Bhishma-Vadha Parva — The dreadful battle and carnage
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 118
Sanskrit
1संजय उवाच अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत्। महत्या सेनया युक्तं भीष्महेतोः पराक्रमी॥
2दुर्योधनो रणे कार्ष्णि नवभिनतपर्वभिः। आजघानोरसि क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः॥
3तस्य शक्तिं रणे कार्णिभृत्यो?रां स्वसामिव। प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति॥
4तामापतन्तीं सहसा घोररूपा विशाम्पते। द्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः॥ तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनः। दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
5पुनश्चैनं शोरैराजघान स्तनान्तरे। दशभिर्भरतश्रेष्ठ भरतानां महारथः॥
6तद् युद्धमभवद् घोरं चित्ररूपं च भारत। इन्द्रियप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम्॥ भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च।
7युयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुङ्गवौ॥ सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुङ्गवः। आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः॥
8शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत। अताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कवाजितैः॥
9अश्वत्थामा तु समरे सात्यकि नवभिः शरैः। त्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
10सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्वतः। द्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः॥
11पौरवो धृष्टकेतुं च शरैराच्छाद्य संयुगे। बहुधा दारयांचने महेष्वासं महारथः॥
12तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथः। त्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याधाशु महाभुजः॥
13पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथः। ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः॥
14सोऽन्यत् कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैः। आजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः॥
15तौ तु तत्र महेष्वासो महामात्रौ महारथौ। महता शरवर्षेण परस्परमविध्यताम्॥
16अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान् हत्वा च भारत। विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ॥
17आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपुरस्कृते। तारकाशतचित्रे च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ॥ प्रगृह्य विमलौ राजस्तावन्योमभिद्रुतौ। वासितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने।॥
18मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च। चेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम्॥
19पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना। ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
20चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम्। आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना॥
21तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवे। अन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ॥ ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तव। जयत्सेनो रथेनाजावपोवाह रणाजिरात्॥
22धृष्टकेतुं तु समरे माद्रीपुत्रः प्रतापवान्। अपोवाह रणे क्रुद्धः सहदेवः पराक्रमी॥ चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः। पुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभिः शरैः॥
23सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशाम्पते। दशभिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः॥
24चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वभिः। आजधान रणे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यत॥
25भीष्मस्य समरे राजन् यशो मानं च वर्धयन्। सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत्॥
26पार्थहेतोः पराक्रान्तो भीष्मस्यायोधनं प्रति। आर्जुनि कोसलैन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः॥
27पुनर्विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः। सौभद्रः कोसलेन्द्रं तु विव्याधाष्टभिरायसैः॥
28नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः शरैः। कौसल्यस्य धनुश्चापि पुनश्चिच्छेद फाल्गुनिः॥ आजघान शरैश्चापि त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः। सोऽन्यत् कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलः॥ फाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः। तयोर्युद्धं समभवद् भीष्महेतोः परंतप॥ संरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोः। यथा देवासुरे युद्धे बलिवासवयोरभूत्॥
29भीमसेनो गजानीकं योधयन् बह्वशोभत। यथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन् पर्वतोत्तमान्॥
30ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाः। निपेतुरुवा॒ सहिता नादयन्तो वसुन्धराम्॥
31गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाः। विरेजुर्वसुधां प्राप्ता विकीर्णा इव पर्वताः॥
32युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवे। महत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतम्॥
33मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम्। पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी॥
34विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिः। नवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरार्पयत्॥
35विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीपतिः। त्रिंशद्भिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे॥ चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशो चित्रवर्मायुधध्वजौ। रेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ॥ द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणे। महासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः॥ ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद् धनुः। छित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत॥ सोऽन्यत् कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहा। द्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान्॥
36ताज्छराज्छरघातेन चिच्छेद स महारथः। द्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत् पञ्च सायकान्॥ ततः क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहा। द्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे॥
37तामापतन्ती सहसा हेमपट्टविभूषिताम्। शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे॥ सा छिन्ना बहुधा राजन् द्रोणचापच्युतैः शरैः। चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले॥ गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुतापनः। द्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारसवीं शुभाम्॥
38तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारत। पार्षतं च महेष्वासं पीडयामास संयुगे॥ एवमेतन्महायुद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत्। भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम्॥ अर्जुन: प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन् निशितैः शरैः। अभ्यद्रवत संयत्तो वने मत्तमिव द्विपम्॥ प्रत्युद्ययौ च तं राजा भगदत्तः प्रतापवान्। त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः॥ तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसंनिभम्। परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत॥
39ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान्। अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे॥ अर्जुनस्तु ततो नागमायान्तं रजतोपमैः। विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे॥
40शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहियाहीत्यचोदयत्। भीष्मं प्रति महाराज जोनमिति चाब्रवीत्॥ प्राग्ज्योतिपस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज। प्रययौ त्वरितो राजन् दुपदस्य रथं प्रति॥ ततोऽर्जुनो पहाराज भीष्ममभ्यद्रवद् द्रुतम्। शिखण्डिन पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत॥ ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं युधि। समभ्यधावन् क्रोशनतस्तदद्भुतमिवाभवत्॥ नानाविधान्यननीकानि पुत्राणां ते जनाधिप। अर्जुनो व्यधमत् काले दिवीवाम्राणि मारुतः॥
41शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्। इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत्॥
42रथाग्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः। शरसंघमहाज्वालः क्षत्रियान् समरेऽदहत्॥ यथाग्निः सुमहानिद्धः कक्षे चरति सानिलः। तथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन्॥
43सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान्। न्यवारयत तत् सैन्यं पाण्डवस्य महारथः॥ सुवर्णपु?रिषुभिः शितैः संनतपर्वभिः। नादयन् स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महाहवे॥
44पातयन् रथिनो राजन् हयांश्च सहसादिभिः। मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्॥ निर्मनुष्यान् रथान् राजन् गजानश्वांश्च संयुगे। चकार समरे भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥ तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। निशम्य सर्वतो राजन् समकन्यन्त सैनिकाः॥ अमोघा न्यपतन् बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वर। नासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः॥
45निर्मनुष्यान् रथान् राजन् सुयुक्चाञ्जवनैर्हयैः। वातायमानानद्राक्षं ह्रियमाणान् विशाम्पते॥
46चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दशा महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः॥ अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः। संग्रामे भीष्मपासाद्य सवाजिरथकुञ्जराः॥ जग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम्। न तत्रासीद् रणे राजन् सोमकानां महारथः॥
47यः सम्प्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे। तांश्चं सर्वान् रणे योधान् प्रेतराजपुरं प्रति॥ नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्। न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः॥
48ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम्॥
English
1Sanjaya said Then for the sake of Bhishma's slaughter, the highly powerful Abhimanyu, o mighty monarch, engaged with your son supported by his large division.
