English
1Sanjaya said Then when the sun shone on the meridian, king Yudhishthira, beholding Shrutayush, urged his own steeds towards him.
2Then the king rushed at Shrutayush, that subduer of foes, wounding the latter at same time with nine straight knotted shafts of exceeding sharpness.
3That king, that mighty bowman, (Shrutayush) resisting in battle, the shafts, shot at him by the son of Pandu, sped at Kunti's son a group of seven arrows.
4Those arrows penetrating through Yudhisthira's armour drank, in that battle, his life-blood, as if plucking out all vitality invigorating the frame of that high-souled warrior.
5Pierced deep by that illustrious sovereign, the son of Pandu, in that combat struck the former on his breast with an arrow resembling in shape the ear of a boar.
6Then that foremost of car-warriors namely the son of Pritha, with another broad-headed shafts, quickly felled on the illustrious Shrutayush.
7Then that ruler of earth Shrutayush, beholding his standard felled, pierced, O king, the son of Pandu with seven arrows of great sharpness.
8Then Yudhishthira the son of Dharma burnt with rage, like the fire that burns at the end of a Yuga consuming all creatures.
9Beholding the son of Pandu blaze forth in rage, the celestial, the Gandharvas, and the Rakshasas became afflicted O monarch, and the whole world was seized upon by anxiety.
10Then this thought prevailed in the minds of all beings present, namely 'This king, waxing worth, will today consume the triune world.'
11Then, O king, when the son of Pandu was thus enraged, the Rishis and the celestial performed many benediction ceremonies for the peace of the worlds.
12Then that king (Yudhishthira) possessed with anger and constantly licking the corners of his mouth, assumed a dreadful appears like that of the sun that rises at the end of a Yuga.
13one Thereupon, O ruler of men, all the warriors of your army, became despondent of their lives, O Bharata.
14But that highly-renowned (Yudhishthira) restraining that wrath of his, with patience, served the mighty bow of Shrutayush near the grasp.
15Thereafter in that combat the king (Yudhishthira), pierced the latter whose bow had been served, with a long arrow between his breasts, even before the very eyes of all the troops.
16Then, O monarch, with great quickens, Yudhishthira endued with great prowess, slew the steeds of the illustrious Shrutayush as also his charioteer, with swift-flying arrows.
17Then deserting his car of which the steeds were slain, and beholding the manliness of the monarch (Yudhishthira), Shrutayush fled with all haste from the field of battle.
18When that mighty-bowman Shrutayush was vanquished in battle by the son of Dharma, the troops of Duryodhana, o king, turned their faces away from the field of battle.
19Achieving this feat, O mighty monarch, Yudhishthira the son of Dharma fell to slaughter your army, like the Destroyer himself with gaping mouth.
20Then Chekitana that descendant of the Vrishni race, covered that foremost of carwarriors namely the son of Gautami, with numerous arrows, before the very eyes of all the troops.
21Resisting also those arrows, in that combat, Kripa the son of Sharadvata pierced 0 monarch, with winged shafts, Chekitana who had been fighting very heedfully.
22Then, O Bharata, with a broad-headed shaft the former severed the latter's bow; as also with great lightness of hand he overthrew with another broad-headed the latter's charioteer.
23Kripa also slew Chekitana's steeds and the charioteers of those who were protecting him in the flank. Then he of the Satvata race quickly jumping down from his car grasped a arrow mace.
24Then that foremost of all wielders off maces slaying the steeds of the son of Gautami with that mace capable of crushing herces, felled the latter's charioteer.
25Then standing on the ground, the son of Gautami shot at him sixteen shafts, and those shafts penetrating through him of the Satvata race, struck on the surface of the earth.
26Then Chekitana, inflamed with rage and desirous of slaying the son of Gautami, once more hurled that mace at the latter, like Purandara hurling his thunder-bolt at Vritra.
27Thereat the son of Gautami, with many thousands of arrows resisted that mighty and huge mace made entirely of adamant, that was falling swiftly on him.
28Thereupon Chekitana, O Bharata, drawing his sword out of its sheath, with admirable activity rushed at the son of Gautami.
