The defeat of Duryodhana
Volume V — Drona Parva · Chapter 103
Sanskrit
1संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनं राजा त्रिभिर्मर्मातिगैः शरैः। अभ्यविध्यन्महावेगैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्॥
2वासुदेवं च दशभिः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। प्रतोदं चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमावपातयत्॥
3तं चतुर्दशभिः पार्थश्चित्रपुजैः शिलाशितैः। अविध्यत् तूर्णमव्यग्रस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणि॥
4तेषां नैष्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च। प्राहिणोनिशितान् बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणः॥
5अष्टाविंशांस्तु तान् बाणानस्तान् विप्रेक्ष्य निष्फलान्। अब्रवीत् परवीरनः कृष्णोऽर्जुनमिदं वचः॥
6अदृष्टपूर्वं पश्यामि शिलानामिव सर्पणम्। त्वया सम्प्रेषिताः पार्थ नार्थं कुर्वन्ति पत्रिणः॥
7कच्चिद् गाण्डीवजः प्राणस्तथैव भरतर्षभ। मुष्टिश्च ते यथापूर्वं भुजयोश्च बलं तव॥
8न वा कच्चिदयं कालः प्राप्तः स्यादद्य पश्चिमः। तव चैवास्य शत्रौश्च तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥
9विस्मयो मे महान् पार्थ तव दृष्ट्वा शरानिमान्। व्यर्थान् निपतितान् संख्ये दुर्योधनरर्थ प्रति॥
10वज्राशनिसमा घोराः परकायावभेदिनः। शराः कुर्वन्ति ते नार्थं पार्थ काऽद्य विडम्बना॥
11अर्जुन उवाच द्रोणेनैषा मतिः कृष्ण धार्तराष्ट्र निवेशिता। अभेद्या हि मास्त्राणामेषा कवचधारणा॥
12अस्मिन्नन्तर्हितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि। एको द्रोणो हि वैदेतदहं तस्माच्च सत्तमात्॥
13न शक्यमेतत् कवचं बाणैर्भेत्तुं कथंचन। अपि वज्रेण गोविन्द स्वयं मघवता युधि॥
14आनंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम्। यद् वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते॥
15तथा भविष्यद् यच्चैव तत् सर्वं विदितं तव। न त्विदं वेद वै कश्चिद् यथा त्वं मधुसूदन॥
16एष दुर्योधनः कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम्। तिष्ठत्यभीतवत् संख्ये बिभ्रत् कवचधारणाम्॥
17यत्त्वत्र विहितं कार्ये नैष तद् वेत्ति माधव। स्त्रीवदेष बिभ]तां युक्तां कवचधारणाम्॥
18पश्य बाह्वोश्च मे वीर्यं धनुषश्च जनार्दन। पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम्॥
19इदमङ्गिरसे प्रादाद् देवेशो वर्म भास्वरम्। तस्माद् बृहस्पतिः प्राप ततः प्राप पुरंदरः॥
20पुनर्ददौ सुरपतिर्मह्यं वर्म ससंग्रहम्। दैवं यद्यस्य वर्मैतद् ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम्॥ नैनं गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया।
21संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनो बाणमभिमन्त्र्य व्यकर्षयत्॥ मानवास्त्रेण मानार्हस्तीक्ष्णावरणभेदिना!
22विकृष्यमाणांस्तेनैव धनुर्मध्यगताञ्छरान्॥ तानस्यास्त्रेण चिच्छेद द्रौणिः सर्वास्त्रघातिना।
23तान् निकृत्तानिषून् दृष्ट्वा दूरतो ब्रह्मवादिना॥ न्यवेदयत् केशवाय विस्मितः श्वेतवाहनः।
24नैतदस्त्रं मया शक्यं द्विः प्रयोक्तुं जनार्दन॥ अस्त्रं मामेव हन्याद्धि हन्याच्चापि बलं मम।
25ततो दुर्योधनः कृष्णौ नवभिनवभिः शरैः॥ अविध्यत रणे राजञ्छरैराशीविषोपमैः।
26भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ॥ शरवर्षेण महता ततोऽहष्यन्त तावकाः। चक्रुर्वादिनिनदान् सिंहनादरवांस्तथा॥
27ततः क्रुद्धो रणे पार्थः सृक्किणी परिसंलिहन्। नापश्यच्च ततोऽस्याङ्गं यन्न स्याद् वर्मरक्षितम्॥
28ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सुमुक्तैरन्तकोपमैः। हयांश्चकार निर्देहानुभौ च पार्णिसारथी॥
29धनुरुयाच्छिनत् तूर्णं हस्तावापं च वीर्यवान्। रथं च शकलीकर्तुं सव्यसाची प्रचक्रमे।॥
30दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम्। आविध्यद्धस्ततलयोरुभ्योरर्जुनस्तदा॥
31प्रयत्नज्ञो हि कौन्तेयो नखमांसान्तरेषुभिः। स वेदनाभिराविग्नः पलायनपरायणः॥
32तं कृच्छ्रामापदं प्राप्तं दृष्ट्वा परमधन्विनः। समापेतुः परीप्सन्तो धनंजयशरादितम्॥
33तं रथैर्बहुसाहस्रैः कल्पितैः कुञ्जरैर्हयैः। पदात्योपैश्च संरब्धैः परिबर्धनंजयम्॥
34अथ नार्जुनगोविन्दौ न रथो वा व्यदृश्यता अस्त्रवर्षेण महता जनौधैश्चापि संवृतौ॥
35ततोऽर्जुनोऽस्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम्। तत्र व्यङ्गीकृताः पेतुः शतशोऽथ रथद्विपाः॥
