English
1Sanjaya said Then, O monarch, inflamed with wrath he pierced Satyaki with nine arrows, like an elephant-driver piercing the animal with the iron hook.
2Thereat, before the very eyes of the spectators, Satyaki of immeasurable soul shrouded with his arrows of straight-joints, him of the Kaurava host.
3Thereupon king Duryodhana, encircled by his uterine brothers, surrounded (for supporting him) the son of Somadatta, who had been striving hard in the encounter.
4In the same manner, the Pandavas endued with great might, speedily forming themselves in a circle round Satyaki, stood (ready) in that battle.
5Then, O Bharata, Bhimasena wrought up with wrath, with his upraised mace, opposed your sons headed by Duryodnana himself.
6Supported by many thousand of cars, and excited with rage and fury, your son Nandaka pierced Bhimasena of great might with keenpointed shafts whetted on stone and winged with the feathers of the Kanka bird. Then also, O monarch, Duryodhana excited with rage, in that fierce fight, struck Bhimasena on the breast with nine whetted shafts. Thereafter the mighty-armed Bhimasena endued with superior strength mounted on his own most excellent chariot and thus addressed his charioteer Vishoka. These heroic and mighty carwarriors, these sons of Dhritarashtra endued with prowess.
7Excited with anger, are all striving to slay me in battle. Beholding ihose brothers of Duryodhana, I see tree of my desirous so long is now fruitful. O deprived of sorrow, where the dusts of chariots spread with shafts into all directions of the sky, Duryodhana stays for fight. Them will I undoubtedly slay today before your very eyes. Therefore, a charioteer, do you drive iny steeds carefully in this encounter.
8Having thus spoken, O ruler of men, the pointed shafts ornamented with gold. He also pierced Nandaka in return, in the centre of his breast, with three arrows.
9Thereat Duryodhana, having pierced in return Bhima of superior strength with sin arrows, pierced Vishoka with another three well-sharpened shafts.
10In that battle, O king, as if smiling, Duryodhana with these arrows cut off the effulgent bow of Bhima near the grasp.
11Then in that battle, Bhima, beholding his charioteer Vishoka afflicted with shape shafts discharged by the mighty bowman, namely your son,
12And unable to brook it and inflamed with wrath, took up another bow of celestial make, in order, O mighty sovereign, O foremost of men, to encompass the death of your son.
13Inflamed with wrath, he also took up an arrow with a horse-shoe head, furnished with feathery wings, and with it Bhima severed the excellent bow of the king (Duryodhana).
14Thereat your son overwhelmed with fury, throwing off that severed bow, swiftly took up another bow of tougher make.
15O monarch placing on his bow-string a fierce Visokha shaft that resembled in effulgence the bludgeon of Death himself, your son excited to the highest pitch of fury struck Bhimasena with it, on the centre of his breast.
16There-with struck home and afflicted sore, he (Bhima) squatted on the terrace of his car; and when he was thus seated, he was overwhelmed with a swoon.
17Beholding Bhima thus afflicted, the mighty car-warriors of the Pandava host headed by Abhimanyu, all of excellent parts could not brook it.
18Then these warriors, without the least flurry, poured on the head of your son a mighty shower of arrows of fierce velocity.
19Meanwhile Bhimasena of mighty prowess having regained consciousness, pierced Duryodhana with three shafts and again with another five.
20That fierce bowman, that son of Pandava then pierced Shalya with twenty-five shafts furnished with golden wings. Thus pierced, the latter fled from the field of battle.
21Thereat your fourteen sons namely, Senapati, Sushena, Jalasandha, Sulochana, Ugra, Bhimaratha, Bhima, Virabahu, Alolupa, Durmukha, Dushpradharsha, Vivitsu, Vikata and Soma, then encountered Bhima (in that battle).
22With their eyes coppery in rage, and shooting myriads of shafts, they rushed against Bhimasena, piercing him simultaneously.
23Then the heroic Bhimasena of superior might, beholding your sons, began to lick the corners of his mouth like a wolf in the midst of inferior beasts.
24Then that mighty-armed son of Pandu, swooping down with great violence like Garuda himself, cut off with a horse shoe headed shaft the head of Senapati.
25Then with a cheerful soul, laughing all the while, that one of strong arms, piercing Jarasandha with three shafts, transported him to the abode of Death.
26Then slaying Sushena also, he dispatched him to Death. With a broad headed arrow he felled on the ground the head of Ugra furnished with a helmet and graced with a couple of Kundalas, and loO king like the (charming) moon itself. Thereafter Bhima the son of Pandu, piercing in that battle Virabahu, along with his steeds, standards and charioteer with seventy arrows, dispatched him to the other world. Then as if smiling, Bhimasena, O monarch, conveyed to the abodes of Death the two brothers Bhima and Bhimaratha. Then in that fierce contest, with an arrow furnished with a horse-shoe head, Bhima, dispatched Sulochana to the regions of Death, before the eyes of all the soldiers.
27Then the rest of your sons who were there, beholding in the field the prowess of Bhimasena, and while being thus struck by that high-souled warrior, all ran away from the filed of battle afraid of Bhima.
28Thereupon the son of Shantanu thus addressed the mighty car-warriors of his army, This fierce bowman, Bhima, inflamed with wrath, is slaughtering in battle the mighty sons of Dhritarashtra, accomplished in weapons, heroic, courageous and united though they are. Do you all receive that son of Pandu in battle”.
29Thus spoken to, all the warriors belonging to the army of Dhritarashtra's son, furious in at Bhimasena endued with superhuman strength.
30Suddenly, O ruler of men, Bhagadatta, mounted on an elephants with rent temples, rushed towards the spot where Bhima was stationed.
31rage, rushed Rushing to the encounter, he, in that battle, intercepted Bhimasena from the view, (covering him) with shafts whetted on stone like clouds intercepting the sun from the view.
32Then the mighty car-warriors headed by Abhimanyu, who all relied on the strength of their arms, could not brook this interception of Bhima.
33So, all those heroes opposed Bhagadatta on all sides with a showier of arrows, and they also began to pierce the elephants from all sides with an arrow down pour.
34That elephants of the ruler of the Pragjyotishas, O king, being struck by all those mighty warriors, with sharers of weapons of diverse description.