29Thereupon Kripa also having laid aside his bow and grasping his sword highly polished, with great impetuosity rushed at Chekitana.
30Then those two (heroes) endued with strength and armed with swords of excellent make, began to smite one another with their well-sharpened weapons.
31Then those two foremost of men, struck with the vehemence of one another's swords (blows) fell down on the earth inhabited by all sorts of creatures.
32Their limbs were stiffened in a swoon and they lost their consciousness through the fatigue (of their exertions). Thereupon the king of the Kauravas, out of friendship, rushed (to the rescue of Chekitana,
33And that hero invincible in battle seeing Chekitana in that plight, placed him on his car before the very eyes of all the troops.
34So also, O ruler of men, your heroic brother-in-law Shakuni, quickly took up on his chariot that foremost of car-warriors namely the son of Gautami.
35Thereafter Dhrishtaketu endued with great strength, waxing worth, pierced, O king, the son of Somadatta, on the breast, with ninety shafts.
36The son of Somadatta, O mighty monarch, with those arrows struck on his breast, appeared highly beautiful like the midday sun covered with its own rays.
37Then in that conflict, Bhurishravas deprived the mighty car-warrior Dhrishtaketu (of the use) of his chariot, having slain its steeds and driver with excellent arrows.
38Beholding him deprived of his car in consequence of its driver and steeds being slain, Somadatta's son covered him in the battle with a thick shower of arrows.
39Then, O sire, deserting that car of his, the high-minded Dhrishtaketu ascended the vehicle belonging to Shatanika.
40Then, O monarch, Chitrasena, Vikarna, and Durmarshana, all good car-warriors, clad in armours of gold, rushed against the son of Subhadra.
41Then a dreadful combat endued between Abhimanyu and these warriors, that resembled, O king, the fight between the body and its three humours viz., wind bile, and phlegm.
42Depriving, O monarch, your sons of their chariot, in that great battle, that foremost of men, Abhimanyu did not slay them recollecting the words of Bhima.
43There after as the battle raged, the son of Kunti (Arjuna) owning white steeds, beholding Bhishma who was unconquerable even by the celestial themselves in battle and who was supported by many thousands king proceed to rescue your sons from Abhimanyu, a mere boy, though a mighty car-warrior still aloneaddressed these words to the son of Vasudeva. “O Hrishikesha, urge the steeds to the spot where those numerous warriors are.
44O Madhava, so guide the steeds that these numerous heroes irrepressible in battle and all accomplished in the use of weapons, may not slay our troops.
45Thus spoken to by Kunti's son of immeasurable prowess, he of the Vrishni race drove in the thick of the battle that car to which were yoked white steeds.
46When wrought up with waist Arjuna rushed against your army O sire a tremendous uproar was set up by your troops.
47The son of Kunti then having approached those monarchs protected by Bhishma himself, addressing, O king, Susharma spoke these words to him.
48“I know you to be one of the foremost in battle; your enmity for us in days gone by, was also implacable. Today, reap the mortal fruit of that wicked behaviour of yours.
49Today I shall transport you to your grenadiers who had long being dwelling in the regions of the dead.” Hearing these insulting words spoken by that slayer of foes namely Vibhatsu, Susharma, the commander of a cardivision spoke nothing well or ill in reply.
50Surrounded by innumerable monarchs, he attacked the heroic Arjuna from all sides, namely in the front, in the rear and in the two flanks.
51O sinless one, encircling Arjuna in that battle, Susharma along with your sons covered the former with arrows, like clouds covering the orb of the day.