36ते हता हन्यमानाश्च न्यगृहंस्तं रथोत्तमम्। स रथस्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रे समन्ततः॥
37ततोऽर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत्। धनुर्विस्फारयात्यर्थमहं ध्यास्यामि चाम्बुजम्॥
38ततो विस्फार्य बलवद् गाण्डीवं जनिवान् रिपून्। महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुनः॥
39पाञ्चजन्यं च बलवान् दध्मौ तारेण केशवः। रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्तः प्रस्विन्नवदनो भृशम्॥
40तस्य शङ्खस्य नादेन धनुषो निःस्वनेन च। निःसत्त्वाश्च ससत्त्वाश्च क्षितौ पेतुस्तदा जनाः॥
41तैर्विमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुदः। जयद्रथस्य गोप्तारस्ततः क्षुब्धाः सहानुगाः॥
42ते दृष्ट्वा सहसा पार्थे गोप्तारः सैन्धवस्य तु। चक्रुर्नादान् महेष्वासाः कम्पयन्तो वसुंधराम्॥
43बाणशब्दरवांश्चोग्रान् विमिश्राशङ्खनिःस्वनैः। प्रादुश्चक्रुर्महात्मानः सिंहनादरवानपि॥
44तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम्। प्रदध्मतुः शङ्खवरौ वासुदेवधनंजयौ॥
45तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा। सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशाम्पते॥
46स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश। प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले॥
47तावका रथिनस्तत्र दृष्ट्वा कृष्णधनंजयौ सम्भ्रमं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथाः॥
48अथ कृष्णौ महाभागौ तावका वीक्ष्य दंशितौ। अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धास्तदद्भुतमिवाभवत्॥
English
1Sanjaya said Having thus spoken, the king pierced Arjuna with three shafts capable of penetrating to the very vitals; and then with another four arrows of great velocity, he pierced the latter's four steeds.
2He also pierced the son of Vasudeva with ten arrows between his breasts. The cutting off the whip of the latter, he felled it on the ground.
3Thereupon with perfect coolness, Pritha's son quickly sped at him four shafts of variegated wings and whetted on stone; but all these shafts were baffled by Duryodhana's armour.
4Beholding those shafts repelled, Partha once more struck Duryodhana with another nine and seven arrows of exceeding sharpness; but these also became baffled by Duryodhana's armour,
5Then seeing those twenty shafts of Arjuna repelled, that slayer of hostile warriors Krishna,
6O Partha, now I see a sight never before seen by me, which is as wonderful as the moving about of hills. Winged shafts shot by yourself, are becoming abortive!
7Is everything right with the toughness of the Gandiva, O foremost of the Bharatas? Are your grasp and the prowess of arms, as firm and strong as before?
8Is not this to be the last time that you shall meet with Duryodhana your foe? Tell me all this; O son of Pritha, for I ask you.
9Seeing all these shafts of yours falling upon Duryodhana's chariots without producing the least effect, o Partha, I have been filled with great surprise.
10O son of Pritha what misfortune is this that your arrows, dreadful like the bolt of Heaven and capable of piercing through the body of the enemy, produce no effect today?
11। Arjuna said I think, O Krishna, that Drona has donned this armour on Duryodhana. This armour, tied as it has been, in invulnerable by my weapons.
12O Krishna, this armour contains in it the mighty of the three worlds. Drona only knows the mode of donning it and from that foremost of men, I also have learnt it.
13This armour cannot be penetrated by arrows. Even, O Govinda, Maghavat himself cannot penetrate it in battle with his thunderbolt.
14Knowing all this, O Krishna, why do you confound me. That which happened in the three world, that which now happens.
15And that which will happen in the future, are all known to yourself. Indeed O slayer of Madhu, no one knows this better than yourself.
16This Duryodhana, O Krishna, accoutered in this armour by Drona, is standing dauntlessly in battle, cased in this coat of mail.
