Bhishma-Vadha Parva — Withdrawal of the troops after the seventh day's fight,
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 88
Sanskrit
1संजय उवाच विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं यशस्विनम्। रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तवाशा
2तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम्। भीष्मः शान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिररमुपाद्रवत्॥
3ततः सरथनागाश्वा: समकम्पन्त सुंजयाः। मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्॥
4युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः। महेष्वासं नरव्याघ्र भीष्मं शान्तनवं ययौ॥
5ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन् पाण्डवो युधि। भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्॥
6तेन सम्यक् प्रणीतानि शरजालानि मारिष। प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः॥
7तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष। आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव॥
8निमेषार्धेन की तेयं भीष्मः शान्तनवो युधि। अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः॥
9ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः। नाराजं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्॥
10असम्प्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः। चिच्छेद समरे राजन् भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम्॥
11तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसम्मितम्। निजने कौरवेन्द्रस्य हयान् काञ्चनभूषणान्॥
12हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः॥
13यमावपि हि संक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा। शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः॥
14तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ। जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाझया॥
15ततो युधिष्ठिरो वश्यान् राज्ञस्तान् समचोदयत्। भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान्॥
16ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्। महता रथवंशेन परिवत्रुः पितामहम्॥
17स समन्तात् परिवृतः पिता देवव्रतस्तव। चिक्रीड धनुषा राजन् पातयानो महारथान्॥
18तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि। मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने॥
19तर्जयानं रणे वीरांस्त्रासयानं च सायकैः। दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव॥
20रणे भारतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम्। अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः॥
21शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे। तालेभ्यः परिपक्वानि फलानि कुशलो नरः॥
22पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले। बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव॥
23तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके। सर्वेषामेव सैन्यानामासीद् व्यतिकरो महान्॥
24भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम्। एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे॥
25शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्। अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
26अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे। प्रययौ सुंजयान् क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः॥
27सुंजयास्तु ततो दृष्ट्वा हृष्टं भीष्मं महारणे। सिंहनादांश्च विविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्॥
28ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्। पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो॥
29धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः। पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः॥
30शस्त्रैश्च बहुभि राजञ्जनतुस्तावकान् रणे। ते हन्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ॥
31आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम्। यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे॥
32तत्राक्रन्दो महानासीत् तावकानां महात्मनाम्। वध्यतां समरे राजन् पार्षतेन महात्मना॥
33तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ॥
34तौ तस्य तुरगान् हत्वा त्वरमाणौ महारथौ। छादयामासतुरुभौ शरवाण पार्षतम्॥
35अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात् तूर्णं महाबलः। आरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेस्तु महात्मनः॥
36ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः। आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात् स परंतपौ॥
37तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष। विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान्।॥
38अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः। अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान्॥
39द्रोणस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत् तव। व्यधमत् सर्वपञ्चालास्तूलराशिमिवानलः॥
40दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशाम्पते। परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह॥
41ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे। अब्रवीत् तावकान् सर्वांस्त्वध्वमिति भारत॥
42युध्यतां तु तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम्। अस्तं गिरिमथारूढे अप्रकाशति भास्करे॥
43प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणीः। गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे॥
44शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिभैरवं रवम्। धोकमायोधनं जज्ञे भूतसंघैः समाकुलम्॥
45राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः। समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः॥
46अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन् राज्ञस्तान् सपदानुगान्। विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति॥
47युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यौ भ्रातृभ्यां सहितस्तथा। ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः॥
48भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान् रथान्। अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति॥
49दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे। भीष्मं शान्तनवं तूर्णं प्रयात: शिबिरं प्रति॥
50द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः। परिवार्य चमूं सर्वां प्रययुः शिबिरं प्रति॥
51तथैव सात्यकी राजन् धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। परिवार्य रणे योधान् ययतुः शिबिरं प्रति॥
52एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह। पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतप॥
53ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा। न्यवसन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम्॥
54रक्षां कृत्वा ततः शूरा न्यस्य गुल्मान् यथाविधि। अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधैर्जलैः॥
55कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च बन्दिभिः। गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः॥
56मुहूर्तादिव तत् सर्वमभवत् स्वर्गसंनिभम्। न हि युद्धकथां कांचित् तत्राकुर्वन् महारथाः॥
57ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप। हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतुः॥
English
1Sanjaya said Approaching the highly intelligent Chitrasena who had been deprived of his car, your son Vikarna picked him up on his own chariots.
2When that dreadful and confounding battle was thus raging, Shantanu's son Bhishma quickly rushed against Yudhishthira.
3Then the Srinjayas with their cars, elephants and steeds, began to quake (with inside the jaws of Death.