35And with blood spattered on its body became, in that battle, woryour of being looked at, like masses of rain-clouds tinged with the rays of the sun. That elephant, shedding temporal juice, being goaded by Bhagadatta, rushed against all those (heroes), like Death incarnate urged on by the Destroyer himself.
36It doubled its speed and shook the earth under death its tread. Then all those mighty car-warriors, seeing that dreadful aspect of the animal,
37And considering it irresistible, lost their heart. Then that king the foremost of men, excited with wrath, struck Bhimasena on the centre of his chest, with a straight shaft. That mighty car-warrior and bowman, being pierced by that monarch, with his limbs stiffened in consequence of a swoon, caught hold of his flat staff. Beholding them terrified, and seeing Bhima overwhelmed with a swoon.
38The powerful Bhagadatta endued with great prowess uttered a loud roar. Then O monarch, the Rakshasa Ghatotkacha of dreadful appearance seeing Bhima ir that plight became inflamed with fury, and even there disappeared from the sight. And spreading a terrible illusion capable of enhancing the apprehension of the cowards, hc reappeared with a moment assuming a dreadful form, and riding on an Airavata the creation of his own illusive powers.
39Other elephants guarding the points of the compass, namely, Anjana, Vamana Mahapadma, followed it, all effulgence.
40All these three mighty elephants ridden by Rakshsasa were possessed of prodigious bodies with the temporal juice profusely exuding from their temples. of pure
41And they were endued with prowess strength and might and great fleetness and courage. Then Ghatotkacha goaded his own elephants in battle,
42Being desirous, O afflicter of your foes, of slaying Bhagadatta along with his elephants. Goaded by the Rakshasas, of great strength, the other elephants.
43Each possessed of four tusks, fell from all sides, with fury, upon the elephants of Bhagadatta, striking the latter at the same time with their tusks.
44Wounded with arrows, and afflicted by those elephants, and smearing with pain, the elephants, of Bhagadatta set up a mighty roar that resembled the rumble of the thunderbolt of Indra.
45Hearing those deep and dreadful cries the roaring elephants, Bhishma thus spoke to Drona and king Suyodhana,
46“This mighty bowman Bhagadatta fighting in his battle with the wicked souled son of Hidimba, is involved in a great peril.
47This Rakshasa is of prodigious stature, and king Bhagadatta also is very wrathful. Surely encountering each other in the fight they both will prove like the Death and the Destroyer.
48Even now do we hear the mighty uproar of the enraptured Pandavas, as also the distressful and loud cries of the frightened elephants (of Bhagadatta).
49Good betide you, we shall now proceed to protect the king; unprotected, in battle, he will soon be deprived of his life.
50Therefore, warriors of extraordinary prowess, make havee; O sinless ones, do not delay. This hair stirring and ruthless combat is deepening more and more.
51This leader of a division is devoted to us, is the son of an illustrious dynasty and is endued with bravery. O you of unfading renown, it is proper that his rescue should be effected by us."
52Listening to those words of Bhishma all the monarchs forming in serried files and headed by the son Bharadvaja, with a desire for rescuing Bhagadatta.
53Proceeded in all have to the spot where the later was. Beholding them advance, the Panchalas together with the Pandavas headed by Yudhishthira himself pursued the enemy from behind. Beholding that mighty host, the foremost of the Rakshasa endued with prowess.
54Uttered a deafening roar, that resembled the roar of thunder. Hearing his roar and seeing those fighting elephants.
55The son of Shantanu, namely, Bhishma again addressed the son of Bharadvaja saying:I do not like to fight with the wicked-souled son of Hidimba.
56At present he is surcharged with strength and prowess and is well supported. He is now incapable of being defeated even by the wielder of the thunderbolt himself.
57He is sure in his aims and can strike home; our vehicles are all fatigued and we have been wounded and lacerated in our fight with the Pandavas and the Panchalas.
58Therefore we do not like to fight any longer with the Pandavas. Proclaim there fore, the withdraw of our divisions for this day. Tomorrow shall we again battle with the enemy".
59Hearing these words of the grandsire, and afflicted as they were with the fear of Ghatotkacha, they (the Kauravas) delightedly did what the former said availing themselves of the pretest advent of night.
60Upon the withdrawal of the Kurus, the victorious Pandavas sent up their war cries accompanied with the blare of conchs and cornets.
61Thus, O foremost of the Bharata race, did the battle rage that day, between the Kurus and the Pandavas headed by Ghatotkacha.
62Thereafter, the Kauravas, at night fall haveily repaired to their own encampments, being ashamed and being vanquished by the Pandavas.
63Those mighty car-warriors, the sons of Pandu, with their bodies mangled with shafts in battle. O king retired to their camps with heares over flowing with joy.
64And, O mighty monarch, they proceeded placing Bhimasena and Ghatotkacha at their van, and 0 mighty sovereign, worshipping them out of great delight.
65They uttered diverse cries that became mingled with sounds of the tabors, and they uttered also their war-cries which again were mingled with the blare of their conchs.
66Those high-souled warriors, uttering leonine roars and shaking the earth with their tread, O sire, agitated the heares of your sons.