17But he knows not what is to be done with this armour, O Madhava, but wears this coat of mail even like a woman.
18Behold, O Janardana, the prowess of my arms and the strength of my bow, in as much as I will vanquish the Kuru king, protected though he is with this coat of mail.
19The lord of the celestials gave this effulgent armour to Angiras; from him Brihaspati obtained it; and from him again Purandara got it.
20The lord of the celestials once more presented it to me with mantras to be uttered in donning it. Even if this armour were of celestial make or were forged by Brahma himself, yet it will not protect this wickedminded wretch from the stroke of my arrows.
21Sanjaya said Having thus spoken, Arjuna inspired some shafts with mantras and then began to draw them on the bow-string.
22But while he was thus drawing those arrows placed on the centre of his bow-string, the son of Drona cut them off with a weapon capable of baffling all other weapons.
23Beholding those shafts severed from a distance by that reciter of the Vedas (Ashvatthaman) the owner of the creamcoloured steeds (Arjuna), filled with surprise, addressing Keshava thus spoke
240 Janardana! these arrows I cannot use twice; then they will slay me and my own troops.
25O king, thereafter king Duryodhana, pierced the two Krishnas, each with none shafts. Resembling snakes of virulent poison.
26Once more he poured upon Krishna and the son of Pandu in that battle a mighty shower of arrows; upon this all your troops became filled with joy and they struck up musical instruments and uttered their war-cries.
27Thereat filled with fury, Pritha's son began to lick the corners of his mouth. He could then find no part of Duryodhana's body that was not covered by that armour.
28Then with sharp arrows, resembling Death and duly discharged, Arjuna cut to pieces Duryodhana's horses and his two Parshni. drivers.
29Then that highly powerful hero cut-off the latter's bow and the leathern gloves quickly. Savyasachin then began to cut his car into fragments.
30Thereafter Arjuna pierced with two sharp arrows, the two palms of Duryodhana who had been deprived of the use of his car.
31Then your warriors, beholding Duryodhana that foremost of bowmen, involved in great danger and afflicted with the arrows of Dhananjaya, rushed to his rescue.
32Then they surrounded Dhananjaya with thousands of duly equipped chariots and elephants and horses and numerous divisions of infantry, all inspired with wrath.
33Thereupon, neither Govinda nor Arjuna nor their car could be seen; for they were then covered with thick showers of weapons and surrounded with large bodies of troops.
34Arjuna, Sri Krishna and their chariot all had become invisible due to a dense cover from all sides of arrows and the crowd of soldiers.
35Then with the force of his weapons, Arjuna began to slaughter that host of your carwarriors and elephants, by hundreds. With their limbs cut-off, they began to fall fast on the field of battle.
36Slain or in the act of being stain, they succeeded not in reaching that excellent car of Arjuna, which stood immovable full two miles away from the besieging troops on all sides.
37Thereafter, the Vrishni Vrishni hero quickly addressed Arjuna saying "Do you tremendously stretch your bow for I will blow this conch of mine.
38Then stretching his toughest bow Gandiva, Arjuna went on slaughtering his foes, shooting arrowy showers and producing loud din with his palm-strokes.
39Then the mighty Keshava loudly blew his conch Panchajanya, with his eye lashes covered with dust and countenance shedding drops of perspiration.
40In consequence of that twang of the Gandiva and the blast of that conch, all the Kuru-people, strong or weak, fell down on the Earth.
41The chariot of Arjuna, thus freed from that press, looked like a cloud driven a head by the wind. Then the protectors of Jayadratha and their followers, beholding Arjuna became filled rage.
42Then suddenly seeing Partha before them, those guards of Jayadratha the Sindnu-king, all mighty bowmen, uttered a fierce shout, causing the earth to tremble therewith.
43The fierce whizz of arrows became mingled with the blast of conchs and other loud noises; the illustrious soldiers your army then also uttered their war-cries resembling leonine roars.
44Hearing that dreadful din raised by your troops, Dhananjaya and the son of Vasudeva blew their two best of conchs.
45Then, O ruler of men, with that loud sound, the earth seemed to be filled, with its mountains, seas, islands and the subterranean regions.
46Indeed, O foremost of the Bharatas, that sound filling the ten points of the compass, reverberated through the armies of the Kuru and the Pandavas.
47Warriors of your host then, beholding Krishna and Dhananjaya, were very much terrified. Soon however those mighty carwarriors recovered and put forth their activity and prowess.