4On the other hand that descendant of Kuru's race, that lord Yudhishthira, united with his two twin brothers (Nakula and Sahadeva), encountered that foremost of men, that fierce bowman namely Bhishma, the of Shantanu.
5Thereafter that son of Pandu shooting in that battle thousands of arrows, covered Bhishma, like clouds covering the orb of the day. son arrows
6Those duly discharged by Yudhishthira, the son of Ganga received in distinct sets of hundreds and thousands.
7Also, O'sire, a network of arrows woven by Bhima was seen in the heavens resembling fights of insects ranging through the skies.
8In half a wink's time, Bhishma the son of Shantanu, in that battle made the son of Kunti disappear in battle, covering him with distinct sets of arrows.
9Thereat king Yudhishthira inflamed with rage, sped at that high-souled grandsire of the Kurus, a Naracha that resembled a snake of virulent venom.
10Then in that battle, O king, the mighty carwarrior Bhishma, with a razor sharp arrow, cut off that Naracha discharged from the bow of Yudhishthira, even before it could reach him.
11In that battle, Bhishma, having cut off that Naracha that resembled the Destroyer himself, slew the steeds caparisoned with golden ornaments, of that foremost of the Kurus (Yudhishthira).
12Leaving his car the steeds of which were slain, Yudhishthira the son of Dharma, quickly ascended the car of the high-souled Nakula.
13Thereafter 'Bhishma that conqueror of hostile fortresses, excited with wrath, approaching the twins in battle, covered them with numerous shafts.
14Then O mighty monarch, beholding the twins thus afflicted with the arrows shot by Bhishma, Yudhishthira began to reflect anxiously, desirous of finding out a means for the death of Bhishma.
15Thereafter, O king, Yudhishthira urged the kings on his side and his relatives, saying "Uniting together do you all slay Bhishma the son of Shantanu."
16Then bearing the command of Pritha's son, all the rulers of earth surrounded the grandsire with a mighty host of cars.
17Thus encircled, your father Devavrata played with his bow and arrows felling, o king, numerous mighty car-warriors.
18The sons of Pritha then beheld that foremost of the Kurus, career on the field of battle, like a lion-cub in the woods amidst a herd of deer.
19Beholding him utter loud war-cries in battle and frighten heroes with his shafts. O monarch, the Pandava warriors were seized with terror, like a herd of deer at the sight of a lion.
20Then the Kshatriyas, in that battle, beheld the movements of that foremost of the Bharatas, resemble the movements of fire aided by a strong wind, when it consumes a heap straw.
21Then in that battle Bhishma felled the heads of car-warriors like expert men felling ripe palm-fruits from their trees.
22As those heads, O mighty monarch, fell down on the surface of the earth, a great noise was produced like that of a shower of stones.
23As that dreadful and fierce battle regard, a great a confusion set in, O king, among all the ranks of the soldiers.
24When the arrays were thus shattered by Bhishma, the Kshatriyas challenging one another encountered one another for battle.
25Shikhandin approaching the grandsire of the Bharatas, assailed him with vehemence saying 'stay'.
26Then Bhishma remembering the femininity of Shikhandin, and for that reason neglecting him in battle, rushed against the Srinjayas.
27Thereupon the Srinjayas, beholding Bhishma in that battle, were filled with delight and they uttered numerous war-cries that became mingled with the blare of the conchs.
28Then, O lord, when the sun was on the western side of the meridian, there commenced a battle in which car-warriors and elephantriders encountered one another.
29Then Dhrishtadyumna the prince of the Pandavas, and also the mighty car-warrior Satyaki, began to torment your troops with showers of Shaktis and Tomaras.
30They also, O monarch siew in battle your warriors with innumerable shafts. O foremost of men, your troops, through thus smitten down in battle,
31Did not desert the fight having formed a laudable determination (to fight to the last); and those foremost of car-warriors began to slay (the hostile troop) to the best o their energies.
32Then, O monarch, a loud cry of agony was set up by your high souled warriors as they were slain by the illustrious son of Prishata.
33Hearing that distressful cry uttered by your troop, Vinda and Anuvinda of the Avanti country, both mighty car-warriors, rushed to cncounter the son of Prishata.
34Then those mighty car-warriors both endued with greu activity, slaying the steeds of Prishata's son, shrouded him with a shower of arrows.
35Thereupon that mighty car-warrior the Panchala prince quickly jumping down his car, ascended with agility the chariot of the highly illustrious Satyaki.
36Thereupon king Yudhishthira surrounded by a mighty division of troops rushed to those two afflicter of foes viz., the princes of Avanti both inflamed with wrath.
37So also, O sire, your sons putting forth all their energies, remained in battle surrounding Vinda and Anuvinda.