67Then those repressors of their foes retired to their camps at the advent of night. King Duryodhana, on the other hand, distressed in consequence of the slaughter of his brothers. some
68Reflected for moments, whelmed with tears and grief. Then making all the necessary arrangements for his camp according to the rules of military sciences he began to mediate, afflicted (as he was with) the death of his brother and overcome with poignant grief on their account.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे सम्राट्, तब क्रोध से भड़ककर उन्होंने सात्यकि को नौ बाणों से इस प्रकार बींधा जैसे कोई महावत लोहे के अङ्कुश से हाथी को बींधता है।
2तब अपरिमित आत्मा वाले सात्यकि ने दर्शकों के देखते-देखते कौरव सेना के उन योद्धा को अपने सीधी गाँठ वाले बाणों से ढक दिया।
3तब राजा दुर्योधन ने अपने सहोदर भाइयों से घिरकर सोमदत्त के उन पुत्र को (सहायता देने के लिए) घेर लिया, जो उस संग्राम में कठिन प्रयत्न कर रहे थे।
4इसी प्रकार महान् बल से युक्त पाण्डव भी शीघ्र सात्यकि के चारों ओर घेरा बनाकर उस युद्ध में (तत्पर) खड़े हो गए।
5तब हे भरतवंशी, क्रोध से भरे भीमसेन ने अपनी उठी हुई गदा लिए स्वयं दुर्योधन को आगे किए हुए आपके पुत्रों का सामना किया।
6अनेक सहस्र रथों के सहारे तथा क्रोध और आवेश से भड़ककर आपके पुत्र नन्दक ने महाबली भीमसेन को पत्थर पर पैने किए और कङ्क पक्षी के पंखों से युक्त तीखे नोक वाले बाणों से बींधा। तब हे सम्राट्, उस भीषण युद्ध में क्रोध से भड़के दुर्योधन ने भी भीमसेन की छाती पर नौ पैने बाणों से प्रहार किया। तदनन्तर अत्यन्त बल से युक्त महाबाहु भीमसेन अपने उत्तम रथ पर चढ़कर अपने सारथि विशोक से इस प्रकार बोले — "ये वीर और महारथी, धृतराष्ट्र के ये पराक्रमी पुत्र —
7क्रोध से भड़ककर सब मुझे युद्ध में मारने का प्रयत्न कर रहे हैं। दुर्योधन के इन भाइयों को देखकर मैं अनुभव करता हूँ कि मेरी इतने दिनों की इच्छा का वृक्ष अब फलवान् हुआ है। हे शोकरहित, जहाँ रथों की धूल बाणों सहित आकाश की सब दिशाओं में फैली है, वहाँ दुर्योधन युद्ध के लिए खड़ा है। उन सबको आज मैं निस्सन्देह तुम्हारे ही सामने मार डालूँगा। इसलिए हे सारथि, इस संग्राम में मेरे घोड़ों को सावधानी से हाँको।"
8हे नरेश, यह कहकर उन्होंने स्वर्ण से सज्जित तीखे बाण छोड़े। उन्होंने बदले में नन्दक की छाती के मध्य में तीन बाणों से प्रहार किया।
9तब दुर्योधन ने बदले में अत्यन्त बलशाली भीम को छह बाणों से बींधा और विशोक को तीन अन्य भलीभाँति पैने बाणों से बींधा।
10हे राजन्, उस युद्ध में मानो मुस्कराते हुए दुर्योधन ने उन्हीं बाणों से भीम के देदीप्यमान धनुष को मुट्ठी के पास से काट डाला।
11तब उस युद्ध में भीम ने अपने सारथि विशोक को आपके पुत्र, उस महान् धनुर्धर द्वारा छोड़े गए तीखे बाणों से पीड़ित देखा —
12और यह सह न सकने के कारण क्रोध से भड़ककर उन्होंने दिव्य बनावट का दूसरा धनुष उठाया, हे महाराज, हे पुरुषश्रेष्ठ, आपके पुत्र की मृत्यु कराने के लिए।
13क्रोध से भड़ककर उन्होंने पंखदार, अर्धचन्द्राकार फल वाला एक बाण भी उठाया, और उससे भीम ने राजा (दुर्योधन) का उत्तम धनुष काट डाला।
14तब क्रोध से अभिभूत आपके पुत्र ने उस कटे हुए धनुष को फेंककर शीघ्र ही अधिक दृढ़ बनावट का दूसरा धनुष उठा लिया।
15हे सम्राट्, अपनी प्रत्यञ्चा पर साक्षात् मृत्यु के दण्ड के समान तेजस्वी एक भयङ्कर विशोक बाण रखकर क्रोध की चरम सीमा तक पहुँचे आपके पुत्र ने उससे भीमसेन की छाती के मध्य में प्रहार किया।
16उससे ठीक बिंधकर और अत्यन्त पीड़ित होकर वे (भीम) अपने रथ के पीठ पर बैठ गए; और जब वे इस प्रकार बैठे, तब वे मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
17भीम को इस प्रकार पीड़ित देखकर अभिमन्यु को आगे किए हुए पाण्डव सेना के महारथी, जो सब उत्तम गुणों वाले थे, यह सह न सके।
18तब उन योद्धाओं ने तनिक भी घबराए बिना आपके पुत्र के सिर पर उग्र वेग वाले बाणों की प्रचण्ड वर्षा की।
19इसी बीच महापराक्रमी भीमसेन ने चेतना पाकर दुर्योधन को तीन बाणों से और फिर पाँच अन्य बाणों से बींधा।