48Then your warriors beholding the two Krishnas cased in mair became excited with rage; and they rushed upon them both. All this looked wonderful.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर उस राजा ने मर्मस्थलों तक भेदने में समर्थ तीन बाणों से अर्जुन को बींधा; और फिर महान् वेगवाले चार अन्य बाणों से उनके चारों अश्वों को बींधा।
2उसने वसुदेव के पुत्र को भी दस बाणों से उनके स्तनों के बीच बींधा। फिर उनका कोड़ा काटकर उसे भूमि पर गिरा दिया।
3इस पर पूर्ण स्थिरचित्त होकर पृथापुत्र ने रँगे-बिरँगे पंखोंवाले तथा पत्थर पर तेज किए हुए चार बाण शीघ्र उस पर चलाए; किन्तु ये सब बाण दुर्योधन के कवच से विफल हो गए।
4उन बाणों को विफल हुआ देखकर पार्थ ने फिर दुर्योधन पर अत्यन्त तीक्ष्ण नौ और सात बाणों से प्रहार किया; किन्तु ये भी दुर्योधन के कवच से विफल हो गए।
5तब अर्जुन के उन बीस बाणों को विफल हुआ देखकर वे शत्रुयोद्धाओं के संहारक कृष्ण (बोले) —
6"हे पार्थ, अब मैं ऐसा दृश्य देख रहा हूँ जो मैंने पहले कभी नहीं देखा, जो पर्वतों के चलने-फिरने जैसा अद्भुत है। तुम्हारे द्वारा छोड़े गए पंखयुक्त बाण निष्फल हो रहे हैं!
7हे भरतश्रेष्ठ, क्या गाण्डीव की दृढ़ता के साथ सब कुछ ठीक है? क्या तुम्हारी पकड़ और भुजाओं का पराक्रम पहले के समान ही दृढ़ और प्रबल हैं?
8क्या यह वह अन्तिम अवसर नहीं है जब तुम अपने शत्रु दुर्योधन से भिड़ोगे? हे पृथापुत्र, यह सब मुझे बताओ, क्योंकि मैं तुमसे पूछ रहा हूँ।
9हे पार्थ, तुम्हारे ये समस्त बाण दुर्योधन के रथ पर गिरकर रत्ती भर भी प्रभाव उत्पन्न न कर पाते देखकर मैं महान् विस्मय से भर गया हूँ।
10हे पृथापुत्र, यह कैसा दुर्भाग्य है कि आकाश के वज्र के समान भयङ्कर तथा शत्रु के शरीर को भेदने में समर्थ तुम्हारे बाण आज कोई प्रभाव उत्पन्न नहीं कर रहे?"
11अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण, मैं समझता हूँ कि द्रोण ने दुर्योधन को यह कवच पहनाया है। जिस विधि से यह कवच बाँधा गया है, उसके कारण यह मेरे अस्त्रों से अभेद्य है।
12हे कृष्ण, इस कवच में तीनों लोकों की शक्ति समाई हुई है। इसे धारण कराने की विधि केवल द्रोण जानते हैं और उन्हीं पुरुषश्रेष्ठ से मैंने भी इसे सीखा है।
13यह कवच बाणों से भेदा नहीं जा सकता। हे गोविन्द, स्वयं मघवान् भी युद्ध में अपने वज्र से इसे नहीं भेद सकते।
14हे कृष्ण, यह सब जानते हुए भी आप मुझे क्यों भ्रमित कर रहे हैं? तीनों लोकों में जो कुछ हुआ, जो कुछ अब हो रहा है —
15और जो कुछ भविष्य में होगा, वह सब आप जानते हैं। सचमुच हे मधुसूदन, कोई भी इसे आपसे बढ़कर नहीं जानता।
16हे कृष्ण, द्रोण द्वारा इस कवच से सुसज्जित किया गया यह दुर्योधन इसी कवच में आवृत होकर युद्ध में निर्भय खड़ा है।
17किन्तु हे माधव, वह यह नहीं जानता कि इस कवच से क्या किया जाना चाहिए, बल्कि किसी स्त्री के समान इसे मात्र पहने हुए है।
18हे जनार्दन, मेरी भुजाओं का पराक्रम और मेरे धनुष का बल देखिए, क्योंकि इस कवच से रक्षित होते हुए भी मैं कुरुराज को परास्त कर दूँगा।
19देवराज ने यह देदीप्यमान कवच अङ्गिरा को दिया था; उनसे बृहस्पति ने इसे प्राप्त किया; और उनसे फिर पुरन्दर ने इसे पाया।
