting his troops and vesting the ruler of the Bhojas' with their command, Drona with a firm resolve for fighting with Yuyudhana, rushed against him.
59Then beholding Drona follow Yuyudhana from behind, the foremost warriors among the Kurus filled with delight began to impede his progress.
60Meanwhile the Panchalas commanded by Bhimasena, encountering that foremost of carwarriors viz., Hridika's son, became greatly depressed at heart.
61O king, then putting forth his energy, the heroic Kritavarman resisted all his focs who though depressed at first were then exerting vigorously.
62With the shower of his arrows Kritavarman then checked the vehicles of his foes standing before him. The Pandava warriors though thus i afflicted by the Bhoja king, yet stood like noble heroes, desirous on encountering the divisions of the Bhojas and of winning great renown in battle.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज, जब युद्ध के इच्छुक युयुधान आपकी सेना पर चढ़ आए, तब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर अपनी सेना सहित —
2— द्रोण के रथ तक पहुँचने के उद्देश्य से युयुधान के पीछे-पीछे चले। तत्पश्चात् पांचालराज के पुत्र, वे अजेय योद्धा —
3— तथा राजा वसुदान पाण्डव सेना के बीच उच्च स्वर में पुकारने लगे — “आओ, प्रहार करो, शीघ्र शत्रु पर टूट पड़ो —
4— जिससे अजेय सात्यकि सुगमता से आगे बढ़ सकें। अनेक महारथी उन्हें परास्त करने के लिए घोर प्रयत्न करेंगे।”
5ऐसा कहते हुए पाण्डवों के महारथी वेगपूर्वक हम पर टूट पड़े। सचमुच वे तब यह कहते हुए हम पर आ पड़े — “जो हम पर आक्रमण करेंगे, हम उन्हें जीत लेंगे।”
6तब युयुधान के रथ के निकट महान् कोलाहल सुनाई दिया। सात्यकि के बाणों से आच्छादित होकर आपके पुत्र की सेना रणभूमि से भागने लगी।
7हे महाराज, तब उन सात्वतवीर द्वारा आपकी सेना सैकड़ों बिखरे हुए दलों में छिन्न-भिन्न कर दी गई। जब वह सेना इस प्रकार व्याकुल थी, तब वे महारथी शिनिपौत्र —
8— हमारी सेना के अग्रभाग में खड़े सात उग्र धनुर्धरों को, जो सब वीरता से सम्पन्न थे, चूर कर डाला। हे महाराज, उन्होंने अग्नि की लपटों के समान अपने बाणों से भाँति-भाँति के देशों के अनेक वीर राजाओं को भी यमलोक भेज दिया। कभी वे एक ही बाण से सौ योद्धाओं को बींध देते और कभी सौ बाणों से एक ही योद्धा को।
9हाथीसवारों और हाथियों को, घुड़सवारों और घोड़ों को तथा रथियों और उनके अश्वों एवं सारथियों को सात्यकि ने उसी प्रकार मारा जैसे रुद्र पशुओं का वध करते हैं।