2Thereupon king Duryodhana waxing worth, pierced Krishna's nephew, on the beast first with nine arrows of straight knots, and then again with three shafts.
3Then in that battle, Krishna's nephew, inflamed with wrath, let go at the car of Duryodhana his lance that looked like the sister of Death himself.
4arms O majesty! Your son Duryodhana splitted up in two pieces that pierce Sakti by throwing a Kshurapra in defence when that great chariot holder saw it suddenly approaching very fast towards him. When the son of Arjuna saw that Sakti so splitted, he filled with anger and gave hard blows on the chest and of Duryodhana.
5Then the battle that raged between the two horses became awful and admirable to look at; and, O Bharata, it was gratifying to the senses and applauded by the rulers of earth.
6The two heroes, viz., the son of Subhadra and the chief of the Kurus, fought fiercely with one another, the former for bringing about the slaughter of Bhishma and the latter for gaining victory over Arjuna.
7Then that afflicter of foes, viz., Drona's son that foremost of Brahmanas encountering Satyaki in battle and waxing worth, pierced the latter on the breast with a long shaft.
8Then that grandson of Shini also possessed of generous heart, with nine shafts winged with Kanka feathers, pierced the preceptor's son, O Bharata, in all his vital parts.
9Thereupon Ashvathama pierced Satyaki in that battle, first with nine shafts, and next with thirty more on the breast and the arms.
10Then that illustrious descendant of the Satvata race that great bowman thus deeply pierced by the son of Drona struck the latter with three shafts in return.
11The mighty car-warrior, the descendant of the Kuru having covered that fierce, bowman, viz., Dhrishtaketu with his shafts, wounded the latter on many parts of his body.
12Similarly the mighty car-warrior Dhrishtketu endued with great might, pierced in that battle that descendant of Kuru with three hundred shafts of great sharpness.
13Thereupon the descendant of Puru, that mighty car-warrior, having cut off the bow of Dhrishtaketu uttered a loud roar and pierced the latter with many sharp arrows.
14The latter then taking up another bow, wounded, o king, that descendant of Kuru, with seventy three sharp shafts whetted on stone.
15Then those two fierce bowmen, both mighty car-warriors, and of gigantic proportions pierced each other with their thick arrows showers.
16Then, O Bharata, those two heroes waxed up with rage, having cut off one another's bow and slain one another's steeds, and being thus deprived of the use of their cars, rushed against one another for fighting with the sword.
17Then, O king taking up two resplendent shields, made of bull's hide, and embossed and decked with hundred beautiful stars and moons on the ground, as also taking up two swords of dazzling effulgence, those two warriors assailed one another, like two lions, in deep woods, both striving to consort with the same lioness in her season.
18Longing to get near each other, they wheeled and inoved, displaying various charming circles and various forward and backward movements.
19Then the wrathful descendant of Puru, with his huge sword, struck Dhrishtaketu on the frontal bone, saying at the same time 'Stop, stop.'
20The ruler of the Chedis also, with the sharp end of his mighty sword, wounded that descendant of Puru, that foremost of men, on his shoulder joint.
21Then, O mighty monarch, those two subduers of foes, rushing against one another in that fierce combat, fell down, overthrown by one another's velocity. Thereupon your son Jayatsena taking up the descendant of Puru carried him away from the field of battle on his own vehicle.
22The highly powerful son of Madri, viz., Sahadeva, possessed of great prowess and heroism bore away Dhrishtaketu from the field on his own car. Chitrasena having pierced Susharma with many iron shafts, again pierced him with sixty and again with nine shafts.
23Susharma also waxing worth in battle, O ruler of men, pierced your son with sets of ten sharp arrows each time.
24He also pierced Chitrasena, O king, with nine shafts of depressed knot; then the latter inflamed with rage in battle pierced the former in return (with many shafts compassing the death).
25Then in that conflict for Bhishma 0 king, Subhadra's son, acquiring great fame and honour fought with prince Brihadbala,
26Displaying his prowess, for helping his father Arjuna then rushing at the car of Bhishma. Then the ruler of the Kosalas having pierced Arjuna's son with five dares made of iron,
27Once more pierced him with twenty shafts of straight knots. Then Subhadra's son pierced the ruler of the Kosalas with eight iron made dares.
28But he could not make the latter tremble in battle before him, and so again pierced him with many arrows. Then the son of Phalguna cut off the bow of the Kosala king once more; and he struck him with thirty shafts furnished with wings of the Kanka feather. Thereupon that prince Brihadbala taking up another bow, and waxing irascible, pierced with many an arrow the son of Phalguna. Indeed, O afflicter of enemies, the battle, that took place for the sake of Bhishma, between them both, O king, inflamed with anger and both well versed in all manner of warfare, was like that between Bali and Vasava in the days of yore on the occasion of the war between the celestial and the Asuras.
29Bhimasena then fighting with the elephant division looked highly beautiful, like the wielder of the thunder bolt himself running upon the mountains.
30Those elephants, huge bodied like the hills, being thus slaughtered in battle fell down on the earth in large numbers, filling the earth with their roars.
31Those elephants prodigious like hills and resembling broken heaps of antimony appeared beautiful, as they lay prostrate, like so many mountains covering the earth's surface.
32Then king Yudhishthira that great bowman, protected by a mighty division encountering the Madra king in battle began to afflict him sorely.
33The highly powerful ruler of the Madras also, for the sake of rescuing Bhishma began to afflict that mighty car-warrior the son of Dharma in battle.
34The king of the Sindhus having pierced Virata with nine shafts of straight knots once more pierced him with thirty shafts of keen edges.
35Then Virata also that leader of a division, O king, in return pierced the ruler of the Sindhus with thirty sharp arrows between his breast. Then those two kings of the Matsyas and the Sindhus, both of charming appearance and both furnished with beautiful armours, weapons and standards, and both wielding excellent bows and swords, appeared highly resplendent. Then Drona being engaged in that dreadful battle with the son of the Panchala king, fought on fiercely with arrows of close knots.