20तब उन उग्र धनुर्धर पाण्डुपुत्र ने शल्य को स्वर्णिम पंखों वाले पच्चीस बाणों से बींधा। इस प्रकार बिंधकर वे रणभूमि से भाग गए।
21तब आपके चौदह पुत्र — सेनापति, सुषेण, जलसन्ध, सुलोचन, उग्र, भीमरथ, भीम, वीरबाहु, अलोलुप, दुर्मुख, दुष्प्रधर्ष, विवित्सु, विकट तथा सोम — ने (उस युद्ध में) भीम का सामना किया।
22क्रोध से ताम्रवर्ण नेत्रों वाले वे असंख्य बाण छोड़ते हुए भीमसेन पर टूट पड़े और एक ही साथ उन्हें बींधने लगे।
23तब अत्यन्त बलशाली वीर भीमसेन ने आपके पुत्रों को देखकर अपने मुख के कोने वैसे ही चाटने आरम्भ किए जैसे छोटे पशुओं के बीच कोई भेड़िया।
24तब वे महाबाहु पाण्डुपुत्र साक्षात् गरुड के समान महान् वेग से झपटकर अर्धचन्द्राकार फल वाले एक बाण से सेनापति का सिर काट डाला।
25फिर प्रसन्न हृदय से और निरन्तर हँसते हुए उन महाबाहु ने जरासन्ध को तीन बाणों से बींधकर उसे यमलोक पहुँचा दिया।
26फिर सुषेण का भी वध करके उन्होंने उसे मृत्यु के पास भेज दिया। चौड़े फल वाले एक बाण से उन्होंने उग्र का वह सिर भूमि पर गिरा दिया, जो शिरस्त्राण से युक्त था, दो कुण्डलों से सुशोभित था और स्वयं (मनोहर) चन्द्रमा के समान दिखाई देता था। तदनन्तर पाण्डुपुत्र भीम ने उस युद्ध में वीरबाहु को उसके घोड़ों, ध्वजाओं और सारथि सहित सत्तर बाणों से बींधकर परलोक भेज दिया। तब हे सम्राट्, मानो मुस्कराते हुए भीमसेन ने भीम और भीमरथ — इन दोनों भाइयों को यमलोक पहुँचा दिया। फिर उस भीषण संग्राम में अर्धचन्द्राकार फल वाले बाण से भीम ने समस्त सैनिकों के देखते-देखते सुलोचन को यमलोक भेज दिया।
27तब आपके जो शेष पुत्र वहाँ थे, वे रणभूमि में भीमसेन का पराक्रम देखकर और उन महात्मा योद्धा द्वारा इस प्रकार आहत होकर, भीम के भय से सब रणभूमि से भाग गए।
28तब शान्तनु के पुत्र ने अपनी सेना के महारथियों से इस प्रकार कहा — "यह उग्र धनुर्धर भीम, क्रोध से भड़ककर, धृतराष्ट्र के महाबली पुत्रों का युद्ध में संहार कर रहा है, यद्यपि वे अस्त्रविद्या में निपुण, वीर, साहसी और संगठित हैं। आप सब युद्ध में उस पाण्डुपुत्र का सामना कीजिए।"
29इस प्रकार कहे जाने पर धृतराष्ट्र के पुत्र की सेना के समस्त योद्धा क्रोध से भरकर अलौकिक बल से युक्त भीमसेन पर टूट पड़े।
30हे नरेश, सहसा भगदत्त मद बहाते हाथी पर सवार होकर उस स्थान की ओर दौड़े जहाँ भीम खड़े थे।
31संग्राम में झपटते हुए उन्होंने उस युद्ध में पत्थर पर पैने किए बाणों से भीमसेन को दृष्टि से ओझल कर दिया, जैसे मेघ सूर्य को दृष्टि से ओझल कर देते हैं।
32तब अभिमन्यु को आगे किए हुए वे महारथी, जो सब अपनी भुजाओं के बल पर भरोसा करते थे, भीम का यह अवरोध सह न सके।
33इसलिए उन समस्त वीरों ने चारों ओर से बाणों की वर्षा से भगदत्त का सामना किया, और वे चारों ओर से बाणों की वर्षा द्वारा उस हाथी को भी बींधने लगे।
34हे राजन्, प्राग्ज्योतिष के अधिपति का वह हाथी, उन समस्त महाबली योद्धाओं द्वारा विविध प्रकार के अस्त्रों की वर्षा से आहत होकर —
35और अपने शरीर पर रक्त छिड़का हुआ लिए, उस युद्ध में सूर्य की किरणों से रँगी मेघमालाओं के समान देखने योग्य हो गया। मद बहाता वह हाथी, भगदत्त द्वारा हाँका जाकर, साक्षात् संहारकर्ता द्वारा प्रेरित मूर्तिमान् मृत्यु के समान उन समस्त (वीरों) पर टूट पड़ा।
36उसने अपनी गति दुगुनी कर दी और अपने पगों के नीचे पृथ्वी को कँपा दिया। तब वे समस्त महारथी उस पशु का वह भयङ्कर रूप देखकर —
37और उसे अरोक्य मानकर हिम्मत खो बैठे। तब पुरुषश्रेष्ठ उन राजा ने क्रोध से भड़ककर एक सीधे बाण से भीमसेन की छाती के मध्य में प्रहार किया। उन महारथी और धनुर्धर ने, उस सम्राट् द्वारा बिंधकर, मूर्च्छा के कारण अङ्ग शिथिल होने पर, अपनी ध्वजा का दण्ड पकड़ लिया। उन्हें भयभीत और भीम को मूर्च्छा से अभिभूत देखकर —
38महान् पराक्रम से युक्त बलशाली भगदत्त ने ऊँची गर्जना की। तब हे सम्राट्, भयङ्कर रूप वाले राक्षस घटोत्कच भीम को उस दशा में देखकर क्रोध से भड़क उठे और वहीं दृष्टि से अन्तर्धान हो गए। और कायरों की आशङ्का बढ़ाने में समर्थ एक भयङ्कर माया फैलाकर वे क्षण भर में भयङ्कर रूप धारण किए और अपनी ही मायाशक्ति से रचे ऐरावत पर सवार होकर फिर प्रकट हुए।