10तब आपकी सेना में से कोई भी उन सात्यकि का सामना करने का साहस न कर सका, जो अत्यन्त फुर्ती से अनेक पराक्रम कर रहे थे और बाणों की धाराएँ बरसा रहे थे।
11उन दीर्घबाहु वीर द्वारा चूर और क्षत-विक्षत होकर वे भय से ग्रस्त हो गए; और उस अभिमानी वीर को देखकर वे शीघ्र ही रणभूमि से भागने लगे।
12यद्यपि सात्यकि अकेले थे, तथापि आपके सैनिकों को वे अनेक रूपों में गुणित प्रतीत हुए। वे तब उनके तेज से मोहित हो गए। तब टूटे रथों, चूर हुए रथ-भागों —
13— अनुकर्षों, पताकाओं, स्वर्ण के शिरस्त्राणों, टूटे पहियों, फटे छत्रों और गिरी हुई ध्वजाओं से —
14— और हे नरेश्वर, चन्दन से लिपी, अंगदों से सजी भुजाओं तथा हाथियों की सूँड़ों अथवा सर्पों के पुष्ट शरीरों के समान मानव जंघाओं से पृथ्वी सचमुच ढक गई। चन्द्रमा के समान मुखों और सुन्दर कुण्डलों से सुशोभित मस्तकों से —
15— विशाल नेत्रों वाले योद्धाओं के — पृथ्वी अत्यन्त मनोहर दिखाई देने लगी। पर्वत के समान विशाल हाथियों के शरीर टुकड़े-टुकड़े होकर रणभूमि में गिरे थे, जिनसे —
16— पृथ्वी ऐसी सुन्दर लगती थी मानो छोटी पहाड़ियों से बिखरी हो। उन दीर्घबाहु वीर द्वारा कुचले गए, प्राणहीन होकर रणभूमि में पड़े घोड़े मोतियों की लड़ियों से सजे तपे हुए स्वर्ण के साज तथा उत्तम बनावट के वक्ष-कवचों के साथ मनोहर दिखाई देते थे।
17तब वे सात्वतवंशी भाँति-भाँति की सेनाओं का संहार करते और आपकी सेना को पूर्णतया चूर करते हुए आपकी सेना की पंक्तियों में घुस गए।
18तब सात्यकि उसी मार्ग से जाना चाहते थे जिससे धनंजय गए थे। किन्तु वहाँ द्रोण ने उन्हें रोक लिया।
19तब क्रोध से जलते हुए युद्धप्रिय सात्यकि द्रोण को प्रतिद्वन्द्वी पाकर उसी प्रकार पीछे न हटे, जैसे समुद्र का जल तटबन्ध से टकराकर पीछे नहीं हटता।
20युद्ध में उन महारथी युयुधान को रोकते हुए द्रोण ने उन्हें पाँच तीक्ष्ण बाणों से बींधा, जो सब मर्मस्थलों तक पहुँचने में समर्थ थे।
21तब, हे राजन्, उस युद्ध में सात्यकि ने द्रोण को शाण पर तेज किए गए तथा स्वर्ण के पंखों और कंक एवं मयूर के पंखों से युक्त सात बाणों से बींधा।
22द्रोण ने बदले में छह बाणों से उन्हें, उनके अश्वों तथा सारथि को पीड़ित किया। तब वे महारथी युयुधान द्रोण का वह कर्म सहन न कर सके।
23उच्च स्वर में अपना रणघोष करते हुए सात्यकि ने तब द्रोण को पहले दस, फिर छह और पुनः आठ बाणों से बींधा।
24पुनः युयुधान ने द्रोण को दस बाणों से, उनके सारथि को एक से और उनके चारों अश्वों को चार अन्य बाणों से बींधा।
25हे तात, उस युद्ध में उन्होंने एक और बाण से द्रोण की ध्वजा को बींधा। तब द्रोण ने टिड्डियों के दल के समान अपने द्रुतगामी बाण शीघ्रता से छोड़कर सात्यकि को उनके अश्वों, सारथि, रथ तथा ध्वजा सहित ढक दिया। उसी प्रकार युयुधान ने भी असंख्य द्रुतगामी बाणों से —