36Then Drona, O mighty monarch, having cut off the mighty bow of Prishata's son pierced latter with a set of five shafts. Then that slayer of hostile heroes namely Prishata's son, took up another bow, and then he hurled at Drona a terrible mace resembling the bludgeon of Death himself.
37Then Drona with fifty shafts, in that battle repulsed that mace decked with plates of gold as it flew swiftly towards himself. Then, O king, that mace cut into fragments by the arrows shot from Drona's bow, and splintered and shattered into pierces, fell down on the surface of the earth. Beholding his mace thus destroyed that afflicter of foes viz., the son of Prishata hurled at Drona his lance, excellent, and made of iron.
38Drona, O Bharata, cut off that lance with nine arrows in the battle; and he then began to afflict the great bowman, viz., Prishata's son on battle. Then, O mighty monarch, for the sake of Bhishma, regard the fierce battle between Drona and Prishata's son, battle that was dreadful to the extreme and terrible in its aspects. Then Arjuna sighting the son of Ganga rushed at him discharging sharp arrows, like an infuriate elephant rushing in the woods at a compeer in the same state.
39The highly puissant king Bhagadatta confronted Arjuna, and held the latter in check with a thick shower of arrows. Thereupon Arjuna pierced the elephant of Bhagadatta rushing towards himself in battle, with many keep pointed and iron made arrows, all bright as silver.
40The son of Kunti, O king, urged on Shikhandin, saying “Advance, advance upon Bhishima and slay him.” Thereupon, O elder brother of Pandu the ruler of the Pragjyotishas abandoning Pandu's son in battle, rushed swiftly, o king, towards the chariot of Draupada. Thereat Arjuna, O mighty monarch, quickly advanced towards Bhishma, with Shikhandin in front of him, and then there raged a (dreadful) fight. Thereupon, in that battle your warriors, uttering fierce yells, rushed quickly at the son of Pandu. Then all this appeared marvelous. Then, O ruler of men, the army of your sons consisting of various divisions Arjuna began to scatter away like a strong gale scattering away clouds in the walk in.
41Then Shikhandin confronting the grandsire of the Bharatas, pierced patiently the latter with myriad's of shafts.
42Then Bhishma began to consume the Kshatriyas in battle, like a fire, having his chariot for its fire-chambers, his bow for its flames, his swords, lances and maces for its fuel and his numerous shafts for its dreadful scintillation's. Just as a conflagration fed with a constant supply of fuel leaps from house to house being aided by a breeze, so also old displaying his weapons of celestial make.
43Then that mighty car-warrior Bhishma, holding in check the division of the son of Pandu (Arjuna), slew those Somakas in battle who followed Partha, with arrows furnished with golden wings and of great sharpness and depressed knots; and he filled the points cardinal and subsidiary of the compass with the echoes of his war-cries.
44He dislodged car-warriors from their cars, and felled, O king, horsemen with their chargers; he also made the mighty car-division look like Palmyra groves, with trees deprived of their leafy heads. Then Bhishma that foremost of all wielders of weapons deprived, 0 king, the cars, the chargers and the elephants, of their respective riders, in that battle. The troops then, O king, began to tremble, hearing the twang of his bow-string and the slap of his palms, that resembled the thunder itself. Indeed, O lord of men, the arrows of Bhishma did never fail to hit their marks. Shot from his bow, the arrows did not stick merely on the skin of warriors and animals.
45Then, O king, O ruler of men, we beheld cars deprived of their riders, dragged on all side, with the velocity of the wind by the fleet steeds that were yoked to them.