38In that battle Arjuna also inflamed with many wrath fought with many best of Kshatriyas like the wielder of the thunder-bolt fighting against the Asuras.
39Drona also, that well-wisher of your son, excited with wrath began to consume all the Panchalas like fire consuming a heap of cotton.
40Your sons, O ruler of men, headed by Duryodhana himself surrounding Bhishma, fought on with the Pandavas.
41Then, 0 Bharata, when the lustrous orb assume a crimson hue, king Duryodhana addressing all your warriors said, "make hasten".
42When they thus fought on achieving feats difficult of being accomplished, the sun being lost to the sight ascended the western hills,
43Then in a moment, towards nightfall, a dreadful river surging with billows of flow across the field of battle.
44Then the field of battle assumed a dreadful sight abounding as at did with the spirits of the dead and the ominous jackals howling (tediously).
45Rakshasas, and Pishachas and other feeders on flesh were seen on all sides by hundreds and by thousands.
46Arjuna having conquered the kings headed by Susharma along with their followers, proceeded through the divisions towards his own tent.
47That descendant of the Kuru race, viz., the lord Yudhishthira also proceeded, o king surrounded by his troops and accompanied by his brothers, towards his own tent at the advent of night.
48Bhimasena also, o foremost of kings having vanquished in battle the kings, all good car-warriors, headed by Duryodhana hiinself, retired to his own camp. slain many
49In that great battle also, king Duryodhana surrounding Bhishma the son of Shantanu, speedily proceed towards his own tents.
50Drona and his son, Kripa and Shalya and Kritavarma of the Satvata race, bringing up the rear of the hole host of the Kurus, wended towards their respective tents.
51So also, O monarch, Satyaki and Prishata's son Dhrishtadyumna having warriors in the battle proceeded towards their tents.
52Thus, O mighty monarch, your warriors as also those of the Pandavas, all chastisers of their enemies, returned to their encampments when the shades of night had fallen on this earth.
53Then, O mighty monarch, the Pandavas and the Kurus repairing near their respective encampments entered them exchanging greetings with one another.
54Then duly arranging for scouts and outposts and for protecting their persons, and drawing out the arrows from their bodies and having bathed in various waters,
55And being praised by the minstrels and bards and arranging for the performance of benedictory rites those illustrious heroes then began to sport accompanied by songs and sounds of musical instruments.
56For a short while only did that scene resemble paradise itself, and those foremost of mortals for a while desisted from talking of the battle.