26— निर्भय होकर द्रोण को ढक दिया; तब द्रोण ने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — “तुम्हारे गुरु तो सच्चे कायर के समान युद्ध में मुझसे बचकर पहले ही निकल गए।
27मैं युद्ध कर रहा था, तो भी वे मुझसे बचकर मुझे दाहिनी ओर रखते हुए आगे बढ़ गए। यदि तुम भी अपने कायर गुरु के समान युद्ध से न बचो, तो आज तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जा सकोगे।”
28सात्यकि ने कहा — परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर की आज्ञा से मैं धनंजय के मार्ग पर जा रहा हूँ। हे ब्राह्मण, आपका कल्याण हो। मुझे विलम्ब न करने दीजिए।
29गुरु जिस मार्ग पर चलते हैं, शिष्य को भी उसी मार्ग पर चलना चाहिए। इसलिए मेरे गुरु जिस मार्ग पर गए हैं, मैं शीघ्र उसी का अनुसरण करूँगा।
30सञ्जय ने कहा — ऐसा कहकर वे शिनिपौत्र गुरु से बचते हुए आगे बढ़ गए; और हे राजन्, तब अपने सारथि को सम्बोधित करके उन्होंने कहा —
31“द्रोण युद्ध में मुझे रोकने के लिए हर सम्भव प्रयत्न करेंगे। इसलिए बहुत सावधानी से चलो। मेरे ये गम्भीर अर्थ वाले वचन भी सुनो।
32उधर अवन्तियों का अत्यन्त तेजस्वी दल दिखाई देता है। उनके आगे दक्षिण के योद्धाओं से बनी विशाल सेना है।
33इस दूसरी पंक्ति के आगे वाह्लीकों का दल है, जिसके भी आगे युद्ध का दृढ़ निश्चय किए कर्ण का दल खड़ा है।
34हे सारथि, यद्यपि ये दल एक-दूसरे से पृथक् हैं, तथापि वे एक-दूसरे पर निर्भर रहकर एक-दूसरे का सहारा बने हुए हैं।
35इन दलों में घुसकर तुम प्रसन्नतापूर्वक अश्वों को हाँको। हे सारथि, मुझे मध्यम गति से उस स्थान पर ले चलो —
36— जहाँ वाह्लीक शस्त्र उठाए खड़े दिखाई देते हैं, जहाँ सूतपुत्र कर्ण के नेतृत्व में असंख्य दक्षिणवासी खड़े हैं;
37— और जहाँ भाँति-भाँति के देशों से भर्ती किए गए हाथियों, घोड़ों, रथों तथा पैदल सैनिकों से भरा वह दल खड़ा है।
38ऐसा कहकर और उन ब्राह्मण (द्रोण) से बचकर वे अपने सारथि को यह कहते हुए आगे बढ़े — “उन दोनों दलों के बीच की दरार से होकर कर्ण की विशाल और उग्र सेना की ओर निकल चलो।”
39तब क्रोध से जलते हुए द्रोण उन यशस्वी युयुधान का पीछा करने लगे, जो असंख्य बाण छोड़ते हुए दृढ़ता से आगे बढ़ रहे थे।
40तब सात्यकि अपने तीक्ष्ण बाणों से कर्ण की विशाल सेना को पीड़ित करते हुए भरतों की अपार सेना में कूद पड़े।
41जब युयुधान इस प्रकार आपके सैनिकों की पंक्तियों में प्रवेश कर गए और जब आपके सैनिक टूटकर भाग रहे थे, तब क्रोध से भरे कृतवर्मा ने सात्यकि को रोका।