39दिशाओं की रक्षा करने वाले अन्य हाथी — अञ्जन, वामन तथा महापद्म — उसके पीछे चले, और वे सब देदीप्यमान थे।
40राक्षस द्वारा आरूढ़ ये तीनों विशाल हाथी विराट् शरीर वाले थे, जिनके गण्डस्थलों से मद प्रचुर मात्रा में बह रहा था।
41और वे शुद्ध बल, पराक्रम, शक्ति तथा महान् वेग और साहस से युक्त थे। तब घटोत्कच ने युद्ध में अपने हाथियों को प्रेरित किया —
42हे शत्रुसन्तापक, भगदत्त को उनके हाथी सहित मारने की इच्छा से। महाबली राक्षस द्वारा प्रेरित होकर वे अन्य हाथी —
43जिनमें से प्रत्येक के चार-चार दाँत थे, क्रोध में चारों ओर से भगदत्त के हाथी पर टूट पड़े और साथ ही उसे अपने दाँतों से मारने लगे।
44बाणों से घायल और उन हाथियों से पीड़ित होकर तथा वेदना से कराहते हुए भगदत्त के उस हाथी ने ऐसी प्रचण्ड चिंघाड़ की जो इन्द्र के वज्र की गड़गड़ाहट के समान थी।
45चिंघाड़ते हाथियों की वे गहरी और भयङ्कर चीत्कारें सुनकर भीष्म ने द्रोण तथा राजा सुयोधन से इस प्रकार कहा —
46"ये महान् धनुर्धर भगदत्त इस युद्ध में हिडिम्बा के दुष्टात्मा पुत्र से लड़ते हुए महान् सङ्कट में पड़ गए हैं।
47यह राक्षस विशालकाय है, और राजा भगदत्त भी अत्यन्त क्रोधी हैं। निश्चय ही युद्ध में एक-दूसरे से भिड़कर वे दोनों मृत्यु और संहारकर्ता के समान सिद्ध होंगे।
48अभी भी हम उल्लसित पाण्डवों का प्रचण्ड कोलाहल तथा भयभीत हाथियों (भगदत्त के हाथी) की व्यथित और ऊँची चीत्कारें सुन रहे हैं।
49आपका कल्याण हो, अब हम राजा की रक्षा के लिए चलें; अरक्षित रहने पर वे युद्ध में शीघ्र ही प्राणों से वञ्चित हो जाएँगे।
50इसलिए हे असाधारण पराक्रम वाले योद्धाओ, शीघ्रता कीजिए; हे निष्पापो, विलम्ब न कीजिए। यह रोमाञ्चकारी और निर्मम संग्राम और अधिक गहराता जा रहा है।
51यह सेनानायक हमारे प्रति अनुरक्त है, यशस्वी वंश का पुत्र है और वीरता से युक्त है। हे अक्षय कीर्ति वालो, यह उचित है कि हम उनका उद्धार करें।"
52भीष्म के ये वचन सुनकर समस्त सम्राट् भरद्वाज के पुत्र को आगे करके पंक्तिबद्ध हो गए और भगदत्त के उद्धार की इच्छा से —
53पूरी शीघ्रता से उस स्थान की ओर बढ़े जहाँ वे थे। उन्हें आगे बढ़ते देखकर स्वयं युधिष्ठिर को आगे किए हुए पाञ्चालों ने पाण्डवों सहित पीछे से शत्रु का पीछा किया। उस विशाल सेना को देखकर पराक्रम से युक्त उन राक्षसश्रेष्ठ ने —
54कान फाड़ देने वाली ऐसी गर्जना की जो वज्र की गड़गड़ाहट के समान थी। उनकी वह गर्जना सुनकर तथा उन लड़ते हुए हाथियों को देखकर —
55शान्तनु के पुत्र भीष्म ने फिर भरद्वाज के पुत्र से कहा — "मैं हिडिम्बा के दुष्टात्मा पुत्र से युद्ध करना नहीं चाहता।
56इस समय वह बल और पराक्रम से भरपूर है तथा उसे भलीभाँति सहारा प्राप्त है। अब वह साक्षात् वज्रधारी द्वारा भी पराजित नहीं किया जा सकता।
57उसका निशाना अचूक है और वह ठीक प्रहार कर सकता है; हमारे वाहन सब थके हुए हैं और हम पाण्डवों तथा पाञ्चालों से लड़ते हुए घायल और क्षत-विक्षत हो चुके हैं।
58इसलिए हम अब पाण्डवों से और युद्ध करना नहीं चाहते। अतः आज के लिए हमारी सेनाओं के पीछे हटने की घोषणा कीजिए। कल हम फिर शत्रु से युद्ध करेंगे।"
59पितामह के ये वचन सुनकर तथा घटोत्कच के भय से पीड़ित होकर उन्होंने (कौरवों ने) रात्रि के आगमन का बहाना लेकर प्रसन्नतापूर्वक वही किया जो उन्होंने कहा था।
60कुरुओं के पीछे हटने पर विजयी पाण्डवों ने शङ्खों और तुरहियों के नाद के साथ अपने रणघोष किए।
61हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इस प्रकार उस दिन घटोत्कच को आगे किए हुए पाण्डवों और कुरुओं के बीच युद्ध भड़का।
62तदनन्तर कौरव सन्ध्या होने पर लज्जित होकर तथा पाण्डवों द्वारा पराजित होकर शीघ्रता से अपने शिविरों में लौटे।
63हे राजन्, युद्ध में बाणों से क्षत-विक्षत शरीर वाले वे महारथी पाण्डुपुत्र हर्ष से भरे हृदय लिए अपने शिविरों में लौटे।
64और हे महाराज, वे भीमसेन तथा घटोत्कच को अपने आगे रखकर चले, और हे महान् सम्राट्, महान् हर्ष से उनकी पूजा करते हुए —
65उन्होंने विविध घोष किए जो ढोलकों के शब्दों में मिल गए, और उन्होंने अपने रणघोष भी किए, जो फिर उनके शङ्खों के नाद में मिल गए।
66हे आर्य, सिंहनाद करते और अपने चरणों से पृथ्वी कँपाते उन महात्मा योद्धाओं ने आपके पुत्रों के हृदय विक्षुब्ध कर दिए।