52Then commenced a sanguinary engagement between your warriors and those of the Pandavas, in which blood flowed like streams of water.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब जब सूर्य मध्याह्न में चमक रहा था, तब राजा युधिष्ठिर ने श्रुतायु को देखकर अपने घोड़ों को उनकी ओर हाँका।
2तब राजा शत्रुदमन श्रुतायु पर टूट पड़े, और साथ ही उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण नौ सीधी गाँठ वाले बाणों से घायल कर दिया।
3उन राजा, उन महाधनुर्धर (श्रुतायु) ने युद्ध में पाण्डुपुत्र के छोड़े हुए बाणों को रोककर कुन्तीपुत्र पर सात बाणों का समूह छोड़ा।
4वे बाण युधिष्ठिर के कवच को भेदकर उस युद्ध में उनका रक्त पी गए, मानो उन महात्मा योद्धा के शरीर को सशक्त करने वाली समस्त जीवनशक्ति खींच रहे हों।
5उन तेजस्वी नरेश के द्वारा गहरा बिंधकर पाण्डुपुत्र ने उस संग्राम में उन पर वक्षःस्थल पर वराह के कान के आकार वाले एक बाण से प्रहार किया।
6तब रथियों में श्रेष्ठ उन पृथापुत्र ने एक और चौड़े फल वाले बाण से शीघ्र ही तेजस्वी श्रुतायु की ध्वजा को गिरा दिया।
7हे राजन्, तब अपनी ध्वजा गिरी हुई देखकर उन पृथ्वीपति श्रुतायु ने पाण्डुपुत्र को अत्यन्त तीक्ष्ण सात बाणों से बींध दिया।
8तब धर्मपुत्र युधिष्ठिर क्रोध से वैसे ही जल उठे जैसे युग के अन्त में समस्त प्राणियों को भस्म करने वाली अग्नि जलती है।
9पाण्डुपुत्र को क्रोध से जलते देखकर हे राजन्, देवता, गन्धर्व और राक्षस व्याकुल हो गए, और सारा संसार चिन्ता से ग्रस्त हो गया।
10तब उपस्थित समस्त प्राणियों के मन में यह विचार छा गया — “क्रोध से भरे ये राजा आज त्रिलोक को भस्म कर देंगे।”
11हे राजन्, तब जब पाण्डुपुत्र इस प्रकार क्रुद्ध हुए, तब ऋषियों और देवताओं ने लोकों की शान्ति के लिए अनेक स्वस्तिवाचन किए।
12तब क्रोध से भरे और बार-बार अपने मुख के कोने चाटते हुए वे राजा (युधिष्ठिर) युग के अन्त में उदय होने वाले सूर्य के समान भयंकर रूप धारण कर बैठे।
13हे नरेश्वर, हे भरतवंशी, इस पर आपकी सेना के समस्त योद्धा अपने प्राणों से निराश हो गए।
14किन्तु उन अत्यन्त विख्यात (युधिष्ठिर) ने धैर्यपूर्वक अपने उस क्रोध को रोककर श्रुतायु के प्रबल धनुष को मुट्ठी के पास से काट डाला।
15तत्पश्चात् उस संग्राम में राजा (युधिष्ठिर) ने, जिनका धनुष कट चुका था, उन्हें समस्त सेनाओं के देखते-देखते ही एक लम्बे बाण से वक्षःस्थल के बीच बींध दिया।
16हे राजन्, तब महान पराक्रम से युक्त युधिष्ठिर ने अत्यन्त शीघ्रता से शीघ्रगामी बाणों द्वारा तेजस्वी श्रुतायु के घोड़ों तथा उनके सारथि का भी वध कर दिया।
17तब जिनके घोड़े मारे जा चुके थे, ऐसे अपने रथ को छोड़कर और उन नरेश (युधिष्ठिर) का पौरुष देखकर श्रुतायु सारी शीघ्रता से रणभूमि से भाग गए।