42महापराक्रमी सात्यकि ने आगे बढ़ते हुए उन पर छह बाणों से प्रहार किया; और फिर चार अन्य बाणों से उनके चारों अश्वों का वध कर डाला।
43तब पुनः सात्यकि ने कृतवर्मा की छाती को सोलह द्रुतगामी नतपर्व बाणों से बींधा।
44हे महाराज, उन सात्वतवीर द्वारा अत्यन्त उग्र असंख्य बाणों से इस प्रकार बिंधकर कृतवर्मा ने उसे सहन नहीं किया।
45हे राजन्, सीधे जाने में समर्थ और अग्नि के समान एक वत्सदन्त बाण अपने धनुष की डोरी पर चढ़ाकर कृतवर्मा ने उसे अपने कानों तक खींचा और उस बाण से सात्यकि की छाती को बींधा।
46सुन्दर पंखों से युक्त वह बाण सात्यकि के कवच और शरीर को भेदकर रक्त से सना हुआ पृथ्वी में समा गया।
47हे महाराज, तब अनेक उत्तम अस्त्रों के ज्ञाता कृतवर्मा ने अपने बाणों से सात्यकि का वह धनुष काट डाला, जिसकी डोरी पर बाण चढ़े हुए थे।
48फिर क्रोध से जलते हुए उन्होंने, हे राजन्, अदम्य पराक्रम वाले सात्यकि की छाती को दस अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
49तब पराक्रम से सम्पन्न समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ उन सात्यकि ने अपना धनुष कटा देखकर एक उत्तम शक्ति (भाले) से कृतवर्मा की दाहिनी भुजा को घायल कर दिया।
50तब अधिक दृढ़ बनावट का धनुष उठाकर और उसे खींचकर युयुधान ने अपने शत्रु पर सैकड़ों-हज़ारों बाण शीघ्रता से छोड़े;
51— और उस बाण-वर्षा से उन्होंने कृतवर्मा तथा उनके रथ को पूर्णतया ढक दिया। हे महाराज, उस युद्ध में हृदिकपुत्र को इस प्रकार ढककर सात्यकि ने —
52— एक भल्ल से अपने प्रतिद्वन्द्वी के सारथि का सिर उसके धड़ से काट डाला। इस प्रकार मारा गया कृतवर्मा का सारथि रथ के अपने स्थान से गिर पड़ा।
53इस पर सारथि की रास से अब न सँभाले जाने वाले कृतवर्मा के अश्व महान् वेग से रणभूमि से भाग निकले। इससे अत्यन्त खिन्न होकर भोजराज ने स्वयं अपने घोड़ों को रोका।
54तब वे वीर योद्धा हाथ में धनुष लिए पुनः युद्ध के लिए तैयार खड़े हो गए, जिसे देखकर आपके योद्धाओं ने उनकी बड़ी प्रशंसा की। केवल क्षण भर विश्राम लेकर कृतवर्मा ने अपने अश्वों को आगे बढ़ाया।
55स्वयं पूर्णतया निर्भीक रहकर उन्होंने अपने शत्रुओं के हृदयों में भय भर दिया। किन्तु इस बीच सात्यकि उन्हें पीछे छोड़कर आगे बढ़ चुके थे; तब कृतवर्मा भीमसेन पर टूट पड़े।
56हे महाराज, युयुधान भी भोजों के दल से निकलकर शीघ्र ही काम्बोजों की सुदृढ़ सेना की ओर बढ़े।
57वहाँ अनेक वीर महारथियों ने उन्हें रोका; जिसके कारण अव्यर्थ पराक्रम वाले सात्यकि एक पग भी आगे न बढ़ सके।
58तत्पश्चात् अपनी सेनाओं को एकत्र करके और उनका भार भोजराज को सौंपकर द्रोण युयुधान से युद्ध करने के दृढ़ संकल्प के साथ उन पर टूट पड़े।