57When those two armies, abounding in elephants and steeds and men exhausted with fatigue, were lulled in the arms of sleep O king, they, indeed presented a charming sight.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — रथहीन हो चुके परम बुद्धिमान् चित्रसेन के पास जाकर आपके पुत्र विकर्ण ने उन्हें अपने रथ पर चढ़ा लिया।
2जब वह भयंकर और मोहित कर देने वाला युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब शान्तनुपुत्र भीष्म शीघ्र ही युधिष्ठिर पर टूट पड़े।
3तब सृञ्जय अपने रथों, हाथियों और घोड़ों सहित (भय से) काँपने लगे, मानो वे मृत्यु के मुख के भीतर हों।
4दूसरी ओर कुरुवंश के वंशज उन स्वामी युधिष्ठिर ने अपने दोनों जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) के साथ मिलकर उन पुरुषश्रेष्ठ, उन भयंकर धनुर्धर शान्तनुपुत्र भीष्म का सामना किया।
5तत्पश्चात् उन पाण्डुपुत्र ने उस युद्ध में सहस्रों बाण छोड़ते हुए भीष्म को इस प्रकार ढक दिया, जैसे मेघ सूर्यमण्डल को ढक लेते हैं।
6युधिष्ठिर द्वारा विधिपूर्वक छोड़े गए उन बाणों को गङ्गापुत्र (भीष्म) ने सैकड़ों और सहस्रों के पृथक्-पृथक् समूहों में रोक लिया।
7और हे तात, भीम द्वारा बुना गया बाणों का जाल आकाश में इस प्रकार दिखाई दिया, मानो आकाश में विचरते कीट-पतङ्गों के झुण्ड हों।
8आधे पलक झपकने के समय में ही शान्तनुपुत्र भीष्म ने उस युद्ध में कुन्तीपुत्र को बाणों के पृथक्-पृथक् समूहों से ढककर अदृश्य कर दिया।
9इस पर क्रोध से जलते हुए राजा युधिष्ठिर ने कुरुओं के उन महात्मा पितामह पर एक नाराच छोड़ा, जो तीव्र विष वाले सर्प के समान था।
10तब उस युद्ध में, हे राजन्, महारथी भीष्म ने एक क्षुरधार बाण से युधिष्ठिर के धनुष से छोड़े गए उस नाराच को अपने तक पहुँचने से पूर्व ही काट डाला।
11उस युद्ध में साक्षात् काल के समान उस नाराच को काटकर भीष्म ने कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) के स्वर्णाभूषणों से सजे घोड़ों का वध कर दिया।
12जिनके घोड़े मारे जा चुके थे, उस रथ को छोड़कर धर्मपुत्र युधिष्ठिर शीघ्र ही महात्मा नकुल के रथ पर चढ़ गए।
13तत्पश्चात् शत्रुदुर्गों के विजेता भीष्म ने क्रोध से उत्तेजित होकर युद्ध में उन दोनों जुड़वाँ भाइयों के निकट पहुँचकर उन्हें असंख्य बाणों से ढक दिया।
14तब हे महाराज, भीष्म द्वारा छोड़े गए बाणों से उन जुड़वाँ भाइयों को इस प्रकार पीड़ित देखकर युधिष्ठिर भीष्म के वध का उपाय ढूँढ़ने की इच्छा से चिन्तित होकर विचार करने लगे।
15तत्पश्चात्, हे राजन्, युधिष्ठिर ने अपने पक्ष के राजाओं तथा अपने सम्बन्धियों को यह कहकर प्रेरित किया — "तुम सब मिलकर शान्तनुपुत्र भीष्म का वध करो।"
16तब पृथापुत्र की आज्ञा शिरोधार्य करके पृथ्वी के समस्त शासकों ने विशाल रथसेना के साथ पितामह को घेर लिया।
17इस प्रकार घिर जाने पर भी आपके पिता देवव्रत अपने धनुष-बाणों से मानो क्रीड़ा ही करते रहे और, हे राजन्, उन्होंने असंख्य महारथियों को गिरा दिया।
18तब पृथा के पुत्रों ने उन कुरुश्रेष्ठ को रणभूमि में इस प्रकार विचरण करते देखा, जैसे वन में मृगों के झुण्ड के बीच सिंहशावक विचरता हो।
19उन्हें युद्ध में उच्च स्वर से सिंहनाद करते और अपने बाणों से वीरों को भयभीत करते देखकर, हे महाराज, पाण्डवों के योद्धा उसी प्रकार आतंकित हो उठे जैसे सिंह को देखकर मृगों का झुण्ड।
20तब उस युद्ध में क्षत्रियों ने उन भरतश्रेष्ठ की गति को उस अग्नि की गति के समान देखा, जो प्रबल वायु का सहारा पाकर तृण के ढेर को भस्म कर देती है।