20देवराज ने इसे धारण करते समय उच्चारण किए जानेवाले मन्त्रों सहित पुनः मुझे प्रदान किया। यह कवच चाहे दिव्य निर्माण का हो अथवा स्वयं ब्रह्मा द्वारा गढ़ा गया हो, तो भी यह इस दुष्टबुद्धि नराधम को मेरे बाणों की मार से नहीं बचा सकेगा।
21सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर अर्जुन ने कुछ बाणों को मन्त्रों से अभिमन्त्रित किया और फिर उन्हें प्रत्यञ्चा पर खींचना आरम्भ किया।
22किन्तु जब वे प्रत्यञ्चा के मध्य भाग पर चढ़ाए गए उन बाणों को इस प्रकार खींच रहे थे, तभी द्रोण के पुत्र ने अन्य समस्त अस्त्रों को विफल करने में समर्थ एक अस्त्र से उन्हें काट डाला।
23उन वेदपाठी (अश्वत्थामा) द्वारा दूर से ही उन बाणों को कटा हुआ देखकर दुग्धवर्ण अश्वोंवाले (अर्जुन) विस्मय से भरकर केशव को सम्बोधित करके इस प्रकार बोले —
24"हे जनार्दन! इन बाणों का प्रयोग मैं दूसरी बार नहीं कर सकता; अन्यथा वे मेरा और मेरी ही सेनाओं का वध कर डालेंगे।"
25हे राजन्, तत्पश्चात् राजा दुर्योधन ने तीव्र विषवाले सर्पों के समान नौ-नौ बाणों से दोनों कृष्णों को बींधा।
26उस युद्ध में उसने पुनः कृष्ण और पाण्डुपुत्र पर बाणों की प्रचण्ड वर्षा की; इस पर आपकी समस्त सेनाएँ हर्ष से भर उठीं और उन्होंने वाद्ययन्त्र बजाए तथा रणघोष किए।
27इस पर क्रोध से भरकर पृथापुत्र अपने मुख के कोने चाटने लगे। उस समय उन्हें दुर्योधन के शरीर का कोई ऐसा भाग नहीं मिल रहा था जो उस कवच से ढका न हो।
28तब मृत्यु के समान तीक्ष्ण तथा विधिपूर्वक छोड़े गए बाणों से अर्जुन ने दुर्योधन के अश्वों तथा उसके दोनों पार्ष्णि-सारथियों के टुकड़े-टुकड़े कर दिए।
29फिर उन परम बलवान् वीर ने शीघ्र ही उसका धनुष तथा चर्म के दस्ताने काट डाले। तत्पश्चात् सव्यसाची उसके रथ के टुकड़े-टुकड़े करने लगे।
30तत्पश्चात् अर्जुन ने दो तीक्ष्ण बाणों से रथ के उपयोग से वञ्चित हुए दुर्योधन की दोनों हथेलियाँ बींध डालीं।
31तब आपके योद्धाओं ने धनुर्धरों में श्रेष्ठ दुर्योधन को महान् सङ्कट में फँसा तथा धनञ्जय के बाणों से पीड़ित देखकर उसकी रक्षा के लिए धावा किया।
32तब उन्होंने सहस्रों विधिपूर्वक सुसज्जित रथों, हाथियों और घोड़ों तथा पैदल सेना की असंख्य टुकड़ियों से, जो सब क्रोध से भरी थीं, धनञ्जय को घेर लिया।
33इस पर न गोविन्द, न अर्जुन और न उनका रथ ही दिखाई दे रहा था; क्योंकि वे तब अस्त्रों की सघन वर्षाओं से ढक गए थे और सेनाओं के विशाल समूहों से घिर गए थे।
34अर्जुन, श्रीकृष्ण और उनका रथ — ये सब चारों ओर से बाणों के सघन आवरण तथा सैनिकों की भीड़ के कारण अदृश्य हो गए थे।
35तब अपने अस्त्रों के बल से अर्जुन आपके रथियों तथा हाथियों की उस सेना का सैकड़ों की संख्या में संहार करने लगे। अपने अङ्ग कटे हुए वे तेजी से रणभूमि पर गिरने लगे।
36मारे गए अथवा मारे जाते हुए वे अर्जुन के उस श्रेष्ठ रथ तक पहुँचने में सफल न हो सके, जो सब ओर से घेरनेवाली सेनाओं से पूरे दो कोस दूर अटल खड़ा था।
37तत्पश्चात् वृष्णिवीर ने शीघ्र ही अर्जुन को सम्बोधित करके कहा — "तुम अपना धनुष प्रबल रूप से खींचो, क्योंकि मैं अपना यह शङ्ख बजाऊँगा।"