46Full fourteen thousand high famed mighty car-warriors of illustrious extraction, ready to sacrifice their lives in battle, and unretreating and heroic, and owner of standards adorned with gold, all belonging to the race of the Chedis, the Kashis and Karushas, confronting the heroic Bhishma who them appeared like Death himself worth mouth wide open, were swiftly dispatched to the other world with all their cars, elephants and chargers. There was not a single mighty car-warrior, O king, among the Somakas,
47Who having confronted Bhishma in that battle, was able to return alive from the engagement. Beholding all those warriors dispatched to the domain of the lord of the departed, people then thought high of Bhishma's prowess. No car-warrior then ventured to encounter that hero.
48Save and except that heroic son of Pandu, owning cream-coloured steeds, and having Krishna for his charioteer, and that prince of the Panchalas, Shikhandin of immeasurable energy.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब, हे महाराज, भीष्म के वध के लिए अत्यन्त पराक्रमी अभिमन्यु अपनी विशाल सेना से समर्थित आपके पुत्र से भिड़ गए।
2तत्पश्चात् क्रोध से भरे राजा दुर्योधन ने कृष्ण के भानजे को पहले सीधी गाँठों वाले नौ बाणों से वक्षःस्थल पर और फिर तीन बाणों से बींधा।
3तब उस युद्ध में क्रोध से प्रज्वलित कृष्ण के भानजे ने दुर्योधन के रथ पर अपनी वह शक्ति छोड़ी जो साक्षात् मृत्यु की बहन के समान दिखती थी।
4हे महाराज! जब उन महारथी ने उस तीक्ष्ण शक्ति को अकस्मात् बड़े वेग से अपनी ओर आते देखा, तब आपके पुत्र दुर्योधन ने बचाव में एक क्षुरप्र फेंककर उसे दो टुकड़ों में काट दिया। जब अर्जुन के पुत्र ने उस शक्ति को इस प्रकार कटा देखा, तब वे क्रोध से भर उठे और उन्होंने दुर्योधन के वक्षःस्थल और भुजाओं पर कठोर प्रहार किए।
5तब उन दोनों वीरों के बीच जो युद्ध छिड़ा वह भयंकर और देखने में अद्भुत था; और हे भरतवंशी, वह इन्द्रियों को तृप्त करने वाला तथा पृथ्वी के राजाओं द्वारा सराहा जाने वाला था।
6वे दोनों वीर, अर्थात् सुभद्रापुत्र और कुरुओं के प्रधान, एक-दूसरे से घोर युद्ध करते रहे — एक भीष्म का वध कराने के लिए और दूसरा अर्जुन पर विजय पाने के लिए।
7तब शत्रुपीड़क द्रोणपुत्र, उन ब्राह्मणश्रेष्ठ ने, युद्ध में सात्यकि से भिड़कर और क्रोध से भरकर उन्हें वक्षःस्थल पर एक लम्बे बाण से बींधा।
8तब उदार हृदय वाले उन शिनिपौत्र ने भी, हे भरतवंशी, कंक के पंखों से युक्त नौ बाणों से आचार्यपुत्र को उनके समस्त मर्मस्थलों में बींधा।
9तत्पश्चात् अश्वत्थामा ने उस युद्ध में सात्यकि को पहले नौ बाणों से और फिर वक्षःस्थल तथा भुजाओं पर तीस और बाणों से बींधा।
10तब द्रोणपुत्र द्वारा इस प्रकार गहरे बींधे गए सात्वत वंश के उन यशस्वी महाधनुर्धर ने बदले में उन पर तीन बाणों से प्रहार किया।
11कुरुवंशी महारथी ने उन उग्र धनुर्धर धृष्टकेतु को अपने बाणों से ढककर उन्हें उनके शरीर के अनेक अंगों पर घायल किया।
12इसी प्रकार महान् बल से सम्पन्न महारथी धृष्टकेतु ने भी उस युद्ध में उन कुरुवंशी को अत्यन्त तीक्ष्ण तीन सौ बाणों से बींधा।
13तत्पश्चात् महारथी पुरुवंशी ने धृष्टकेतु का धनुष काटकर उच्च स्वर से गर्जना की और उन्हें अनेक तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
14तब उन्होंने दूसरा धनुष उठाकर, हे राजन्, उन कुरुवंशी को शिला पर तीक्ष्ण किए तिहत्तर बाणों से घायल किया।
15तब वे दोनों उग्र धनुर्धर, दोनों महारथी और विशाल शरीर वाले, अपनी घनी बाणवर्षा से एक-दूसरे को बींधने लगे।
16तब, हे भरतवंशी, क्रोध से भरे वे दोनों वीर एक-दूसरे का धनुष काटकर और एक-दूसरे के अश्वों का वध करके, इस प्रकार अपने रथों से वञ्चित होकर तलवार से युद्ध करने के लिए एक-दूसरे पर टूट पड़े।
17हे राजन्, तब बैल की खाल से बने, सौ सुन्दर तारों और चन्द्रमाओं से जड़े तथा उभरे हुए दो देदीप्यमान ढाल और चकाचौंध करने वाले तेज वाली दो तलवारें उठाकर वे दोनों योद्धा एक-दूसरे पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे घने वन में दो सिंह, दोनों एक ही सिंहनी के साथ उसके ऋतुकाल में मिलने की इच्छा रखते हों।
18एक-दूसरे के निकट पहुँचने की इच्छा से वे चक्कर काटते और चलते रहे, नाना प्रकार के मनोहर मण्डल तथा आगे-पीछे की विविध गतियाँ दिखाते हुए।
19तब क्रोध से भरे पुरुवंशी ने अपनी विशाल तलवार से धृष्टकेतु के ललाट पर प्रहार किया और साथ ही कहा — "ठहरो, ठहरो।"
20चेदिराज ने भी अपनी विशाल तलवार की तीक्ष्ण नोक से उन नरश्रेष्ठ पुरुवंशी को उनके कन्धे की सन्धि पर घायल किया।