21तब उस युद्ध में भीष्म ने रथियों के मस्तक इस प्रकार गिराए, जैसे कुशल पुरुष वृक्षों से पके ताड़फल गिराते हैं।
22हे महाराज, जब वे मस्तक पृथ्वी के तल पर गिरते थे, तब पत्थरों की वर्षा के समान महान् शब्द उत्पन्न होता था।
23जब वह भयंकर और घोर युद्ध चल रहा था, हे राजन्, तब सैनिकों की समस्त पंक्तियों में महान् कोलाहल मच गया।
24जब भीष्म ने इस प्रकार व्यूहों को छिन्न-भिन्न कर दिया, तब क्षत्रिय एक-दूसरे को ललकारते हुए युद्ध के लिए भिड़ गए।
25शिखण्डी ने भरतवंश के पितामह के निकट पहुँचकर "ठहरो" कहते हुए उन पर प्रचण्ड वेग से आक्रमण किया।
26तब भीष्म ने शिखण्डी के स्त्रीत्व का स्मरण करके और इसी कारण युद्ध में उसकी उपेक्षा करके सृञ्जयों पर आक्रमण किया।
27तब सृञ्जय उस युद्ध में भीष्म को देखकर हर्ष से भर उठे और उन्होंने अनेक सिंहनाद किए, जो शङ्खों की ध्वनि में मिल गए।
28तब, हे स्वामी, जब सूर्य मध्याह्न रेखा के पश्चिमी भाग में आ गया, तब ऐसा युद्ध आरम्भ हुआ जिसमें रथी और गजारोही परस्पर भिड़ गए।
29तब पाण्डवों के राजकुमार धृष्टद्युम्न तथा महारथी सात्यकि भी शक्तियों और तोमरों की वर्षा से आपकी सेना को पीड़ित करने लगे।
30हे महाराज, उन्होंने युद्ध में असंख्य बाणों से आपके योद्धाओं का वध किया। हे पुरुषश्रेष्ठ, युद्ध में इस प्रकार मारे जाने पर भी आपकी सेना —
31— (अन्त तक लड़ने का) प्रशंसनीय निश्चय करके युद्ध से विमुख नहीं हुई; और वे महारथी अपनी समस्त शक्ति लगाकर (शत्रुसेना का) वध करने लगे।
32तब, हे महाराज, यशस्वी पृषतपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्वारा मारे जाते हुए आपके महात्मा योद्धाओं ने महान् आर्तनाद किया।
33आपकी सेना द्वारा किया गया वह आर्तनाद सुनकर अवन्ति देश के विन्द और अनुविन्द, दोनों महारथी, पृषतपुत्र का सामना करने के लिए दौड़ पड़े।
34तब महान् फुर्ती से सम्पन्न उन दोनों महारथियों ने पृषतपुत्र के घोड़ों का वध करके उन्हें बाणों की वर्षा से ढक दिया।
35तब वे महारथी पाञ्चालराजकुमार शीघ्र ही अपने रथ से कूदकर अत्यन्त यशस्वी सात्यकि के रथ पर फुर्ती से चढ़ गए।
36तब राजा युधिष्ठिर विशाल सेनाविभाग से घिरे हुए उन दोनों शत्रुसन्तापक — क्रोध से जलते हुए अवन्ति के राजकुमारों — पर टूट पड़े।
37हे तात, इसी प्रकार आपके पुत्र भी अपनी समस्त शक्ति लगाकर विन्द और अनुविन्द को घेरे हुए युद्ध में डटे रहे।
38उस युद्ध में क्रोध से जलते हुए अर्जुन भी अनेक श्रेष्ठ क्षत्रियों से इस प्रकार लड़े, जैसे वज्रधारी (इन्द्र) असुरों से लड़ते हैं।
39आपके पुत्र के हितैषी द्रोण भी क्रोध से उत्तेजित होकर समस्त पाञ्चालों को इस प्रकार भस्म करने लगे, जैसे अग्नि रुई के ढेर को भस्म करती है।
40हे नरेश्वर, स्वयं दुर्योधन के नेतृत्व में आपके पुत्र भीष्म को घेरे हुए पाण्डवों से लड़ते रहे।
41तब, हे भरतवंशी, जब देदीप्यमान सूर्यमण्डल ने रक्तिम आभा धारण की, तब राजा दुर्योधन ने आपके समस्त योद्धाओं को सम्बोधित करके कहा — "शीघ्रता करो।"
42जब वे इस प्रकार दुष्कर पराक्रम करते हुए लड़ते रहे, तब सूर्य दृष्टि से ओझल होता हुआ पश्चिम के पर्वतों पर चढ़ गया।
43तब क्षण भर में, सन्ध्या के समय, रणभूमि के आर-पार (रक्त की) एक भयंकर नदी लहरों से उमड़ती हुई बहने लगी।
44तब रणभूमि का दृश्य भयंकर हो उठा, क्योंकि वह मृतकों के प्रेतों से और अमङ्गलसूचक गीदड़ों के (निरन्तर) हुँआने से भरी हुई थी।