59तब द्रोण को युयुधान के पीछे-पीछे जाते देखकर कुरुओं के श्रेष्ठ योद्धा हर्ष से भरकर उनकी (युयुधान की) गति में बाधा डालने लगे।
60इस बीच भीमसेन के नेतृत्व में पांचाल महारथिश्रेष्ठ हृदिकपुत्र से भिड़कर हृदय से अत्यन्त खिन्न हो गए।
61हे राजन्, तब अपना तेज प्रकट करते हुए वीर कृतवर्मा ने अपने उन समस्त शत्रुओं को रोक लिया, जो पहले खिन्न होकर भी तब प्रबल वेग से प्रयत्न कर रहे थे।
62तब कृतवर्मा ने अपनी बाण-वर्षा से अपने सामने खड़े शत्रुओं के रथों को रोक दिया। भोजराज द्वारा इस प्रकार पीड़ित होकर भी पाण्डव योद्धा उदार वीरों के समान डटे रहे, क्योंकि वे भोजों के दलों से भिड़ने और युद्ध में महान् यश अर्जित करने के इच्छुक थे।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे महाराज, जब युद्धका इच्छुक युयुधान तपाईंको सेनामाथि आइलागे, तब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर आफ्नो सेनासहित —
2— द्रोणको रथसम्म पुग्ने उद्देश्यले युयुधानको पछिपछि लागे। त्यसपछि पाञ्चालराजका पुत्र, ती अजेय योद्धा —
3— तथा राजा वसुदान पाण्डव सेनाको बीचमा उच्च स्वरले कराउन थाले — “आऊ, प्रहार गर, चाँडै शत्रुमाथि जाइलाग —
4— जसबाट अजेय सात्यकि सजिलैसँग अघि बढ्न सकून्। अनेक महारथीहरूले उनलाई परास्त गर्न घोर प्रयत्न गर्नेछन्।”
5यसो भन्दै पाण्डवका महारथीहरू वेगपूर्वक हामीमाथि जाइलागे। साँच्चै तिनीहरू तब यसो भन्दै हामीमाथि आइपुगे — “जसले हामीमाथि आक्रमण गर्नेछन्, हामी तिनलाई जित्नेछौँ।”
6तब युयुधानको रथ नजिक महान् कोलाहल सुनियो। सात्यकिका बाणले ढाकिएर तपाईंका पुत्रको सेना रणभूमिबाट भाग्न थाल्यो।
7हे महाराज, तब ती सात्वतवीरद्वारा तपाईंको सेना सयौँ छरिएका दलमा छिन्नभिन्न पारियो। जब त्यो सेना यसरी व्याकुल थियो, तब ती महारथी शिनिपौत्रले —
8— हाम्रो सेनाको अग्रभागमा उभिएका सात उग्र धनुर्धरहरूलाई, जो सबै वीरताले सम्पन्न थिए, चूर पारिदिए। हे महाराज, उनले अग्निका ज्वालाजस्तै आफ्ना बाणले भाँतिभाँतिका देशका अनेक वीर राजालाई पनि यमलोक पठाइदिए। कहिले उनले एउटै बाणले सय योद्धालाई बिँध्थे र कहिले सय बाणले एउटै योद्धालाई।
9हात्तीसवार र हात्तीहरूलाई, घोडचढी र घोडाहरूलाई तथा रथी र तिनका अश्व एवं सारथिहरूलाई सात्यकिले त्यसरी नै मारे जसरी रुद्रले पशुहरूको वध गर्दछन्।
10तब तपाईंको सेनामध्ये कसैले पनि ती सात्यकिको सामना गर्ने साहस गर्न सकेन, जो अत्यन्त फुर्तीका साथ अनेक पराक्रम गरिरहेका थिए र बाणका धारा बर्साइरहेका थिए।
11ती दीर्घबाहु वीरद्वारा चूर र क्षतविक्षत भई तिनीहरू भयले ग्रस्त भए; र त्यस अभिमानी वीरलाई देखेर तिनीहरू चाँडै नै रणभूमिबाट भाग्न थाले।