21तब, हे महाराज, उस घोर संग्राम में एक-दूसरे पर टूटते हुए वे दोनों शत्रुदमन एक-दूसरे के वेग से गिराए जाकर धराशायी हो गए। तत्पश्चात् आपके पुत्र जयत्सेन ने पुरुवंशी को उठाकर अपने ही रथ पर रणभूमि से दूर ले गए।
22महान् पराक्रम और वीरता से सम्पन्न माद्री के अत्यन्त पराक्रमी पुत्र सहदेव धृष्टकेतु को अपने रथ पर रणभूमि से दूर ले गए। चित्रसेन ने सुशर्मा को अनेक लौह बाणों से बींधकर पुनः उन्हें साठ बाणों से और फिर नौ बाणों से बींधा।
23हे नरेश्वर, युद्ध में क्रोध से भरे सुशर्मा ने भी हर बार दस-दस तीक्ष्ण बाणों से आपके पुत्र को बींधा।
24हे राजन्, उन्होंने चित्रसेन को निम्न गाँठों वाले नौ बाणों से भी बींधा; तब युद्ध में क्रोध से प्रज्वलित उन्होंने बदले में उन्हें प्राणघातक अनेक बाणों से बींधा।
25हे राजन्, तब भीष्म के लिए हुए उस संघर्ष में महान् यश और सम्मान अर्जित करते हुए सुभद्रापुत्र ने राजकुमार बृहद्बल से युद्ध किया,
26और अपने पिता अर्जुन की सहायता के लिए, जो तब भीष्म के रथ पर टूट रहे थे, अपना पराक्रम दिखाया। तब कोसलराज ने अर्जुन के पुत्र को लोहे के बने पाँच तोमरों से बींधकर —
27एक बार फिर उन्हें सीधी गाँठों वाले बीस बाणों से बींधा। तब सुभद्रापुत्र ने कोसलराज को लोहे के बने आठ तोमरों से बींधा।
28किन्तु वे युद्ध में अपने सम्मुख उन्हें विचलित न कर सके, इसलिए उन्होंने पुनः उन्हें अनेक बाणों से बींधा। तब फाल्गुन के पुत्र ने एक बार फिर कोसलराज का धनुष काट डाला; और उन्होंने उन्हें कंक के पंखों से युक्त तीस बाणों से मारा। तत्पश्चात् उन राजकुमार बृहद्बल ने दूसरा धनुष उठाकर और क्रोध से भरकर फाल्गुन के पुत्र को अनेक बाणों से बींधा। हे शत्रुपीड़क, हे राजन्, भीष्म के लिए उन दोनों के बीच जो युद्ध हुआ — दोनों क्रोध से भरे और दोनों समस्त युद्धप्रणालियों में निपुण — वह प्राचीन काल में देवासुर संग्राम के अवसर पर बलि और वासव के बीच हुए युद्ध के समान था।
29तब गजसेना से युद्ध करते हुए भीमसेन ऐसे सुशोभित हुए मानो स्वयं वज्रधारी इन्द्र पर्वतों पर दौड़ रहे हों।
30पर्वतों के समान विशालकाय वे हाथी इस प्रकार युद्ध में मारे जाकर बड़ी संख्या में पृथ्वी पर गिर पड़े और अपनी चिंघाड़ से पृथ्वी को भर दिया।
31पर्वतों के समान विशाल और सुरमे की टूटी राशियों के समान दिखते वे हाथी धराशायी होकर पृथ्वी की सतह को ढकते अनेक पर्वतों के समान सुशोभित हुए।
32तब महाधनुर्धर राजा युधिष्ठिर एक विशाल सेना से सुरक्षित होकर युद्ध में मद्रराज से भिड़े और उन्हें बुरी तरह पीड़ित करने लगे।
33अत्यन्त पराक्रमी मद्रराज भी भीष्म को बचाने के लिए युद्ध में उन महारथी धर्मपुत्र को पीड़ित करने लगे।
34सिन्धुराज ने विराट को सीधी गाँठों वाले नौ बाणों से बींधकर पुनः तीक्ष्ण धार वाले तीस बाणों से बींधा।
35हे राजन्, तब एक सेनाटुकड़ी के नायक विराट ने भी बदले में सिन्धुराज को उनके वक्षःस्थल के बीच तीस तीक्ष्ण बाणों से बींधा। तब मत्स्य और सिन्धु के वे दोनों राजा, दोनों मनोहर रूप वाले और दोनों सुन्दर कवचों, अस्त्रों तथा ध्वजाओं से युक्त एवं दोनों उत्तम धनुष और तलवार धारण किए, अत्यन्त देदीप्यमान दिखे। तब पाञ्चालराज के पुत्र के साथ उस भयंकर युद्ध में लगे द्रोण सघन गाँठों वाले बाणों से घोर युद्ध करते रहे।
36हे महाराज, तब द्रोण ने पृषतपुत्र का विशाल धनुष काटकर उन्हें पाँच बाणों के एक समूह से बींधा। तब शत्रुवीरों के संहारक पृषतपुत्र ने दूसरा धनुष उठाया, और फिर उन्होंने द्रोण पर साक्षात् यमदण्ड के समान एक भयंकर गदा फेंकी।
37तब द्रोण ने उस युद्ध में पचास बाणों से सुवर्ण के पत्तरों से मण्डित उस गदा को, जो वेग से उनकी ओर उड़ रही थी, पीछे हटा दिया। तब, हे राजन्, द्रोण के धनुष से छोड़े गए बाणों से टुकड़े-टुकड़े होकर तथा चूर-चूर और छिन्न-भिन्न होकर वह गदा पृथ्वी की सतह पर गिर पड़ी। अपनी गदा को इस प्रकार नष्ट हुआ देखकर उन शत्रुपीड़क पृषतपुत्र ने द्रोण पर लोहे की बनी अपनी उत्तम शक्ति फेंकी।
38हे भरतवंशी, द्रोण ने उस युद्ध में नौ बाणों से उस शक्ति को काट डाला; और फिर वे युद्ध में उन महाधनुर्धर पृषतपुत्र को पीड़ित करने लगे। तब, हे महाराज, भीष्म के लिए द्रोण और पृषतपुत्र के बीच हुए उस घोर युद्ध को देखिए, जो अत्यन्त भयंकर और अपने स्वरूप में भयानक था। तब अर्जुन ने गङ्गापुत्र को देखकर तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए उन पर आक्रमण किया, जैसे वन में एक मदमत्त हाथी उसी अवस्था वाले अपने सजातीय पर टूट पड़ता है।
39अत्यन्त पराक्रमी राजा भगदत्त ने अर्जुन का सामना किया और बाणों की घनी वर्षा से उन्हें रोके रखा। तत्पश्चात् अर्जुन ने युद्ध में अपनी ओर दौड़ते भगदत्त के हाथी को चाँदी के समान चमकीले, लोहे के बने अनेक नुकीले बाणों से बींधा।