18हे राजन्, जब वे महाधनुर्धर श्रुतायु धर्मपुत्र के द्वारा युद्ध में परास्त हुए, तब दुर्योधन की सेनाएँ रणभूमि से मुख मोड़ने लगीं।
19हे महाराज, यह पराक्रम करके धर्मपुत्र युधिष्ठिर आपकी सेना का वैसे ही संहार करने लगे जैसे फैले हुए मुख वाले स्वयं संहारकर्ता।
20तब वृष्णिवंशी चेकितान ने समस्त सेनाओं के देखते-देखते ही रथियों में श्रेष्ठ उन गौतमीपुत्र (कृप) को अनेक बाणों से ढँक दिया।
21हे राजन्, उस संग्राम में उन बाणों को रोककर शरद्वान् के पुत्र कृप ने पंखयुक्त बाणों से चेकितान को बींधा, जो अत्यन्त सावधानी से युद्ध कर रहे थे।
22हे भरतवंशी, तब उन्होंने एक चौड़े फल वाले बाण से उनका धनुष काट डाला; और हाथों की महान फुर्ती से एक और चौड़े फल वाले बाण से उनके सारथि को भी गिरा दिया।
23कृप ने चेकितान के घोड़ों का तथा उनके पार्श्वरक्षकों के सारथियों का भी वध किया। तब वे सात्वतवंशी शीघ्रता से अपने रथ से कूदकर एक गदा ले आए।
24तब गदाधारियों में श्रेष्ठ उन्होंने वीरों को कुचल सकने वाली उस गदा से गौतमीपुत्र के घोड़ों का वध करके उनके सारथि को भी गिरा दिया।
25तब भूमि पर खड़े होकर गौतमीपुत्र ने उन पर सोलह बाण छोड़े, और वे बाण सात्वतवंशी को भेदकर पृथ्वी की सतह में जा धँसे।
26तब क्रोध से जलते और गौतमीपुत्र का वध करने की इच्छा से चेकितान ने एक बार फिर वह गदा उन पर वैसे ही फेंकी जैसे पुरन्दर वृत्र पर अपना वज्र फेंकते हैं।
27इस पर गौतमीपुत्र ने अनेक हजार बाणों से उस विशाल और प्रबल गदा को रोक दिया, जो पूर्णतः वज्र के समान कठोर धातु की बनी थी और तेज़ी से उन पर गिर रही थी।
28हे भरतवंशी, इस पर चेकितान ने अपनी तलवार म्यान से निकालकर प्रशंसनीय फुर्ती से गौतमीपुत्र पर आक्रमण किया।
29इस पर कृप ने भी अपना धनुष एक ओर रखकर और अपनी अत्यन्त चमकाई हुई तलवार थामकर बड़े वेग से चेकितान पर आक्रमण किया।
30तब बल से युक्त और उत्तम बनावट की तलवारें धारण किए वे दोनों (वीर) अपने भलीभाँति तेज़ किए हुए अस्त्रों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
31तब एक-दूसरे की तलवारों के प्रचण्ड प्रहारों से आहत होकर वे दोनों नरश्रेष्ठ समस्त प्रकार के प्राणियों से बसी पृथ्वी पर गिर पड़े।
32मूर्च्छा में उनके अंग जड़ हो गए और (अपने परिश्रम की) थकान से वे संज्ञा खो बैठे। इस पर मित्रता के कारण कौरवराज (चेकितान की रक्षा के लिए) दौड़े —
33— और युद्ध में अजेय उन वीर ने चेकितान को उस दशा में देखकर उन्हें समस्त सेनाओं के देखते-देखते ही अपने रथ पर बिठा लिया।
34हे नरेश्वर, इसी प्रकार आपके वीर साले शकुनि ने भी रथियों में श्रेष्ठ उन गौतमीपुत्र को शीघ्र ही अपने रथ पर उठा लिया।