38तब अपने कठोरतम गाण्डीव धनुष को खींचकर अर्जुन बाणों की वर्षा करते तथा अपनी तालियों से महान् कोलाहल उत्पन्न करते हुए अपने शत्रुओं का संहार करने लगे।
39तब धूल से ढकी बरौनियों तथा पसीने की बूँदें बहाते मुख के साथ महाबली केशव ने ऊँचे स्वर में अपना पाञ्चजन्य शङ्ख बजाया।
40गाण्डीव की उस टङ्कार तथा उस शङ्ख के नाद के कारण समस्त कुरुजन, बलवान् हों या दुर्बल, पृथ्वी पर गिर पड़े।
41उस दबाव से इस प्रकार मुक्त हुआ अर्जुन का रथ वायु से आगे धकेले गए मेघ के समान लगने लगा। तब जयद्रथ के रक्षक तथा उनके अनुगामी अर्जुन को देखकर क्रोध से भर उठे।
42तब सहसा पार्थ को अपने सम्मुख देखकर सिन्धुराज जयद्रथ के वे समस्त रक्षक, जो सब महाधनुर्धर थे, ऐसा प्रचण्ड नाद कर उठे जिससे पृथ्वी काँप उठी।
43बाणों की प्रचण्ड सनसनाहट शङ्खों के नाद तथा अन्य ऊँची ध्वनियों में मिल गई; तब आपकी सेना के यशस्वी सैनिकों ने भी सिंहगर्जना जैसे अपने रणघोष किए।
44आपकी सेनाओं द्वारा किया गया वह भयङ्कर कोलाहल सुनकर धनञ्जय और वसुदेव के पुत्र ने अपने दोनों श्रेष्ठ शङ्ख बजाए।
45तब हे नरेश्वर, उस ऊँची ध्वनि से पृथ्वी अपने पर्वतों, समुद्रों, द्वीपों तथा पाताल के प्रदेशों सहित भर गई-सी प्रतीत हुई।
46हे भरतश्रेष्ठ, सचमुच दसों दिशाओं को भरता हुआ वह नाद कुरुओं और पाण्डवों की सेनाओं में गूँज उठा।
47तब आपकी सेना के योद्धा कृष्ण और धनञ्जय को देखकर अत्यन्त भयभीत हो उठे। किन्तु शीघ्र ही वे महारथी सँभल गए और उन्होंने अपनी सक्रियता तथा पराक्रम प्रकट किया।
48तब आपके योद्धा कवच धारण किए दोनों कृष्णों को देखकर क्रोध से उत्तेजित हो उठे; और वे दोनों पर टूट पड़े। यह सब अद्भुत प्रतीत हुआ।
Nepali
1सञ्जयले भने — यसरी भनेर ती राजाले मर्मस्थलसम्म भेद्न समर्थ तीन बाणले अर्जुनलाई बिँधे; अनि फेरि महान् वेग भएका चार अरू बाणले उनका चारै अश्वलाई बिँधे।
2उसले वसुदेवका पुत्रलाई पनि दस बाणले उनका छातीको बीचमा बिँधे। अनि उनको कोर्रा काटेर त्यसलाई भूमिमा खसालिदिए।
3यसमा पूर्ण स्थिरचित्त भई पृथापुत्रले रङ्गीचङ्गी प्वाँख भएका तथा ढुङ्गामा उधिनिएका चार बाण चाँडै उसमाथि चलाए; तर यी सबै बाण दुर्योधनको कवचले विफल भए।
4ती बाण विफल भएको देखेर पार्थले फेरि दुर्योधनमाथि अत्यन्त तीखा नौ र सात बाणले प्रहार गरे; तर यी पनि दुर्योधनको कवचले विफल भए।
5तब अर्जुनका ती बीस बाण विफल भएको देखेर ती शत्रुयोद्धाहरूका संहारक कृष्ण (बोले) —
6"हे पार्थ, अब म यस्तो दृश्य देखिरहेको छु जो मैले पहिले कहिल्यै देखेको छैन, जो पर्वतहरू हिँडडुल गरेजस्तै अद्भुत छ। तिमीद्वारा छाडिएका प्वाँखयुक्त बाण निष्फल भइरहेका छन्!
7हे भरतश्रेष्ठ, के गाण्डीवको दृढतासँग सबै कुरा ठीक छ? के तिम्रो पक्कड र पाखुराको पराक्रम पहिलेकै समान दृढ र प्रबल छन्?
8के यो त्यो अन्तिम अवसर होइन जब तिमी आफ्नो शत्रु दुर्योधनसँग भिड्नेछौ? हे पृथापुत्र, यो सबै मलाई बताऊ, किनभने म तिमीलाई सोधिरहेको छु।
9हे पार्थ, तिम्रा यी सम्पूर्ण बाण दुर्योधनको रथमा खसेर रत्तिभर पनि प्रभाव उत्पन्न गर्न नसकेको देखेर म महान् विस्मयले भरिएको छु।
10हे पृथापुत्र, यो कस्तो दुर्भाग्य हो कि आकाशको वज्रझैँ भयङ्कर तथा शत्रुको शरीर भेद्न समर्थ तिम्रा बाणले आज कुनै प्रभाव उत्पन्न गरिरहेका छैनन्?"