40हे राजन्, कुन्तीपुत्र ने शिखण्डी को यह कहकर प्रेरित किया — "आगे बढ़ो, भीष्म पर आगे बढ़ो और उनका वध करो।" तत्पश्चात्, हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता, प्राग्ज्योतिषराज ने युद्ध में पाण्डुपुत्र को छोड़कर, हे राजन्, शीघ्रता से द्रुपद के रथ की ओर प्रस्थान किया। तब, हे महाराज, अर्जुन शिखण्डी को अपने आगे रखकर शीघ्र ही भीष्म की ओर बढ़े, और तब एक भयंकर युद्ध भड़क उठा। तत्पश्चात् उस युद्ध में आपके योद्धा उग्र चीत्कार करते हुए शीघ्र ही पाण्डुपुत्र पर टूट पड़े। तब यह सब अद्भुत प्रतीत हुआ। तब, हे नरेश्वर, अर्जुन आपके पुत्रों की विविध टुकड़ियों वाली सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न करने लगे जैसे प्रचण्ड आँधी आकाश में मेघों को छिन्न-भिन्न कर देती है।
41तब शिखण्डी ने भरतों के पितामह का सामना करके धैर्यपूर्वक उन्हें असंख्य बाणों से बींधा।
42तब भीष्म युद्ध में क्षत्रियों को उस अग्नि के समान भस्म करने लगे, जिसकी अग्निशाला उनका रथ था, जिसकी ज्वालाएँ उनका धनुष, जिसका ईंधन उनकी तलवार, तोमर और गदाएँ, तथा जिसकी भयंकर चिंगारियाँ उनके असंख्य बाण थे। जैसे निरन्तर ईंधन पाकर और वायु से सहायता पाकर दावाग्नि एक घर से दूसरे घर पर छलाँग लगाती है, वैसे ही वे वृद्ध योद्धा अपने दिव्य अस्त्रों का प्रदर्शन करते रहे।
43तब उन महारथी भीष्म ने पाण्डुपुत्र की सेना को रोककर, सुवर्णमय पंखों से युक्त, अत्यन्त तीक्ष्ण और निम्न गाँठों वाले बाणों से उन सोमकों का वध किया जो पार्थ के पीछे चल रहे थे; और उन्होंने अपने युद्धघोषों की प्रतिध्वनियों से दिशाओं और विदिशाओं को भर दिया।
44उन्होंने रथियों को उनके रथों से गिरा दिया, और हे राजन्, अश्वारोहियों को उनके अश्वों सहित धराशायी किया; उन्होंने विशाल रथसेना को उन ताड़वनों के समान बना दिया जिनके वृक्षों के पत्तेदार शिखर काट दिए गए हों। हे राजन्, तब समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ भीष्म ने उस युद्ध में रथों, अश्वों और हाथियों को उनके अपने-अपने आरोहियों से वञ्चित कर दिया। हे राजन्, तब उनकी प्रत्यञ्चा की टंकार और साक्षात् वज्र के समान उनकी करतल-ध्वनि सुनकर सेनाएँ काँपने लगीं। हे नरेश्वर, सचमुच भीष्म के बाण कभी अपने लक्ष्य से चूकते नहीं थे। उनके धनुष से छूटे बाण योद्धाओं और पशुओं की केवल त्वचा में ही अटककर नहीं रह जाते थे।
45हे राजन्, हे नरेश्वर, तब हमने ऐसे रथ देखे जो अपने रथियों से रहित थे और जिनमें जुते वेगवान् अश्वों द्वारा वायु के वेग से चारों ओर घसीटे जा रहे थे।
46चेदि, काशी और करूष कुलों के पूरे चौदह सहस्र उच्च कीर्ति वाले महारथी, जो यशस्वी कुलों में उत्पन्न थे, युद्ध में प्राण न्योछावर करने को उद्यत थे, कभी पीछे न हटने वाले तथा वीर थे और सुवर्ण से सजी ध्वजाओं के स्वामी थे, मुख फैलाए साक्षात् मृत्यु के समान दिखते वीर भीष्म का सामना करके अपने समस्त रथों, हाथियों और अश्वों सहित शीघ्र ही परलोक भेज दिए गए। हे राजन्, सोमकों में एक भी ऐसा महारथी नहीं था —
47जो उस युद्ध में भीष्म का सामना करके उस भिड़न्त से जीवित लौट सका हो। उन समस्त योद्धाओं को प्रेतराज के लोक में भेजा गया देखकर लोग भीष्म के पराक्रम की बड़ी सराहना करने लगे। तब किसी रथी ने उन वीर से भिड़ने का साहस नहीं किया —
48सिवाय श्वेतवर्ण अश्वों वाले और कृष्ण को सारथि बनाए उन वीर पाण्डुपुत्र के, तथा अपरिमित तेज वाले पाञ्चालराजकुमार शिखण्डी के।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब, हे महाराज, भीष्मको वधका लागि अत्यन्त पराक्रमी अभिमन्यु आफ्नो विशाल सेनाबाट समर्थित तपाईंका पुत्रसँग भिडे।
2त्यसपछि क्रोधले भरिएका राजा दुर्योधनले कृष्णका भान्जालाई पहिले सोझा गाँठा भएका नौ बाणले छातीमा र त्यसपछि तीन बाणले छेडे।
3तब त्यस युद्धमा क्रोधले प्रज्वलित कृष्णका भान्जाले दुर्योधनको रथमाथि आफ्नो त्यो शक्ति छोडे जो साक्षात् मृत्युकी बहिनीजस्तै देखिन्थ्यो।
4हे महाराज! जब ती महारथीले त्यस तीक्ष्ण शक्तिलाई अकस्मात् ठूलो वेगले आफूतिर आइरहेको देखे, तब तपाईंका पुत्र दुर्योधनले बचाउमा एउटा क्षुरप्र फ्याँकेर त्यसलाई दुई टुक्रा पारिदिए। जब अर्जुनका पुत्रले त्यस शक्तिलाई यसरी काटिएको देखे, तब उनी क्रोधले भरिए र उनले दुर्योधनका छाती र पाखुरामा कठोर प्रहार गरे।
5तब ती दुवै वीरबीच जुन युद्ध छेडियो त्यो भयङ्कर र हेर्नमा अद्भुत थियो; र हे भरतवंशी, त्यो इन्द्रियलाई तृप्त पार्ने तथा पृथ्वीका राजाहरूद्वारा सराहिने खालको थियो।
6ती दुवै वीर, अर्थात् सुभद्रापुत्र र कुरुहरूका प्रधान, एकअर्कासँग घोर युद्ध गरिरहे — एकले भीष्मको वध गराउनका लागि र अर्कोले अर्जुनमाथि विजय पाउनका लागि।
7तब शत्रुपीडक द्रोणपुत्र, ती ब्राह्मणश्रेष्ठले, युद्धमा सात्यकिसँग भिडेर र क्रोधले भरिएर उनलाई छातीमा एउटा लामो बाणले छेडे।