35हे राजन्, तत्पश्चात् महान बल से युक्त धृष्टकेतु ने क्रुद्ध होकर सोमदत्तपुत्र को वक्षःस्थल पर नब्बे बाणों से बींध दिया।
36हे महाराज, अपने वक्षःस्थल में धँसे उन बाणों के साथ सोमदत्तपुत्र अपनी ही किरणों से ढँके मध्याह्न के सूर्य के समान अत्यन्त सुन्दर दिखाई दिए।
37तब उस संग्राम में भूरिश्रवा ने उत्तम बाणों से महारथी धृष्टकेतु के घोड़ों और सारथि का वध करके उन्हें रथ (के उपयोग) से वंचित कर दिया।
38सारथि और घोड़ों के मारे जाने के कारण उन्हें रथहीन देखकर सोमदत्तपुत्र ने उस युद्ध में उन्हें बाणों की घनी वर्षा से ढँक दिया।
39हे तात, तब अपना वह रथ छोड़कर उदारमना धृष्टकेतु शतानीक के वाहन पर चढ़ गए।
40हे राजन्, तब स्वर्ण के कवच धारण किए चित्रसेन, विकर्ण और दुर्मर्षण — ये सब कुशल रथी — सुभद्रापुत्र पर टूट पड़े।
41हे राजन्, तब अभिमन्यु और इन योद्धाओं के बीच ऐसा भयावह युद्ध हुआ जो शरीर और उसके तीन दोषों — वात, पित्त और कफ — के बीच के संघर्ष के समान था।
42हे राजन्, उस महायुद्ध में आपके पुत्रों को रथहीन करके भी नरश्रेष्ठ अभिमन्यु ने भीम के वचनों का स्मरण करके उनका वध नहीं किया।
43तत्पश्चात्, जब युद्ध छिड़ा हुआ था, श्वेत घोड़ों वाले कुन्तीपुत्र (अर्जुन) ने भीष्म को — जो युद्ध में स्वयं देवताओं के द्वारा भी अजेय थे और अनेक हजार राजाओं से समर्थित थे — अभिमन्यु से, जो अभी बालक ही थे और महारथी होकर भी अकेले थे, अपने पुत्रों को बचाने के लिए आगे बढ़ते देखकर वसुदेवपुत्र से ये वचन कहे — “हे हृषीकेश, घोड़ों को उस स्थान पर हाँकिए जहाँ वे असंख्य योद्धा हैं।
44हे माधव, घोड़ों को इस प्रकार हाँकिए कि युद्ध में अदम्य और अस्त्रों के प्रयोग में निपुण ये असंख्य वीर हमारी सेना का वध न कर सकें।”
45अपरिमेय पराक्रम वाले कुन्तीपुत्र के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन वृष्णिवंशी ने श्वेत घोड़ों से जुते उस रथ को युद्ध के ठीक बीच में हाँक दिया।
46हे तात, जब क्रोध से भरे अर्जुन आपकी सेना पर टूट पड़े, तब आपकी सेनाओं ने भयंकर कोलाहल किया।
47हे राजन्, तब स्वयं भीष्म से रक्षित उन राजाओं के निकट पहुँचकर कुन्तीपुत्र ने सुशर्मा को सम्बोधित करके उनसे ये वचन कहे —
48“मैं जानता हूँ कि तुम युद्ध में श्रेष्ठों में से एक हो; बीते दिनों में हमारे प्रति तुम्हारा वैर भी अटल था। आज अपने उस दुष्ट आचरण का मरणरूपी फल भोगो।
49आज मैं तुम्हें तुम्हारे उन पूर्वजों के पास पहुँचा दूँगा जो बहुत समय से मृतकों के लोकों में निवास कर रहे हैं।” शत्रुहन्ता बीभत्सु के मुख से कहे गए ये अपमानजनक वचन सुनकर एक रथीदल के नायक सुशर्मा ने उत्तर में न कुछ अच्छा कहा, न बुरा।
50असंख्य नरेशों से घिरे हुए उन्होंने वीर अर्जुन पर चारों ओर से — अर्थात् सामने से, पीछे से और दोनों पार्श्वों से — आक्रमण किया।