12यद्यपि सात्यकि एक्लै थिए, तथापि तपाईंका सैनिकहरूलाई उनी अनेक रूपमा गुणित लागे। तिनीहरू तब उनको तेजले मोहित भए। तब भाँचिएका रथ, चूर भएका रथ-भाग —
13— अनुकर्ष, पताका, सुनका शिरस्त्राण, भाँचिएका पाङ्ग्रा, च्यातिएका छाता र खसेका ध्वजाले —
14— र हे नरेश्वर, चन्दन लगाइएका, अङ्गदले सजिएका पाखुरा तथा हात्तीका सुँड अथवा सर्पका पुष्ट शरीरजस्ता मानव तिघ्राले पृथ्वी साँच्चै ढाकियो। चन्द्रमाजस्ता मुख र सुन्दर कुण्डलले सुशोभित शिरहरूले —
15— विशाल नेत्र भएका योद्धाहरूका — पृथ्वी अत्यन्त मनोहर देखिन थाल्यो। पर्वतजस्ता विशाल हात्तीका शरीर टुक्राटुक्रा भई रणभूमिमा खसेका थिए, जसले —
16— पृथ्वी यस्तो सुन्दर देखिन्थी मानौँ साना डाँडाहरूले छरिएकी छे। ती दीर्घबाहु वीरद्वारा कुल्चिएका, प्राणहीन भई रणभूमिमा पल्टिएका घोडाहरू मोतीका लहरले सजिएका तापिएको सुनका साज तथा उत्तम बनावटका छाती-कवचसहित मनोहर देखिन्थे।
17तब ती सात्वतवंशी भाँतिभाँतिका सेनाको संहार गर्दै र तपाईंको सेनालाई पूर्णतया चूर पार्दै तपाईंको सेनाका पङ्क्तिभित्र पसे।
18तब सात्यकि त्यही मार्गबाट जान चाहन्थे जसबाट धनञ्जय गएका थिए। तर त्यहाँ द्रोणले उनलाई रोके।
19तब क्रोधले जलिरहेका युद्धप्रिय सात्यकि द्रोणलाई प्रतिद्वन्द्वी पाएर त्यसरी नै पछि हटेनन्, जसरी समुद्रको जल तटबन्धसँग ठोक्किएर पछि हट्दैन।
20युद्धमा ती महारथी युयुधानलाई रोक्दै द्रोणले उनलाई पाँच तीक्ष्ण बाणले बिँधे, जो सबै मर्मस्थलसम्म पुग्न समर्थ थिए।
21तब, हे राजन्, त्यस युद्धमा सात्यकिले द्रोणलाई शाणमा उधिनिएका तथा सुनका पखेटा र कङ्क एवं मयूरका प्वाँखले युक्त सात बाणले बिँधे।
22द्रोणले बदलामा छ बाणले उनलाई, उनका अश्व तथा सारथिलाई पीडित पारे। तब ती महारथी युयुधानले द्रोणको त्यो कर्म सहन सकेनन्।
23उच्च स्वरमा आफ्नो रणघोष गर्दै सात्यकिले तब द्रोणलाई पहिले दस, अनि छ र पुनः आठ बाणले बिँधे।
24पुनः युयुधानले द्रोणलाई दस बाणले, उनका सारथिलाई एउटाले र उनका चारै अश्वलाई चार अन्य बाणले बिँधे।
25हे तात, त्यस युद्धमा उनले अर्को एउटा बाणले द्रोणको ध्वजालाई बिँधे। तब द्रोणले सलहका बथानजस्ता आफ्ना द्रुतगामी बाण चाँडै छाडेर सात्यकिलाई उनका अश्व, सारथि, रथ तथा ध्वजासहित ढाकिदिए। त्यसरी नै युयुधानले पनि असंख्य द्रुतगामी बाणले —
26— निर्भय भई द्रोणलाई ढाकिदिए; तब द्रोणले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — “तिम्रा गुरु त साँचो कायरझैँ युद्धमा मबाट जोगिएर पहिल्यै निस्किए।
27म युद्ध गरिरहेको थिएँ, तैपनि उनी मबाट जोगिएर मलाई दायाँतिर राख्दै अघि बढे। यदि तिमी पनि आफ्नो कायर गुरुझैँ युद्धबाट जोगिएनौ भने, आज तिमी मबाट जीवित उम्केर जान सक्नेछैनौ।”