11अर्जुनले भने — हे कृष्ण, म ठान्दछु कि द्रोणले दुर्योधनलाई यो कवच लगाइदिएका छन्। जुन विधिले यो कवच बाँधिएको छ, त्यसैले यो मेरा अस्त्रबाट अभेद्य छ।
12हे कृष्ण, यस कवचमा तीनै लोकको शक्ति समाहित छ। यसलाई धारण गराउने विधि केवल द्रोणले जान्दछन् र तिनै पुरुषश्रेष्ठबाट मैले पनि यो सिकेको छु।
13यो कवच बाणले भेद्न सकिँदैन। हे गोविन्द, स्वयं मघवान्ले पनि युद्धमा आफ्नो वज्रले यो भेद्न सक्दैनन्।
14हे कृष्ण, यो सबै जान्दाजान्दै पनि तपाईं मलाई किन भ्रमित पार्दै हुनुहुन्छ? तीनै लोकमा जे-जे भयो, जे-जे अहिले भइरहेको छ —
15अनि जे-जे भविष्यमा हुनेछ, त्यो सबै तपाईं जान्नुहुन्छ। साँच्चै हे मधुसूदन, कसैले पनि यो तपाईंभन्दा बढी जान्दैन।
16हे कृष्ण, द्रोणद्वारा यस कवचले सुसज्जित पारिएको यो दुर्योधन यसै कवचमा ढाकिएर युद्धमा निर्भय उभिएको छ।
17तर हे माधव, उसले यो जान्दैन कि यस कवचले के गरिनुपर्छ, बरु कुनै स्त्रीझैँ यसलाई मात्र लगाएको छ।
18हे जनार्दन, मेरा पाखुराको पराक्रम र मेरो धनुको बल हेर्नुहोस्, किनभने यस कवचले रक्षित भए पनि म कुरुराजलाई परास्त गरिदिनेछु।
19देवराजले यो देदीप्यमान कवच अङ्गिरालाई दिएका थिए; उनीबाट बृहस्पतिले यो प्राप्त गरे; अनि उनीबाट फेरि पुरन्दरले यो पाए।
20देवराजले यसलाई धारण गर्दा उच्चारण गरिने मन्त्रसहित पुनः मलाई प्रदान गरे। यो कवच चाहे दिव्य निर्माणको होस् अथवा स्वयं ब्रह्माद्वारा बनाइएको होस्, तैपनि यसले यस दुष्टबुद्धि नराधमलाई मेरा बाणको मारबाट बचाउन सक्नेछैन।
21सञ्जयले भने — यसरी भनेर अर्जुनले केही बाणलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित गरे र फेरि तिनलाई ताँदोमा तान्न थाले।
22तर जब उनी ताँदोको मध्य भागमा चढाइएका ती बाणलाई यसरी तान्दै थिए, त्यत्तिकैमा द्रोणका पुत्रले अरू सम्पूर्ण अस्त्रलाई विफल पार्न समर्थ एउटा अस्त्रले तिनलाई काटिदिए।
23ती वेदपाठी (अश्वत्थामा)द्वारा टाढैबाट ती बाण काटिएको देखेर दुग्धवर्ण अश्व भएका (अर्जुन) विस्मयले भरिएर केशवलाई सम्बोधन गरेर यसरी भने —
24"हे जनार्दन! यी बाणको प्रयोग म दोस्रो पटक गर्न सक्दिनँ; अन्यथा तिनले मेरो र मेरै सेनाहरूको वध गरिदिनेछन्।"
25हे राजन्, त्यसपछि राजा दुर्योधनले तीव्र विष भएका सर्पझैँ नौ-नौ बाणले दुवै कृष्णलाई बिँधे।
26त्यस युद्धमा उसले पुनः कृष्ण र पाण्डुपुत्रमाथि बाणको प्रचण्ड वर्षा गरे; यसमा तपाईंका सम्पूर्ण सेना हर्षले भरिए र तिनीहरूले वाद्ययन्त्र बजाए तथा रणघोष गरे।
27यसमा क्रोधले भरिएर पृथापुत्र आफ्नो मुखका कुना चाट्न थाले। त्यस बेला उनलाई दुर्योधनको शरीरको कुनै त्यस्तो भाग भेटिइरहेको थिएन जो त्यस कवचले नढाकिएको होस्।
28तब मृत्युझैँ तीखा तथा विधिपूर्वक छाडिएका बाणले अर्जुनले दुर्योधनका अश्व तथा उसका दुवै पार्ष्णि-सारथिका टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
29अनि ती परम बलवान् वीरले चाँडै नै उसको धनु तथा छालाका पन्जा काटिदिए। त्यसपछि सव्यसाचीले उसको रथका टुक्रा-टुक्रा पार्न थाले।