45राक्षस, पिशाच तथा अन्य मांसभक्षी प्राणी चारों ओर सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में दिखाई देने लगे।
46सुशर्मा के नेतृत्व वाले राजाओं को उनके अनुचरों सहित जीतकर अर्जुन सेनाविभागों के बीच से होते हुए अपने शिविर की ओर चले।
47हे राजन्, कुरुवंश के वंशज स्वामी युधिष्ठिर भी रात्रि के आगमन पर अपनी सेना से घिरे और अपने भाइयों के साथ अपने शिविर की ओर चले।
48हे राजश्रेष्ठ, भीमसेन भी स्वयं दुर्योधन के नेतृत्व वाले उन राजाओं को, जो सभी उत्तम रथी थे, युद्ध में परास्त करके और अनेकों का वध करके अपने शिविर को लौट गए।
49उस महायुद्ध में राजा दुर्योधन भी शान्तनुपुत्र भीष्म को घेरे हुए शीघ्रता से अपने शिविरों की ओर चले।
50द्रोण और उनके पुत्र (अश्वत्थामा), कृप, शल्य तथा सात्वत वंश के कृतवर्मा समस्त कुरुसेना के पीछे-पीछे चलते हुए अपने-अपने शिविरों की ओर गए।
51हे महाराज, इसी प्रकार सात्यकि और पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न भी युद्ध में योद्धाओं का वध करके अपने शिविरों की ओर चले।
52इस प्रकार, हे महाराज, जब इस पृथ्वी पर रात्रि का अन्धकार छा गया, तब आपके तथा पाण्डवों के समस्त शत्रुदमनकारी योद्धा अपने-अपने शिविरों को लौट गए।
53तब, हे महाराज, पाण्डव और कुरु अपने-अपने शिविरों के निकट पहुँचकर परस्पर अभिवादन का आदान-प्रदान करते हुए उनमें प्रविष्ट हुए।
54तत्पश्चात् गुप्तचरों तथा चौकियों की और अपनी रक्षा की विधिवत् व्यवस्था करके, अपने शरीरों से बाण निकालकर और विविध जलों में स्नान करके —
55— और सूतों तथा वन्दीजनों से प्रशंसित होकर एवं मङ्गलकृत्यों के अनुष्ठान की व्यवस्था करके वे यशस्वी वीर गीतों और वाद्ययन्त्रों की ध्वनि के साथ क्रीड़ा करने लगे।
56थोड़ी देर के लिए ही वह दृश्य साक्षात् स्वर्ग के समान प्रतीत हुआ, और वे मनुष्यश्रेष्ठ कुछ समय के लिए युद्ध की चर्चा से विरत रहे।
57हे राजन्, जब हाथियों, घोड़ों और थकान से चूर मनुष्यों से भरी हुई वे दोनों सेनाएँ निद्रा की गोद में सो गईं, तब वे सचमुच मनोहर दृश्य प्रस्तुत कर रही थीं।
Nepali
1सञ्जयले भने — रथविहीन भइसकेका परम बुद्धिमान् चित्रसेनको छेउमा गएर तपाईंका पुत्र विकर्णले उनलाई आफ्नो रथमा चढाए।
2जब त्यो भयङ्कर र मोहित पार्ने युद्ध यसरी चलिरहेको थियो, तब शान्तनुपुत्र भीष्म चाँडै युधिष्ठिरमाथि जाइलागे।
3तब सृञ्जयहरू आफ्ना रथ, हात्ती र घोडासहित (भयले) काँप्न थाले, मानौँ तिनीहरू मृत्युको मुखभित्रै छन्।
4अर्कोतिर कुरुवंशका वंशज ती स्वामी युधिष्ठिरले आफ्ना दुवै जुम्ल्याहा भाइ (नकुल र सहदेव)सँग मिलेर ती पुरुषश्रेष्ठ, ती भयङ्कर धनुर्धर शान्तनुपुत्र भीष्मको सामना गरे।
5त्यसपछि ती पाण्डुपुत्रले त्यस युद्धमा हजारौँ बाण छोड्दै भीष्मलाई यसरी छोपिदिए, जसरी मेघले सूर्यमण्डललाई छोप्दछन्।
6युधिष्ठिरले विधिपूर्वक छोडेका ती बाणलाई गङ्गापुत्र (भीष्म)ले सयौँ र हजारौँका छुट्टाछुट्टै समूहमा रोके।
7अनि हे तात, भीमले बुनेको बाणको जाल आकाशमा यसरी देखियो, मानौँ आकाशमा विचरण गर्ने कीरा-पुतलीका हुल हुन्।
8आधा आँखा झिम्क्याउने समयमै शान्तनुपुत्र भीष्मले त्यस युद्धमा कुन्तीपुत्रलाई बाणका छुट्टाछुट्टै समूहले छोपेर अदृश्य पारिदिए।
9यसमा क्रोधले जलेका राजा युधिष्ठिरले कुरुहरूका ती महात्मा पितामहमाथि एउटा नाराच छोडे, जो तीव्र विष भएको सर्पसमान थियो।
10तब त्यस युद्धमा, हे राजन्, महारथी भीष्मले एउटा क्षुरधार बाणले युधिष्ठिरको धनुबाट छोडिएको त्यस नाराचलाई आफूकहाँ पुग्नुभन्दा अगावै काटिदिए।