28सात्यकिले भने — परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको आज्ञाले म धनञ्जयको मार्गमा गइरहेको छु। हे ब्राह्मण, तपाईंको कल्याण होस्। मलाई ढिलाइ गर्न नदिनुहोस्।
29गुरु जुन मार्गमा हिँड्छन्, शिष्यले पनि त्यही मार्गमा हिँड्नुपर्छ। त्यसैले मेरा गुरु जुन मार्गमा गएका छन्, म चाँडै त्यसैको अनुसरण गर्नेछु।
30सञ्जयले भने — यसो भनेर ती शिनिपौत्र गुरुबाट जोगिँदै अघि बढे; र हे राजन्, तब आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गरेर उनले भने —
31“द्रोणले युद्धमा मलाई रोक्न हरसम्भव प्रयत्न गर्नेछन्। त्यसैले धेरै सावधानीका साथ हाँक। मेरा यी गम्भीर अर्थ भएका वचन पनि सुन।
32उता अवन्तिहरूको अत्यन्त तेजस्वी दल देखिन्छ। तिनीहरूभन्दा पर दक्षिणका योद्धाहरूबाट बनेको विशाल सेना छ।
33यस दोस्रो पङ्क्तिभन्दा पर वाह्लीकहरूको दल छ, जसभन्दा पनि पर युद्धको दृढ निश्चय गरेको कर्णको दल उभिएको छ।
34हे सारथि, यद्यपि यी दलहरू एक-अर्काबाट पृथक् छन्, तथापि तिनीहरू एक-अर्कामा भर पर्दै एक-अर्काको सहारा बनेका छन्।
35यी दलभित्र पसेर तिमी प्रसन्नतापूर्वक अश्वहरूलाई हाँक। हे सारथि, मलाई मध्यम गतिले त्यस स्थानमा लैजाऊ —
36— जहाँ वाह्लीकहरू शस्त्र उठाएर उभिएका देखिन्छन्, जहाँ सूतपुत्र कर्णको नेतृत्वमा असंख्य दक्षिणवासी उभिएका छन्;
37— र जहाँ भाँतिभाँतिका देशबाट भर्ती गरिएका हात्ती, घोडा, रथ तथा पैदल सैनिकले भरिएको त्यो दल उभिएको छ।
38यसो भनेर र ती ब्राह्मण (द्रोण)बाट जोगिएर उनी आफ्ना सारथिलाई यसो भन्दै अघि बढे — “ती दुई दलबीचको दरारबाट हुँदै कर्णको विशाल र उग्र सेनातिर निस्केर जाऊ।”
39तब क्रोधले जलिरहेका द्रोणले ती यशस्वी युयुधानको पिछा गर्न थाले, जो असंख्य बाण छाड्दै दृढतापूर्वक अघि बढिरहेका थिए।
40तब सात्यकि आफ्ना तीक्ष्ण बाणले कर्णको विशाल सेनालाई पीडित पार्दै भरतहरूको अपार सेनामा हाम फाले।
41जब युयुधान यसरी तपाईंका सैनिकहरूका पङ्क्तिभित्र प्रवेश गरे र जब तपाईंका सैनिक भाँचिएर भागिरहेका थिए, तब क्रोधले भरिएका कृतवर्माले सात्यकिलाई रोके।
42महापराक्रमी सात्यकिले अघि बढिरहेका उनीमाथि छ बाणले प्रहार गरे; र अनि चार अन्य बाणले उनका चारै अश्वको वध गरिदिए।
43तब पुनः सात्यकिले कृतवर्माको छातीलाई सोह्र द्रुतगामी नतपर्व बाणले बिँधे।
44हे महाराज, ती सात्वतवीरद्वारा अत्यन्त उग्र असंख्य बाणले यसरी बिँधिएर कृतवर्माले त्यो सहेनन्।
45हे राजन्, सीधा जान समर्थ र अग्निजस्तै एउटा वत्सदन्त बाण आफ्नो धनुषको ताँदोमा चढाएर कृतवर्माले त्यसलाई आफ्ना कानसम्म तानेर त्यस बाणले सात्यकिको छाती बिँधे।
46सुन्दर पखेटाले युक्त त्यो बाण सात्यकिको कवच र शरीर छेडेर रगतले लतपतिएर पृथ्वीभित्र समायो।