51हे निष्पाप, उस युद्ध में अर्जुन को घेरकर सुशर्मा ने आपके पुत्रों सहित उन्हें बाणों से वैसे ही ढँक दिया जैसे मेघ सूर्यमण्डल को ढँक लेते हैं।
52तब आपके योद्धाओं और पाण्डवों के योद्धाओं के बीच ऐसा रक्तरंजित संग्राम आरम्भ हुआ जिसमें रक्त जल की धाराओं के समान बहा।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब जब सूर्य मध्याह्नमा चम्किरहेको थियो, तब राजा युधिष्ठिरले श्रुतायुलाई देखेर आफ्ना घोडा उनीतर्फ हाँके।
2तब राजा शत्रुदमन श्रुतायुमाथि जाइलागे, र सँगै उनलाई अत्यन्त तीक्ष्ण नौ सीधा गाँठ भएका बाणले घाइते पारिदिए।
3ती राजा, ती महाधनुर्धर (श्रुतायु)ले युद्धमा पाण्डुपुत्रले छाडेका बाण रोकेर कुन्तीपुत्रमाथि सात बाणको समूह छाडे।
4ती बाणले युधिष्ठिरको कवच भेदेर त्यस युद्धमा उनको रगत पिए, मानौँ ती महात्मा योद्धाको शरीरलाई सशक्त पार्ने सम्पूर्ण जीवनशक्ति तानिरहेका होऊन्।
5ती तेजस्वी नरेशद्वारा गहिरो छेडिएर पाण्डुपुत्रले त्यस सङ्ग्राममा उनको वक्षःस्थलमा बँदेलको कानको आकारको एउटा बाणले प्रहार गरे।
6तब रथीहरूमा श्रेष्ठ ती पृथापुत्रले अर्को एउटा चौडा फल्को बाणले चाँडै तेजस्वी श्रुतायुको ध्वजा ढालिदिए।
7हे राजन्, तब आफ्नो ध्वजा ढलेको देखेर ती पृथ्वीपति श्रुतायुले पाण्डुपुत्रलाई अत्यन्त तीक्ष्ण सात बाणले छेडिदिए।
8तब धर्मपुत्र युधिष्ठिर क्रोधले त्यसै गरी जले जसरी युगको अन्त्यमा सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म गर्ने अग्नि बल्छ।
9पाण्डुपुत्रलाई क्रोधले जलिरहेको देखेर हे राजन्, देवता, गन्धर्व र राक्षसहरू व्याकुल भए, र सारा संसार चिन्ताले ग्रस्त भयो।
10तब उपस्थित सम्पूर्ण प्राणीका मनमा यो विचार छायो — “क्रोधले भरिएका यी राजाले आज त्रिलोक भस्म पारिदिनेछन्।”
11हे राजन्, तब जब पाण्डुपुत्र यसरी क्रुद्ध भए, तब ऋषि र देवताहरूले लोकहरूको शान्तिका लागि अनेक स्वस्तिवाचन गरे।
12तब क्रोधले भरिएका र बारम्बार आफ्नो मुखका कुना चाट्दै ती राजा (युधिष्ठिर) युगको अन्त्यमा उदाउने सूर्यजस्तै भयंकर रूप धारण गरे।
13हे नरेश्वर, हे भरतवंशी, यसमा तपाईंको सेनाका सम्पूर्ण योद्धा आफ्ना प्राणबाट निराश भए।
14तर ती अत्यन्त विख्यात (युधिष्ठिर)ले धैर्यपूर्वक आफ्नो त्यो क्रोध रोकेर श्रुतायुको प्रबल धनुष मुठीको छेउबाट काटिदिए।
15त्यसपछि त्यस सङ्ग्राममा राजा (युधिष्ठिर)ले, जसको धनुष काटिइसकेको थियो, उनलाई सम्पूर्ण सेनाहरूको आँखै अगाडि एउटा लामो बाणले वक्षःस्थलको बीचमा छेडिदिए।
16हे राजन्, तब महान् पराक्रमले युक्त युधिष्ठिरले अत्यन्त छिटो शीघ्रगामी बाणद्वारा तेजस्वी श्रुतायुका घोडा तथा उनका सारथिको पनि वध गरिदिए।
17तब जसका घोडा मारिइसकेका थिए, त्यस्तो आफ्नो रथ छोडेर र ती नरेश (युधिष्ठिर)को पौरुष देखेर श्रुतायु सारा छिटोपनले रणभूमिबाट भागे।