11त्यस युद्धमा साक्षात् कालसमान त्यस नाराचलाई काटेर भीष्मले कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर)का सुनका गहनाले सजिएका घोडाहरूको वध गरे।
12जसका घोडा मारिइसकेका थिए, त्यो रथ छोडेर धर्मपुत्र युधिष्ठिर चाँडै महात्मा नकुलको रथमा चढे।
13त्यसपछि शत्रुदुर्गका विजेता भीष्मले क्रोधले उत्तेजित भई युद्धमा ती दुवै जुम्ल्याहा भाइको छेउ पुगेर तिनलाई असङ्ख्य बाणले छोपिदिए।
14तब हे महाराज, भीष्मले छोडेका बाणले ती जुम्ल्याहा भाइहरूलाई यसरी पीडित देखेर युधिष्ठिर भीष्मको वधको उपाय खोज्ने इच्छाले चिन्तित भई विचार गर्न थाले।
15त्यसपछि, हे राजन्, युधिष्ठिरले आफ्नो पक्षका राजाहरू तथा आफ्ना नातेदारहरूलाई यसो भन्दै प्रेरित गरे — "तिमीहरू सबै मिलेर शान्तनुपुत्र भीष्मको वध गर।"
16तब पृथापुत्रको आज्ञा शिरोपर गरेर पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकहरूले विशाल रथसेनासहित पितामहलाई घेरे।
17यसरी घेरिँदा पनि तपाईंका पिता देवव्रत आफ्ना धनुबाणले मानौँ क्रीडा नै गरिरहे र, हे राजन्, उनले असङ्ख्य महारथीलाई ढालिदिए।
18तब पृथाका पुत्रहरूले ती कुरुश्रेष्ठलाई रणभूमिमा यसरी विचरण गरिरहेको देखे, जसरी वनमा मृगहरूको बथानबीच सिंहशावक विचरण गर्दछ।
19उनलाई युद्धमा उच्च स्वरले सिंहनाद गर्दै र आफ्ना बाणले वीरहरूलाई भयभीत पार्दै गरेको देखेर, हे महाराज, पाण्डवका योद्धाहरू त्यसै गरी आतङ्कित भए जसरी सिंहलाई देखेर मृगहरूको बथान हुन्छ।
20तब त्यस युद्धमा क्षत्रियहरूले ती भरतश्रेष्ठको गतिलाई त्यस अग्निको गतिसमान देखे, जसले प्रबल वायुको सहारा पाएर परालको थुप्रो भस्म पार्दछ।
21तब त्यस युद्धमा भीष्मले रथीहरूका शिर यसरी झारे, जसरी कुशल पुरुषहरूले रूखबाट पाकेका तालका फल झार्दछन्।
22हे महाराज, जब ती शिर पृथ्वीको सतहमा झर्थे, तब ढुङ्गाको वर्षाजस्तै महान् शब्द उत्पन्न हुन्थ्यो।
23जब त्यो भयङ्कर र घोर युद्ध चलिरहेको थियो, हे राजन्, तब सैनिकहरूका सम्पूर्ण पङ्क्तिमा महान् कोलाहल मच्चियो।
24जब भीष्मले यसरी व्यूहहरूलाई छिन्नभिन्न पारिदिए, तब क्षत्रियहरू एकअर्कालाई ललकार्दै युद्धका लागि भिडे।
25शिखण्डीले भरतवंशका पितामहको छेउ पुगेर "रोकिनुहोस्" भन्दै उनीमाथि प्रचण्ड वेगले आक्रमण गरे।
26तब भीष्मले शिखण्डीको स्त्रीत्व सम्झेर र त्यसै कारण युद्धमा उसको उपेक्षा गरेर सृञ्जयहरूमाथि आक्रमण गरे।
27तब सृञ्जयहरू त्यस युद्धमा भीष्मलाई देखेर हर्षले भरिए र उनीहरूले अनेक सिंहनाद गरे, जो शङ्खको ध्वनिमा मिसिए।
28तब, हे स्वामी, जब सूर्य मध्याह्न रेखाको पश्चिमी भागमा आयो, तब यस्तो युद्ध सुरु भयो जसमा रथी र गजारोहीहरू आपसमा भिडे।
29तब पाण्डवहरूका राजकुमार धृष्टद्युम्न तथा महारथी सात्यकिले पनि शक्ति र तोमरको वर्षाले तपाईंको सेनालाई पीडित पार्न थाले।
30हे महाराज, उनीहरूले युद्धमा असङ्ख्य बाणले तपाईंका योद्धाहरूको वध गरे। हे पुरुषश्रेष्ठ, युद्धमा यसरी मारिँदा पनि तपाईंको सेना —
31— (अन्तिमसम्म लड्ने) प्रशंसनीय निश्चय गरेर युद्धबाट विमुख भएन; र ती महारथीहरू आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर (शत्रुसेनाको) वध गर्न थाले।
32तब, हे महाराज, यशस्वी पृषतपुत्र (धृष्टद्युम्न)द्वारा मारिँदै गरेका तपाईंका महात्मा योद्धाहरूले महान् आर्तनाद गरे।
33तपाईंको सेनाले गरेको त्यो आर्तनाद सुनेर अवन्ति देशका विन्द र अनुविन्द, दुवै महारथी, पृषतपुत्रको सामना गर्न दौडे।