47हे महाराज, तब अनेक उत्तम अस्त्रका ज्ञाता कृतवर्माले आफ्ना बाणले सात्यकिको त्यो धनुष काटिदिए, जसको ताँदोमा बाण चढाइएका थिए।
48अनि क्रोधले जल्दै उनले, हे राजन्, अदम्य पराक्रम भएका सात्यकिको छाती दस अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले बिँधे।
49तब पराक्रमले सम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीहरूमा श्रेष्ठ ती सात्यकिले आफ्नो धनुष काटिएको देखेर एउटा उत्तम शक्ति (भाला)ले कृतवर्माको दाहिने पाखुरा घाइते पारिदिए।
50तब बढी दृढ बनावटको धनुष उठाएर र त्यसलाई तानेर युयुधानले आफ्नो शत्रुमाथि सयौँ-हजारौँ बाण चाँडै छाडे;
51— र त्यस बाण-वर्षाले उनले कृतवर्मा तथा उनको रथलाई पूर्णतया ढाकिदिए। हे महाराज, त्यस युद्धमा हृदिकपुत्रलाई यसरी ढाकेर सात्यकिले —
52— एउटा भल्लले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको सारथिको शिर उसको धडबाट काटिदिए। यसरी मारिएको कृतवर्माको सारथि रथको आफ्नो स्थानबाट खस्यो।
53यसमा सारथिको लगामले अब नसम्हालिएका कृतवर्माका अश्व महान् वेगले रणभूमिबाट भागे। यसबाट अत्यन्त खिन्न भई भोजराजले स्वयं आफ्ना घोडा रोके।
54तब ती वीर योद्धा हातमा धनुष लिएर पुनः युद्धका लागि तयार भई उभिए, जुन देखेर तपाईंका योद्धाहरूले उनको ठूलो प्रशंसा गरे। केवल क्षणभर विश्राम लिएर कृतवर्माले आफ्ना अश्वलाई अघि बढाए।
55स्वयं पूर्णतया निर्भीक रहेर उनले आफ्ना शत्रुहरूको हृदयमा भय भरिदिए। तर यसैबीच सात्यकि उनलाई पछि छाडेर अघि बढिसकेका थिए; तब कृतवर्मा भीमसेनमाथि जाइलागे।
56हे महाराज, युयुधान पनि भोजहरूको दलबाट निस्केर चाँडै नै काम्बोजहरूको सुदृढ सेनातिर बढे।
57त्यहाँ अनेक वीर महारथीहरूले उनलाई रोके; जसका कारण अव्यर्थ पराक्रम भएका सात्यकि एक पाइला पनि अघि बढ्न सकेनन्।
58त्यसपछि आफ्ना सेनाहरूलाई एकत्रित गरेर र तिनको भार भोजराजलाई सुम्पेर द्रोण युयुधानसँग युद्ध गर्ने दृढ सङ्कल्पका साथ उनीमाथि जाइलागे।
59तब द्रोणलाई युयुधानको पछिपछि गइरहेको देखेर कुरुहरूका श्रेष्ठ योद्धाहरू हर्षले भरिएर उनको (युयुधानको) गतिमा बाधा हाल्न थाले।
60यसैबीच भीमसेनको नेतृत्वमा पाञ्चालहरू महारथिश्रेष्ठ हृदिकपुत्रसँग भिडेर हृदयदेखि अत्यन्त खिन्न भए।
61हे राजन्, तब आफ्नो तेज प्रकट गर्दै वीर कृतवर्माले आफ्ना ती सम्पूर्ण शत्रुलाई रोके, जो पहिले खिन्न भएर पनि तब प्रबल वेगले प्रयत्न गरिरहेका थिए।
62तब कृतवर्माले आफ्नो बाण-वर्षाले आफूअगाडि उभिएका शत्रुहरूका रथ रोकिदिए। भोजराजद्वारा यसरी पीडित भएर पनि पाण्डव योद्धाहरू उदार वीरझैँ डटिरहे, किनभने तिनीहरू भोजहरूका दलसँग भिड्न र युद्धमा महान् यश आर्जन गर्न इच्छुक थिए।