8तब उदार हृदय भएका ती शिनिपौत्रले पनि, हे भरतवंशी, कङ्कका प्वाँखले युक्त नौ बाणले आचार्यपुत्रलाई उनका सम्पूर्ण मर्मस्थलमा छेडे।
9त्यसपछि अश्वत्थामाले त्यस युद्धमा सात्यकिलाई पहिले नौ बाणले र त्यसपछि छाती तथा पाखुरामा तीस थप बाणले छेडे।
10तब द्रोणपुत्रद्वारा यसरी गहिरो छेडिएका सात्वत वंशका ती यशस्वी महाधनुर्धरले बदलामा उनीमाथि तीन बाणले प्रहार गरे।
11कुरुवंशी महारथीले ती उग्र धनुर्धर धृष्टकेतुलाई आफ्ना बाणले ढाकेर उनलाई उनको शरीरका अनेक अङ्गमा घाइते पारे।
12त्यसै गरी महान् बलले सम्पन्न महारथी धृष्टकेतुले पनि त्यस युद्धमा ती कुरुवंशीलाई अत्यन्त तीक्ष्ण तीन सय बाणले छेडे।
13त्यसपछि महारथी पुरुवंशीले धृष्टकेतुको धनु काटेर चर्को स्वरले गर्जन गरे र उनलाई अनेक तीक्ष्ण बाणले छेडे।
14तब उनले अर्को धनु उठाएर, हे राजन्, ती कुरुवंशीलाई ढुङ्गामा तीखो पारिएका त्रिहत्तर बाणले घाइते पारे।
15तब ती दुवै उग्र धनुर्धर, दुवै महारथी र विशाल शरीर भएका, आफ्नो बाक्लो बाणवर्षाले एकअर्कालाई छेड्न थाले।
16तब, हे भरतवंशी, क्रोधले भरिएका ती दुवै वीरले एकअर्काको धनु काटेर र एकअर्काका घोडाको वध गरेर, यसरी आफ्ना रथबाट वञ्चित भई तरवारले युद्ध गर्न एकअर्कामाथि जाइलागे।
17हे राजन्, तब साँढेको छालाबाट बनेका, सय सुन्दर तारा र चन्द्रमाले जडिएका तथा उठेका दुई देदीप्यमान ढाल र चकाचौंध पार्ने तेज भएका दुई तरवार उठाएर ती दुवै योद्धा एकअर्कामाथि यसरी जाइलागे जसरी बाक्लो वनमा दुई सिंह, दुवैले एउटै सिंहनीसँग उसको ऋतुकालमा मिल्ने इच्छा राखेका हुन्।
18एकअर्काको नजिक पुग्ने इच्छाले तिनीहरू घुम्दै र हिँड्दै रहे, नाना प्रकारका मनोहर मण्डल तथा अगाडि-पछाडिका विविध गति देखाउँदै।
19तब क्रोधले भरिएका पुरुवंशीले आफ्नो विशाल तरवारले धृष्टकेतुको निधारमा प्रहार गरे र सँगै भने — "रोकिऊ, रोकिऊ।"
20चेदिराजले पनि आफ्नो विशाल तरवारको तीक्ष्ण टुप्पाले ती नरश्रेष्ठ पुरुवंशीलाई उनको काँधको जोर्नीमा घाइते पारे।
21तब, हे महाराज, त्यस घोर सङ्ग्राममा एकअर्कामाथि जाइलाग्दै गरेका ती दुवै शत्रुदमन एकअर्काको वेगले ढालिएर धराशायी भए। त्यसपछि तपाईंका पुत्र जयत्सेनले पुरुवंशीलाई उठाएर आफ्नै रथमा रणभूमिबाट टाढा लगे।
22महान् पराक्रम र वीरताले सम्पन्न माद्रीका अत्यन्त पराक्रमी पुत्र सहदेवले धृष्टकेतुलाई आफ्नो रथमा रणभूमिबाट टाढा लगे। चित्रसेनले सुशर्मालाई अनेक फलामे बाणले छेडेर फेरि उनलाई साठी बाणले र त्यसपछि नौ बाणले छेडे।
23हे नरेश्वर, युद्धमा क्रोधले भरिएका सुशर्माले पनि हरेक पटक दस-दस तीक्ष्ण बाणले तपाईंका पुत्रलाई छेडे।
24हे राजन्, उनले चित्रसेनलाई तल्ला गाँठा भएका नौ बाणले पनि छेडे; तब युद्धमा क्रोधले प्रज्वलित उनले बदलामा उनलाई प्राणघातक अनेक बाणले छेडे।
25हे राजन्, तब भीष्मका लागि भएको त्यस सङ्घर्षमा महान् यश र सम्मान आर्जन गर्दै सुभद्रापुत्रले राजकुमार बृहद्बलसँग युद्ध गरे,
26र आफ्ना पिता अर्जुनको सहायताका लागि, जो तब भीष्मको रथमाथि जाइलाग्दै थिए, आफ्नो पराक्रम देखाए। तब कोसलराजले अर्जुनका पुत्रलाई फलामका बनेका पाँच तोमरले छेडेर —
27एक पटक फेरि उनलाई सोझा गाँठा भएका बीस बाणले छेडे। तब सुभद्रापुत्रले कोसलराजलाई फलामका बनेका आठ तोमरले छेडे।
28तर उनले युद्धमा आफ्नो सामु उनलाई विचलित पार्न सकेनन्, त्यसैले उनले फेरि उनलाई अनेक बाणले छेडे। तब फाल्गुनका पुत्रले एक पटक फेरि कोसलराजको धनु काटिदिए; र उनले उनलाई कङ्कका प्वाँखले युक्त तीस बाणले हाने। त्यसपछि ती राजकुमार बृहद्बलले अर्को धनु उठाएर र क्रोधले भरिएर फाल्गुनका पुत्रलाई अनेक बाणले छेडे। हे शत्रुपीडक, हे राजन्, भीष्मका लागि ती दुवैबीच जुन युद्ध भयो — दुवै क्रोधले भरिएका र दुवै सम्पूर्ण युद्धप्रणालीमा निपुण — त्यो प्राचीन कालमा देवासुर सङ्ग्रामको अवसरमा बलि र वासवबीच भएको युद्धजस्तै थियो।
29तब गजसेनासँग युद्ध गर्दै गरेका भीमसेन यसरी सुशोभित भए मानौँ स्वयं वज्रधारी इन्द्र पर्वतमाथि दौडिरहेका छन्।
30पर्वतजस्तै विशालकाय ती हात्तीहरू यसरी युद्धमा मारिएर ठूलो सङ्ख्यामा पृथ्वीमा ढले र आफ्नो चिच्याहटले पृथ्वी भरिदिए।
31पर्वतजस्तै विशाल र सुर्माका भत्किएका थुप्राजस्तै देखिने ती हात्तीहरू ढलेर पृथ्वीको सतह ढाक्ने अनेक पर्वतजस्तै सुशोभित भए।
32तब महाधनुर्धर राजा युधिष्ठिर एउटा विशाल सेनाबाट सुरक्षित भई युद्धमा मद्रराजसँग भिडे र उनलाई नराम्ररी पीडित पार्न थाले।
33अत्यन्त पराक्रमी मद्रराज पनि भीष्मलाई बचाउन युद्धमा ती महारथी धर्मपुत्रलाई पीडित पार्न थाले।
34सिन्धुराजले विराटलाई सोझा गाँठा भएका नौ बाणले छेडेर फेरि तीक्ष्ण धार भएका तीस बाणले छेडे।