18हे राजन्, जब ती महाधनुर्धर श्रुतायु धर्मपुत्रद्वारा युद्धमा परास्त भए, तब दुर्योधनका सेनाहरू रणभूमिबाट मुख फर्काउन थाले।
19हे महाराज, यो पराक्रम गरेर धर्मपुत्र युधिष्ठिरले तपाईंको सेनाको त्यसै गरी संहार गर्न थाले जसरी फैलिएको मुख भएका स्वयं संहारकर्ताले।
20तब वृष्णिवंशी चेकितानले सम्पूर्ण सेनाहरूको आँखै अगाडि रथीहरूमा श्रेष्ठ ती गौतमीपुत्र (कृप)लाई अनेक बाणले ढाकिदिए।
21हे राजन्, त्यस सङ्ग्राममा ती बाण रोकेर शरद्वान्का छोरा कृपले पखेटायुक्त बाणले चेकितानलाई छेडे, जो अत्यन्त सावधानीपूर्वक युद्ध गरिरहेका थिए।
22हे भरतवंशी, तब उनले एउटा चौडा फल्को बाणले उनको धनुष काटिदिए; र हातको महान् फुर्तीले अर्को एउटा चौडा फल्को बाणले उनका सारथिलाई पनि ढालिदिए।
23कृपले चेकितानका घोडाको तथा उनका पार्श्वरक्षकहरूका सारथिको पनि वध गरे। तब ती सात्वतवंशी चाँडै आफ्नो रथबाट हामफालेर एउटा गदा लिए।
24तब गदाधारीहरूमा श्रेष्ठ उनले वीरहरूलाई कुल्चन सक्ने त्यस गदाले गौतमीपुत्रका घोडाको वध गरेर उनका सारथिलाई पनि ढालिदिए।
25तब भूमिमा उभिएर गौतमीपुत्रले उनीमाथि सोह्र बाण छाडे, र ती बाण सात्वतवंशीलाई भेदेर पृथ्वीको सतहमा गाडिए।
26तब क्रोधले जल्दै र गौतमीपुत्रको वध गर्ने इच्छाले चेकितानले एकपटक फेरि त्यो गदा उनीमाथि त्यसै गरी फ्याँके जसरी पुरन्दरले वृत्रमाथि आफ्नो वज्र फ्याँक्छन्।
27यसमा गौतमीपुत्रले अनेक हजार बाणले त्यो विशाल र प्रबल गदा रोकिदिए, जो पूर्णतः वज्रजस्तै कठोर धातुले बनेको थियो र द्रुत गतिले उनीमाथि खसिरहेको थियो।
28हे भरतवंशी, यसमा चेकितानले आफ्नो तरवार म्यानबाट निकालेर प्रशंसनीय फुर्तीले गौतमीपुत्रमाथि आक्रमण गरे।
29यसमा कृपले पनि आफ्नो धनुष एकातिर राखेर र आफ्नो अत्यन्त टल्काइएको तरवार समातेर ठूलो वेगले चेकितानमाथि आक्रमण गरे।
30तब बलले युक्त र उत्तम बनावटका तरवार धारण गरेका ती दुवै (वीर) आफ्ना राम्ररी उधिनिएका अस्त्रले एक-अर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
31तब एक-अर्काका तरवारका प्रचण्ड प्रहारले आहत भई ती दुवै नरश्रेष्ठ सम्पूर्ण प्रकारका प्राणीले बसेको पृथ्वीमा ढले।
32मूर्च्छामा तिनीहरूका अङ्ग जड भए र (आफ्नो परिश्रमको) थकानले तिनीहरूले संज्ञा गुमाए। यसमा मित्रताका कारण कौरवराज (चेकितानको रक्षाका लागि) दौडे —
33— र युद्धमा अजेय ती वीरले चेकितानलाई त्यस दशामा देखेर उनलाई सम्पूर्ण सेनाहरूको आँखै अगाडि आफ्नो रथमा राखे।
34हे नरेश्वर, यसै प्रकार तपाईंका वीर सालो शकुनिले पनि रथीहरूमा श्रेष्ठ ती गौतमीपुत्रलाई चाँडै आफ्नो रथमा उठाए।
35हे राजन्, त्यसपछि महान् बलले युक्त धृष्टकेतुले क्रुद्ध भई सोमदत्तपुत्रलाई वक्षःस्थलमा नब्बे बाणले छेडिदिए।