67तब वे शत्रुदमन रात्रि आने पर अपने शिविरों में लौटे। दूसरी ओर राजा दुर्योधन अपने भाइयों के संहार से व्यथित होकर —
68आँसुओं और शोक से अभिभूत होकर कुछ क्षण विचारमग्न रहा। फिर सैन्यशास्त्र के नियमों के अनुसार अपने शिविर की समस्त आवश्यक व्यवस्थाएँ करके वह अपने भाइयों की मृत्यु से पीड़ित और उनके कारण तीव्र शोक से अभिभूत होकर चिन्तन करने लगा।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे सम्राट्, तब क्रोधले दन्किएर उनले सात्यकिलाई नौ बाणले यसरी बिँधे जसरी कुनै महावतले फलामको अङ्कुशले हात्तीलाई बिँध्छ।
2तब अपरिमित आत्मा भएका सात्यकिले दर्शकहरूका देख्दादेख्दै कौरव सेनाका ती योद्धालाई आफ्ना सीधा गाँठा भएका बाणले ढाकिदिए।
3तब राजा दुर्योधनले आफ्ना सहोदर भाइहरूले घेरिएर सोमदत्तका ती पुत्रलाई (सहायता दिन) घेर्यो, जो त्यस सङ्ग्राममा कठिन प्रयत्न गरिरहेका थिए।
4त्यसै गरी महान् बलले युक्त पाण्डवहरू पनि चाँडै सात्यकिको वरिपरि घेरा बनाएर त्यस युद्धमा (तत्पर) उभिए।
5तब हे भरतवंशी, क्रोधले भरिएका भीमसेनले आफ्नो उठेको गदा लिएर स्वयं दुर्योधनलाई अगाडि राखेका तपाईंका पुत्रहरूको सामना गरे।
6अनेक हजार रथको सहाराले तथा क्रोध र आवेशले दन्किएर तपाईंको पुत्र नन्दकले महाबली भीमसेनलाई ढुङ्गामा उध्याइएका र कङ्क पक्षीका प्वाँखले युक्त तीखा टुप्पा भएका बाणले बिँध्यो। तब हे सम्राट्, त्यस भीषण युद्धमा क्रोधले दन्किएको दुर्योधनले पनि भीमसेनको छातीमा नौ उध्याइएका बाणले प्रहार गर्यो। त्यसपछि अत्यन्त बलले युक्त महाबाहु भीमसेन आफ्नो उत्तम रथमा चढेर आफ्ना सारथि विशोकलाई यसरी भने — "यी वीर र महारथी, धृतराष्ट्रका यी पराक्रमी पुत्रहरू —
7क्रोधले दन्किएर सबै मलाई युद्धमा मार्ने प्रयत्न गरिरहेका छन्। दुर्योधनका यी भाइहरूलाई देखेर म अनुभव गर्छु कि मेरो यतिका दिनको इच्छाको रूख अब फलदायी भएको छ। हे शोकरहित, जहाँ रथका धूलो बाणसहित आकाशका सबै दिशामा फैलिएको छ, त्यहाँ दुर्योधन युद्धका लागि उभिएको छ। ती सबैलाई आज म निस्सन्देह तिम्रै सामु मारिदिनेछु। त्यसैले हे सारथि, यस सङ्ग्राममा मेरा घोडा सावधानीपूर्वक हाँक।"
8हे नरेश, यसो भनेर उनले सुनले सजिएका तीखा बाण हाने। उनले बदलामा नन्दकको छातीको बीचमा तीन बाणले प्रहार गरे।
9तब दुर्योधनले बदलामा अत्यन्त बलशाली भीमलाई छ बाणले बिँध्यो र विशोकलाई तीन अरू राम्ररी उध्याइएका बाणले बिँध्यो।
10हे राजन्, त्यस युद्धमा मानौँ मुस्कुराउँदै दुर्योधनले तिनै बाणले भीमको देदीप्यमान धनुष मुठीको नजिकबाट काटिदियो।
11तब त्यस युद्धमा भीमले आफ्ना सारथि विशोकलाई तपाईंको पुत्र, त्यस महान् धनुर्धरले हानेका तीखा बाणले पीडित देखे —
12र यो सहन नसकेकाले क्रोधले दन्किएर उनले दिव्य बनावटको अर्को धनुष उठाए, हे महाराज, हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईंको पुत्रको मृत्यु गराउनका लागि।
13क्रोधले दन्किएर उनले पखेटादार, अर्धचन्द्राकार फल भएको एउटा बाण पनि उठाए, र त्यसले भीमले राजा (दुर्योधन)को उत्तम धनुष काटिदिए।
14तब क्रोधले अभिभूत तपाईंको पुत्रले त्यो काटिएको धनुष फ्याँकेर चाँडै नै अझ दृढ बनावटको अर्को धनुष उठायो।
15हे सम्राट्, आफ्नो ताँतमा साक्षात् मृत्युको दण्डझैँ तेजस्वी एउटा भयङ्कर विशोक बाण राखेर क्रोधको चरम सीमामा पुगेको तपाईंको पुत्रले त्यसले भीमसेनको छातीको बीचमा प्रहार गर्यो।
16त्यसले ठीक बिँधिएर र अत्यन्त पीडित भई उनी (भीम) आफ्नो रथको पिँधमा बसे; र जब उनी यसरी बसे, तब उनी मूर्च्छाले अभिभूत भए।
17भीमलाई यसरी पीडित देखेर अभिमन्युलाई अगाडि राखेका पाण्डव सेनाका महारथीहरू, जो सबै उत्तम गुण भएका थिए, यो सहन सकेनन्।
18तब ती योद्धाहरूले अलिकति पनि नआत्तिई तपाईंको पुत्रको शिरमाथि उग्र वेग भएका बाणको प्रचण्ड वर्षा गरे।
19यसै बीच महापराक्रमी भीमसेनले चेतना पाएर दुर्योधनलाई तीन बाणले र त्यसपछि पाँच अरू बाणले बिँधे।
20तब ती उग्र धनुर्धर पाण्डुपुत्रले शल्यलाई सुनौला प्वाँख भएका पच्चीस बाणले बिँधे। यसरी बिँधिएर उनी रणभूमिबाट भागे।
21तब तपाईंका चौध पुत्र — सेनापति, सुषेण, जलसन्ध, सुलोचन, उग्र, भीमरथ, भीम, वीरबाहु, अलोलुप, दुर्मुख, दुष्प्रधर्ष, विवित्सु, विकट तथा सोमले (त्यस युद्धमा) भीमको सामना गरे।