30त्यसपछि अर्जुनले दुई तीखा बाणले रथको उपयोगबाट वञ्चित भएका दुर्योधनका दुवै हत्केला बिँधे।
31तब तपाईंका योद्धाहरूले धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ दुर्योधनलाई महान् सङ्कटमा फसेको तथा धनञ्जयका बाणले पीडित देखेर उसको रक्षाका लागि आक्रमण गरे।
32तब तिनीहरूले हजारौँ विधिपूर्वक सुसज्जित रथ, हात्ती र घोडा तथा पैदल सेनाका असङ्ख्य टुकडीले, जो सबै क्रोधले भरिएका थिए, धनञ्जयलाई घेरे।
33यसमा न गोविन्द, न अर्जुन र न उनको रथ नै देखिइरहेको थियो; किनभने तिनीहरू तब अस्त्रका घना वर्षाले ढाकिएका थिए र सेनाका विशाल समूहले घेरिएका थिए।
34अर्जुन, श्रीकृष्ण र उनको रथ — यी सबै चारैतिरबाट बाणको घना आवरण तथा सैनिकहरूको भीडका कारण अदृश्य भएका थिए।
35तब आफ्ना अस्त्रको बलले अर्जुनले तपाईंका रथी तथा हात्तीहरूको त्यस सेनाको सयौँको सङ्ख्यामा संहार गर्न थाले। आफ्ना अङ्ग काटिएका तिनीहरू छिटो रणभूमिमा ढल्न थाले।
36मारिएका अथवा मारिँदै गरेका तिनीहरू अर्जुनको त्यस श्रेष्ठ रथसम्म पुग्नमा सफल भएनन्, जो चारैतिरबाट घेर्ने सेनाहरूभन्दा पूरा दुई कोस टाढा अटल उभिएको थियो।
37त्यसपछि वृष्णिवीरले चाँडै नै अर्जुनलाई सम्बोधन गरेर भने — "तिमी आफ्नो धनु प्रबल रूपमा तान, किनभने म आफ्नो यो शङ्ख बजाउनेछु।"
38तब आफ्नो कठोरतम गाण्डीव धनु तानेर अर्जुन बाणको वर्षा गर्दै तथा आफ्ना तालीले ठूलो कोलाहल उत्पन्न गर्दै आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्न थाले।
39तब धूलोले ढाकिएका परेला तथा पसिनाका थोपा बगाइरहेको मुखसहित महाबली केशवले उच्च स्वरमा आफ्नो पाञ्चजन्य शङ्ख बजाए।
40गाण्डीवको त्यस टङ्कार तथा त्यस शङ्खको नादका कारण सम्पूर्ण कुरुजन, बलवान् होऊन् वा दुर्बल, पृथ्वीमा ढले।
41त्यस दबाबबाट यसरी मुक्त भएको अर्जुनको रथ हावाले अगाडि धकेलिएको मेघझैँ देखिन थाल्यो। तब जयद्रथका रक्षक तथा तिनका अनुगामीहरू अर्जुनलाई देखेर क्रोधले भरिए।
42तब अचानक पार्थलाई आफ्नो सामु देखेर सिन्धुराज जयद्रथका ती सम्पूर्ण रक्षक, जो सबै महाधनुर्धर थिए, यस्तो प्रचण्ड नाद गरे जसले पृथ्वी काँपी।
43बाणको प्रचण्ड सुइँसुइँ शङ्खको नाद तथा अरू उच्च ध्वनिमा मिसियो; तब तपाईंको सेनाका यशस्वी सैनिकहरूले पनि सिंहगर्जनजस्ता आफ्ना रणघोष गरे।
44तपाईंका सेनाहरूद्वारा गरिएको त्यो भयङ्कर कोलाहल सुनेर धनञ्जय र वसुदेवका पुत्रले आफ्ना दुवै श्रेष्ठ शङ्ख बजाए।
45तब हे नरेश्वर, त्यस उच्च ध्वनिले पृथ्वी आफ्ना पर्वत, समुद्र, द्वीप तथा पातालका प्रदेशसहित भरिएझैँ प्रतीत भई।
46हे भरतश्रेष्ठ, साँच्चै दसै दिशा भर्दै त्यो नाद कुरु र पाण्डवहरूका सेनामा गुन्जियो।
47तब तपाईंको सेनाका योद्धाहरू कृष्ण र धनञ्जयलाई देखेर अत्यन्त भयभीत भए। तर चाँडै नै ती महारथीहरू सम्हालिए र तिनीहरूले आफ्नो सक्रियता तथा पराक्रम प्रकट गरे।
48तब तपाईंका योद्धाहरू कवच धारण गरेका दुवै कृष्णलाई देखेर क्रोधले उत्तेजित भए; अनि तिनीहरू दुवैमाथि जाइलागे। यो सबै अद्भुत प्रतीत भयो।