34तब महान् फुर्तीले सम्पन्न ती दुवै महारथीले पृषतपुत्रका घोडाको वध गरेर उनलाई बाणको वर्षाले छोपिदिए।
35तब ती महारथी पाञ्चालराजकुमार चाँडै आफ्नो रथबाट हामफालेर अत्यन्त यशस्वी सात्यकिको रथमा फुर्तीसाथ चढे।
36तब राजा युधिष्ठिर विशाल सेनाविभागले घेरिएर ती दुवै शत्रुसन्तापक — क्रोधले जलेका अवन्तिका राजकुमारहरू — माथि जाइलागे।
37हे तात, त्यसै गरी तपाईंका पुत्रहरू पनि आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर विन्द र अनुविन्दलाई घेरेर युद्धमा डटिरहे।
38त्यस युद्धमा क्रोधले जलेका अर्जुन पनि अनेक श्रेष्ठ क्षत्रियसँग यसरी लडे, जसरी वज्रधारी (इन्द्र) असुरहरूसँग लड्छन्।
39तपाईंका पुत्रका हितैषी द्रोण पनि क्रोधले उत्तेजित भई सम्पूर्ण पाञ्चालहरूलाई यसरी भस्म पार्न थाले, जसरी अग्निले कपासको थुप्रो भस्म पार्दछ।
40हे नरेश्वर, स्वयं दुर्योधनको नेतृत्वमा तपाईंका पुत्रहरू भीष्मलाई घेरेर पाण्डवहरूसँग लडिरहे।
41तब, हे भरतवंशी, जब देदीप्यमान सूर्यमण्डलले रक्तिम आभा धारण गर्यो, तब राजा दुर्योधनले तपाईंका सम्पूर्ण योद्धालाई सम्बोधन गर्दै भने — "हतार गर।"
42जब उनीहरू यसरी दुष्कर पराक्रम गर्दै लडिरहे, तब सूर्य दृष्टिबाट ओझेल हुँदै पश्चिमका पर्वतमा चढ्यो।
43तब क्षणभरमै, साँझ पर्दै गर्दा, रणभूमि पारिपारि (रगतको) एउटा भयङ्कर नदी छालसहित उर्लंदै बग्न थाल्यो।
44तब रणभूमिको दृश्य भयङ्कर भयो, किनभने त्यो मृतकहरूका प्रेतले र अमङ्गलसूचक स्यालहरूको (निरन्तर) कराइले भरिएको थियो।
45राक्षस, पिशाच तथा अन्य मांसभक्षी प्राणीहरू चारैतिर सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा देखिन थाले।
46सुशर्माको नेतृत्वमा रहेका राजाहरूलाई तिनका अनुचरसहित जितेर अर्जुन सेनाविभागहरूको बीचबाट आफ्नो शिविरतिर लागे।
47हे राजन्, कुरुवंशका वंशज स्वामी युधिष्ठिर पनि रातको आगमनमा आफ्नो सेनाले घेरिएर र आफ्ना भाइहरूसँगै आफ्नो शिविरतिर लागे।
48हे राजश्रेष्ठ, भीमसेन पनि स्वयं दुर्योधनको नेतृत्वमा रहेका ती राजाहरूलाई, जो सबै उत्तम रथी थिए, युद्धमा परास्त गरेर र अनेकको वध गरेर आफ्नो शिविरतिर फर्के।
49त्यस महायुद्धमा राजा दुर्योधन पनि शान्तनुपुत्र भीष्मलाई घेरेर चाँडै आफ्ना शिविरतिर लागे।
50द्रोण र उनका पुत्र (अश्वत्थामा), कृप, शल्य तथा सात्वत वंशका कृतवर्मा सम्पूर्ण कुरुसेनाको पछिपछि हिँड्दै आआफ्ना शिविरतिर गए।
51हे महाराज, त्यसै गरी सात्यकि र पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न पनि युद्धमा योद्धाहरूको वध गरेर आफ्ना शिविरतिर लागे।
52यसरी, हे महाराज, जब यस पृथ्वीमा रातको अन्धकार छायो, तब तपाईंका तथा पाण्डवहरूका सम्पूर्ण शत्रुदमनकारी योद्धाहरू आआफ्ना शिविरमा फर्के।
53तब, हे महाराज, पाण्डव र कुरुहरू आआफ्ना शिविरको नजिक पुगेर आपसमा अभिवादनको आदानप्रदान गर्दै तिनमा प्रवेश गरे।
54त्यसपछि गुप्तचर तथा चौकीको र आफ्नो रक्षाको विधिवत् व्यवस्था गरेर, आफ्ना शरीरबाट बाण निकालेर र विविध जलमा स्नान गरेर —
55— र सूत तथा वन्दीजनहरूबाट प्रशंसित भई एवं मङ्गलकृत्यको अनुष्ठानको व्यवस्था गरेर ती यशस्वी वीरहरू गीत र वाद्ययन्त्रको ध्वनिसँगै क्रीडा गर्न थाले।
56छोटो समयका लागि मात्र त्यो दृश्य साक्षात् स्वर्गजस्तै लाग्यो, र ती मनुष्यश्रेष्ठहरू केही समयका लागि युद्धको चर्चाबाट विरत रहे।
57हे राजन्, जब हात्ती, घोडा र थकानले चूर मानिसहरूले भरिएका ती दुवै सेना निद्राको काखमा सुते, तब तिनीहरूले साँच्चै मनोहर दृश्य प्रस्तुत गरेका थिए।