22क्रोधले तामाजस्ता रातो आँखा भएका तिनीहरू असंख्य बाण हान्दै भीमसेनमाथि जाइलागे र एकैसाथ उनलाई बिँध्न थाले।
23तब अत्यन्त बलशाली वीर भीमसेनले तपाईंका पुत्रहरूलाई देखेर आफ्ना मुखका कुना त्यसै गरी चाट्न थाले जसरी साना पशुहरूको बीचमा कुनै ब्वाँसोले।
24तब ती महाबाहु पाण्डुपुत्र साक्षात् गरुडझैँ महान् वेगले झम्टेर अर्धचन्द्राकार फल भएको एउटा बाणले सेनापतिको शिर काटिदिए।
25त्यसपछि प्रसन्न हृदयले र निरन्तर हाँस्दै ती महाबाहुले जरासन्धलाई तीन बाणले बिँधेर त्यसलाई यमलोक पुर्याइदिए।
26त्यसपछि सुषेणको पनि वध गरेर उनले त्यसलाई मृत्युकहाँ पठाइदिए। चौडा फलको एउटा बाणले उनले उग्रको त्यो शिर भुइँमा खसालिदिए, जो शिरस्त्राणले युक्त थियो, दुई कुण्डलले सुशोभित थियो र स्वयं (मनोहर) चन्द्रमाझैँ देखिन्थ्यो। त्यसपछि पाण्डुपुत्र भीमले त्यस युद्धमा वीरबाहुलाई त्यसका घोडा, ध्वजा र सारथिसहित सत्तरी बाणले बिँधेर परलोक पठाइदिए। तब हे सम्राट्, मानौँ मुस्कुराउँदै भीमसेनले भीम र भीमरथ — यी दुवै भाइलाई यमलोक पुर्याइदिए। त्यसपछि त्यस भीषण सङ्ग्राममा अर्धचन्द्राकार फलको बाणले भीमले सम्पूर्ण सैनिकहरूका देख्दादेख्दै सुलोचनलाई यमलोक पठाइदिए।
27तब तपाईंका जुन बाँकी पुत्रहरू त्यहाँ थिए, तिनीहरू रणभूमिमा भीमसेनको पराक्रम देखेर र ती महात्मा योद्धाद्वारा यसरी आहत भई, भीमको भयले सबै रणभूमिबाट भागे।
28तब शान्तनुका पुत्रले आफ्नो सेनाका महारथीहरूलाई यसरी भने — "यो उग्र धनुर्धर भीम, क्रोधले दन्किएर, धृतराष्ट्रका महाबली पुत्रहरूको युद्धमा संहार गरिरहेको छ, यद्यपि तिनीहरू अस्त्रविद्यामा निपुण, वीर, साहसी र सङ्गठित छन्। तपाईंहरू सबैले युद्धमा त्यस पाण्डुपुत्रको सामना गर्नुहोस्।"
29यसरी भनिएपछि धृतराष्ट्रका पुत्रको सेनाका सम्पूर्ण योद्धा क्रोधले भरिएर अलौकिक बलले युक्त भीमसेनमाथि जाइलागे।
30हे नरेश, एक्कासि भगदत्त मद बगाउने हात्तीमा सवार भई त्यस ठाउँतिर दौडे जहाँ भीम उभिएका थिए।
31सङ्ग्राममा झम्टिँदै उनले त्यस युद्धमा ढुङ्गामा उध्याइएका बाणले भीमसेनलाई दृष्टिबाट ओझेल पारिदिए, जसरी बादलले सूर्यलाई दृष्टिबाट ओझेल पार्छन्।
32तब अभिमन्युलाई अगाडि राखेका ती महारथीहरू, जो सबै आफ्ना पाखुराको बलमा भरोसा गर्थे, भीमको यो अवरोध सहन सकेनन्।
33त्यसैले ती सम्पूर्ण वीरहरूले चारैतिरबाट बाणको वर्षाले भगदत्तको सामना गरे, र तिनीहरूले चारैतिरबाट बाणको वर्षाद्वारा त्यस हात्तीलाई पनि बिँध्न थाले।
34हे राजन्, प्राग्ज्योतिषका अधिपतिको त्यो हात्ती, ती सम्पूर्ण महाबली योद्धाहरूद्वारा विविध प्रकारका अस्त्रको वर्षाले आहत भई —
35र आफ्नो शरीरमा रगत छ्यापिएको अवस्थामा, त्यस युद्धमा सूर्यका किरणले रँगिएका मेघमालाझैँ हेर्नयोग्य भयो। मद बगाउने त्यो हात्ती, भगदत्तद्वारा हाँकिएर, साक्षात् संहारकर्ताद्वारा प्रेरित मूर्तिमान् मृत्युझैँ ती सम्पूर्ण (वीर)माथि जाइलाग्यो।
36त्यसले आफ्नो गति दोब्बर पार्यो र आफ्ना पाउमुनि पृथ्वी कमाइदियो। तब ती सम्पूर्ण महारथीले त्यस पशुको त्यो भयङ्कर रूप देखेर —
37र त्यसलाई रोक्न नसकिने ठानेर हिम्मत गुमाए। तब पुरुषश्रेष्ठ ती राजाले क्रोधले दन्किएर एउटा सीधा बाणले भीमसेनको छातीको बीचमा प्रहार गरे। ती महारथी र धनुर्धरले, त्यस सम्राट्द्वारा बिँधिएर, मूर्च्छाका कारण अङ्ग शिथिल हुँदा, आफ्नो ध्वजाको डण्डा समाते। तिनीहरूलाई भयभीत र भीमलाई मूर्च्छाले अभिभूत देखेर —
38महान् पराक्रमले युक्त बलशाली भगदत्तले ठूलो गर्जन गरे। तब हे सम्राट्, भयङ्कर रूप भएका राक्षस घटोत्कच भीमलाई त्यस अवस्थामा देखेर क्रोधले दन्किए र त्यहीँ दृष्टिबाट अन्तर्धान भए। र कायरहरूको आशङ्का बढाउन समर्थ एउटा भयङ्कर माया फैलाएर उनी क्षणभरमै भयङ्कर रूप धारण गरी र आफ्नै मायाशक्तिले रचेको ऐरावतमा सवार भई फेरि प्रकट भए।
39दिशाहरूको रक्षा गर्ने अन्य हात्ती — अञ्जन, वामन तथा महापद्म — त्यसको पछि लागे, र ती सबै देदीप्यमान थिए।
40राक्षसद्वारा आरूढ यी तीनै विशाल हात्ती विराट् शरीर भएका थिए, जसका गण्डस्थलबाट मद प्रचुर मात्रामा बगिरहेको थियो।
41र तिनीहरू शुद्ध बल, पराक्रम, शक्ति तथा महान् वेग र साहसले युक्त थिए। तब घटोत्कचले युद्धमा आफ्ना हात्तीहरूलाई प्रेरित गरे —