36हे महाराज, आफ्नो वक्षःस्थलमा गाडिएका ती बाणसहित सोमदत्तपुत्र आफ्नै किरणले ढाकिएको मध्याह्नको सूर्यजस्तै अत्यन्त सुन्दर देखिए।
37तब त्यस सङ्ग्राममा भूरिश्रवाले उत्तम बाणले महारथी धृष्टकेतुका घोडा र सारथिको वध गरेर उनलाई रथ(को उपयोग)बाट वञ्चित पारिदिए।
38सारथि र घोडा मारिएका कारण उनलाई रथहीन देखेर सोमदत्तपुत्रले त्यस युद्धमा उनलाई बाणको बाक्लो वर्षाले ढाकिदिए।
39हे तात, तब आफ्नो त्यो रथ छोडेर उदारमना धृष्टकेतु शतानीकको वाहनमा चढे।
40हे राजन्, तब सुनका कवच धारण गरेका चित्रसेन, विकर्ण र दुर्मर्षण — यी सबै कुशल रथी — सुभद्रापुत्रमाथि जाइलागे।
41हे राजन्, तब अभिमन्यु र यी योद्धाहरूबीच यस्तो भयावह युद्ध भयो जो शरीर र त्यसका तीन दोष — वात, पित्त र कफ — बीचको सङ्घर्षजस्तै थियो।
42हे राजन्, त्यस महायुद्धमा तपाईंका छोराहरूलाई रथहीन पारेर पनि नरश्रेष्ठ अभिमन्युले भीमका वचन सम्झेर तिनीहरूको वध गरेनन्।
43त्यसपछि, जब युद्ध चलिरहेको थियो, सेता घोडा भएका कुन्तीपुत्र (अर्जुन)ले भीष्मलाई — जो युद्धमा स्वयं देवताहरूद्वारा पनि अजेय थिए र अनेक हजार राजाले समर्थित थिए — अभिमन्युबाट, जो अझै बालक नै थिए र महारथी भएर पनि एक्लै थिए, आफ्ना छोराहरूलाई बचाउन अगाडि बढेको देखेर वसुदेवपुत्रलाई यी वचन भने — “हे हृषीकेश, घोडाहरूलाई त्यस स्थानमा हाँक्नुहोस् जहाँ ती असंख्य योद्धा छन्।
44हे माधव, घोडाहरूलाई यसरी हाँक्नुहोस् कि युद्धमा अदम्य र अस्त्रको प्रयोगमा निपुण यी असंख्य वीरहरूले हाम्रो सेनाको वध गर्न नसकून्।”
45अपरिमेय पराक्रम भएका कुन्तीपुत्रद्वारा यसरी भनिएपछि ती वृष्णिवंशीले सेता घोडा जोतिएको त्यो रथ युद्धकै ठीक बीचमा हाँके।
46हे तात, जब क्रोधले भरिएका अर्जुन तपाईंको सेनामाथि जाइलागे, तब तपाईंका सेनाहरूले भयंकर कोलाहल गरे।
47हे राजन्, तब स्वयं भीष्मले रक्षित ती राजाहरूको नजिक पुगेर कुन्तीपुत्रले सुशर्मालाई सम्बोधन गर्दै उनलाई यी वचन भने —
48“म जान्दछु कि तिमी युद्धमा श्रेष्ठहरूमध्ये एक हौ; बितेका दिनमा हामीप्रति तिम्रो वैर पनि अटल थियो। आज आफ्नो त्यो दुष्ट आचरणको मरणरूपी फल भोग।
49आज म तिमीलाई तिम्रा ती पूर्वजकहाँ पुर्याइदिनेछु जो धेरै समयदेखि मृतकहरूका लोकमा बसिरहेका छन्।” शत्रुहन्ता बीभत्सुको मुखबाट भनिएका यी अपमानजनक वचन सुनेर एउटा रथीदलका नायक सुशर्माले उत्तरमा न केही राम्रो भने, न नराम्रो।
50असंख्य नरेशहरूले घेरिएर उनले वीर अर्जुनमाथि चारैतिरबाट — अर्थात् अगाडिबाट, पछाडिबाट र दुवै छेउबाट — आक्रमण गरे।
51हे निष्पाप, त्यस युद्धमा अर्जुनलाई घेरेर सुशर्माले तपाईंका छोराहरूसहित उनलाई बाणले त्यसै गरी ढाके जसरी मेघले सूर्यमण्डललाई ढाक्छ।
52तब तपाईंका योद्धाहरू र पाण्डवहरूका योद्धाहरूबीच यस्तो रक्तरञ्जित सङ्ग्राम सुरु भयो जसमा रगत जलका धाराजस्तै बग्यो।