42हे शत्रुसन्तापक, भगदत्तलाई तिनको हात्तीसहित मार्ने इच्छाले। महाबली राक्षसद्वारा प्रेरित भई ती अन्य हात्ती —
43जसमध्ये प्रत्येकका चार-चार दाँत थिए, क्रोधमा चारैतिरबाट भगदत्तको हात्तीमाथि जाइलागे र सँगसँगै त्यसलाई आफ्ना दाँतले हान्न थाले।
44बाणले घाइते र ती हात्तीहरूले पीडित भई तथा वेदनाले कराउँदै भगदत्तको त्यस हात्तीले यस्तो प्रचण्ड चिच्याहट गर्यो जो इन्द्रको वज्रको गड्गडाहटझैँ थियो।
45चिच्याउने हात्तीहरूका ती गहिरा र भयङ्कर चीत्कार सुनेर भीष्मले द्रोण तथा राजा सुयोधनलाई यसरी भने —
46"यी महान् धनुर्धर भगदत्त यस युद्धमा हिडिम्बाका दुष्टात्मा पुत्रसँग लड्दै महान् सङ्कटमा परेका छन्।
47यो राक्षस विशालकाय छ, र राजा भगदत्त पनि अत्यन्त क्रोधी छन्। निश्चय नै युद्धमा एक-अर्कासँग भिडेर ती दुवै मृत्यु र संहारकर्ताझैँ सिद्ध हुनेछन्।
48अहिले पनि हामी उल्लसित पाण्डवहरूको प्रचण्ड कोलाहल तथा भयभीत हात्तीहरू (भगदत्तको हात्ती)का व्यथित र ठूला चीत्कार सुनिरहेका छौँ।
49तपाईंहरूको कल्याण होस्, अब हामी राजाको रक्षाका लागि जाऔँ; असुरक्षित रहे उनी युद्धमा चाँडै नै प्राणबाट वञ्चित हुनेछन्।
50त्यसैले हे असाधारण पराक्रम भएका योद्धाहरू, हतार गर्नुहोस्; हे निष्पापहरू, ढिलाइ नगर्नुहोस्। यो रोमाञ्चकारी र निर्मम सङ्ग्राम झन्झन् गहिरिँदै गइरहेको छ।
51यी सेनानायक हामीप्रति अनुरक्त छन्, यशस्वी वंशका पुत्र हुन् र वीरताले युक्त छन्। हे अक्षय कीर्ति भएकाहरू, यो उचित छ कि हामीले उनको उद्धार गरौँ।"
52भीष्मका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण सम्राट्हरू भरद्वाजका पुत्रलाई अगाडि राखेर पङ्क्तिबद्ध भए र भगदत्तको उद्धारको इच्छाले —
53पूरा हतारका साथ त्यस ठाउँतिर बढे जहाँ उनी थिए। तिनीहरूलाई अगाडि बढ्दै गरेको देखेर स्वयं युधिष्ठिरलाई अगाडि राखेका पाञ्चालहरूले पाण्डवहरूसहित पछाडिबाट शत्रुको पछ्याइ गरे। त्यस विशाल सेनालाई देखेर पराक्रमले युक्त ती राक्षसश्रेष्ठले —
54कान फुटाउने यस्तो गर्जन गरे जो वज्रको गड्गडाहटझैँ थियो। उनको त्यो गर्जन सुनेर तथा ती लडिरहेका हात्तीहरूलाई देखेर —
55शान्तनुका पुत्र भीष्मले फेरि भरद्वाजका पुत्रलाई भने — "म हिडिम्बाका दुष्टात्मा पुत्रसँग युद्ध गर्न चाहन्नँ।
56यस बेला ऊ बल र पराक्रमले भरिपूर्ण छ तथा उसलाई राम्ररी सहारा प्राप्त छ। अब ऊ साक्षात् वज्रधारीद्वारा पनि पराजित गर्न सकिँदैन।
57उसको निसाना अचुक छ र उसले ठीक प्रहार गर्न सक्छ; हाम्रा वाहन सबै थाकेका छन् र हामी पाण्डव तथा पाञ्चालहरूसँग लड्दै घाइते र क्षतविक्षत भइसकेका छौँ।
58त्यसैले हामी अब पाण्डवहरूसँग अझ युद्ध गर्न चाहन्नौँ। त्यसैले आजका लागि हाम्रा सेनाहरू पछि हट्ने घोषणा गर्नुहोस्। भोलि हामी फेरि शत्रुसँग युद्ध गर्नेछौँ।"
59पितामहका यी वचन सुनेर तथा घटोत्कचको भयले पीडित भई तिनीहरूले (कौरवहरूले) रात परेको बहाना लिएर प्रसन्नतापूर्वक त्यही गरे जो उनले भनेका थिए।
60कुरुहरू पछि हटेपछि विजयी पाण्डवहरूले शङ्ख र तुरहीको नादसँगै आफ्ना रणघोष गरे।
61हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यसरी त्यस दिन घटोत्कचलाई अगाडि राखेका पाण्डवहरू र कुरुहरूबीच युद्ध दन्कियो।
62त्यसपछि कौरवहरू साँझ परेपछि लज्जित भई तथा पाण्डवहरूद्वारा पराजित भई हतारिँदै आफ्ना शिविरमा फर्के।
63हे राजन्, युद्धमा बाणले क्षतविक्षत शरीर भएका ती महारथी पाण्डुपुत्रहरू हर्षले भरिएको हृदय लिएर आफ्ना शिविरमा फर्के।
64र हे महाराज, तिनीहरू भीमसेन तथा घटोत्कचलाई आफ्नो अगाडि राखेर गए, र हे महान् सम्राट्, महान् हर्षले तिनको पूजा गर्दै —
65तिनीहरूले विविध घोष गरे जो ढोलका शब्दमा मिसिए, र तिनीहरूले आफ्ना रणघोष पनि गरे, जो फेरि तिनीहरूका शङ्खको नादमा मिसिए।
66हे आर्य, सिंहनाद गर्दै र आफ्ना पाउले पृथ्वी कमाउँदै ती महात्मा योद्धाहरूले तपाईंका पुत्रहरूका हृदय विक्षुब्ध पारिदिए।
67तब ती शत्रुदमनहरू रात परेपछि आफ्ना शिविरमा फर्के। अर्कोतर्फ राजा दुर्योधन आफ्ना भाइहरूको संहारले व्यथित भई —
68आँसु र शोकले अभिभूत भई केही क्षण विचारमग्न रह्यो। त्यसपछि सैन्यशास्त्रका नियमअनुसार आफ्नो शिविरका सम्पूर्ण आवश्यक व्यवस्था गरेर ऊ आफ्ना भाइहरूको मृत्युले पीडित र तिनका कारण तीव्र शोकले अभिभूत भई चिन्तन गर्न थाल्यो।