35हे राजन्, तब एउटा सेनाटुकडीका नायक विराटले पनि बदलामा सिन्धुराजलाई उनको छातीको बीचमा तीस तीक्ष्ण बाणले छेडे। तब मत्स्य र सिन्धुका ती दुवै राजा, दुवै मनोहर रूप भएका र दुवै सुन्दर कवच, अस्त्र तथा ध्वजाले युक्त एवं दुवैले उत्तम धनु र तरवार धारण गरेका, अत्यन्त देदीप्यमान देखिए। तब पाञ्चालराजका पुत्रसँग त्यस भयङ्कर युद्धमा लागेका द्रोणले बाक्ला गाँठा भएका बाणले घोर युद्ध गरिरहे।
36हे महाराज, तब द्रोणले पृषतपुत्रको विशाल धनु काटेर उनलाई पाँच बाणको एउटा समूहले छेडे। तब शत्रुवीरहरूका संहारक पृषतपुत्रले अर्को धनु उठाए, र त्यसपछि उनले द्रोणमाथि साक्षात् यमदण्डजस्तै एउटा भयङ्कर गदा फ्याँके।
37तब द्रोणले त्यस युद्धमा पचास बाणले सुनका पाताले मण्डित त्यस गदालाई, जो वेगले उनीतिर उडिरहेको थियो, पछि हटाइदिए। तब, हे राजन्, द्रोणको धनुबाट छोडिएका बाणले टुक्रा-टुक्रा भई तथा चूरचूर र छिन्नभिन्न भई त्यो गदा पृथ्वीको सतहमा खस्यो। आफ्नो गदा यसरी नष्ट भएको देखेर ती शत्रुपीडक पृषतपुत्रले द्रोणमाथि फलामको बनेको आफ्नो उत्तम शक्ति फ्याँके।
38हे भरतवंशी, द्रोणले त्यस युद्धमा नौ बाणले त्यस शक्तिलाई काटिदिए; र त्यसपछि उनी युद्धमा ती महाधनुर्धर पृषतपुत्रलाई पीडित पार्न थाले। तब, हे महाराज, भीष्मका लागि द्रोण र पृषतपुत्रबीच भएको त्यस घोर युद्धलाई हेर्नुहोस्, जो अत्यन्त भयङ्कर र आफ्नो स्वरूपमा भयानक थियो। तब अर्जुनले गङ्गापुत्रलाई देखेर तीक्ष्ण बाण छोड्दै उनीमाथि आक्रमण गरे, जसरी वनमा एउटा मातेको हात्तीले त्यसै अवस्थाको आफ्नो जातिको हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
39अत्यन्त पराक्रमी राजा भगदत्तले अर्जुनको सामना गरे र बाणको बाक्लो वर्षाले उनलाई रोकिराखे। त्यसपछि अर्जुनले युद्धमा आफूतिर दौडिरहेको भगदत्तको हात्तीलाई चाँदीजस्तै चम्किला, फलामका बनेका अनेक धारिला बाणले छेडे।
40हे राजन्, कुन्तीपुत्रले शिखण्डीलाई यसो भनेर प्रेरित गरे — "अगाडि बढ, भीष्ममाथि अगाडि बढ र उनको वध गर।" त्यसपछि, हे पाण्डुका ज्येष्ठ भाइ, प्राग्ज्योतिषराजले युद्धमा पाण्डुपुत्रलाई छोडेर, हे राजन्, हतारिँदै द्रुपदको रथतिर प्रस्थान गरे। तब, हे महाराज, अर्जुन शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेर चाँडै भीष्मतिर बढे, र तब एउटा भयङ्कर युद्ध भडकियो। त्यसपछि त्यस युद्धमा तपाईंका योद्धाहरू उग्र चिच्याहट गर्दै चाँडै पाण्डुपुत्रमाथि जाइलागे। तब यो सबै अद्भुत देखियो। तब, हे नरेश्वर, अर्जुनले तपाईंका पुत्रहरूका विविध टुकडी भएको सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न पार्न थाले जसरी प्रचण्ड आँधीले आकाशमा बादललाई छिन्नभिन्न पारिदिन्छ।
41तब शिखण्डीले भरतहरूका पितामहको सामना गरेर धैर्यपूर्वक उनलाई असङ्ख्य बाणले छेडे।
42तब भीष्मले युद्धमा क्षत्रियहरूलाई त्यस अग्निजस्तै भस्म गर्न थाले, जसको अग्निशाला उनको रथ थियो, जसका ज्वाला उनको धनु, जसको इन्धन उनका तरवार, तोमर र गदा, तथा जसका भयङ्कर झिल्का उनका असङ्ख्य बाण थिए। जसरी निरन्तर इन्धन पाएर र वायुको सहायता पाएर डढेलोले एउटा घरबाट अर्को घरमा हामफाल्छ, त्यसै गरी ती वृद्ध योद्धाले आफ्ना दिव्य अस्त्रको प्रदर्शन गरिरहे।
43तब ती महारथी भीष्मले पाण्डुपुत्रको सेनालाई रोकेर, सुनौला प्वाँखले युक्त, अत्यन्त तीक्ष्ण र तल्ला गाँठा भएका बाणले ती सोमकहरूको वध गरे जो पार्थको पछि लागेका थिए; र उनले आफ्ना युद्धघोषका प्रतिध्वनिले दिशा र विदिशा भरिदिए।
44उनले रथीहरूलाई तिनका रथबाट खसालिदिए, र हे राजन्, घोडचढीहरूलाई तिनका घोडासहित धराशायी पारे; उनले विशाल रथसेनालाई ती ताडवनजस्तै बनाइदिए जसका रूखका पातसहितका टुप्पा काटिएका छन्। हे राजन्, तब सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले त्यस युद्धमा रथ, घोडा र हात्तीलाई तिनका आ-आफ्ना सवारबाट वञ्चित पारिदिए। हे राजन्, तब उनको प्रत्यञ्चाको टङ्कार र साक्षात् वज्रजस्तै उनको हत्केलाको आवाज सुनेर सेनाहरू काँप्न थाले। हे नरेश्वर, साँच्चै भीष्मका बाण कहिल्यै आफ्नो लक्ष्यबाट चुक्दैनथे। उनको धनुबाट छुटेका बाण योद्धा र पशुहरूको छालामा मात्र अल्झेर बस्दैनथे।
45हे राजन्, हे नरेश्वर, तब हामीले यस्ता रथ देख्यौँ जो आफ्ना रथीबाट वञ्चित थिए र जसमा नारिएका वेगवान् घोडाहरूद्वारा वायुको वेगले चारैतिर घिसारिँदै थिए।
46चेदि, काशी र करूष कुलका पूरै चौध हजार उच्च कीर्ति भएका महारथी, जो यशस्वी कुलमा जन्मेका थिए, युद्धमा प्राण न्योछावर गर्न उद्यत थिए, कहिल्यै पछि नहट्ने तथा वीर थिए र सुनले सजिएका ध्वजाका स्वामी थिए, मुख बाएको साक्षात् मृत्युजस्तै देखिने वीर भीष्मको सामना गरेर आफ्ना सम्पूर्ण रथ, हात्ती र घोडासहित चाँडै परलोक पठाइए। हे राजन्, सोमकहरूमा एउटा पनि यस्तो महारथी थिएन —
47जो त्यस युद्धमा भीष्मको सामना गरेर त्यस भिडन्तबाट जीवित फर्कन सकेको होस्। ती सम्पूर्ण योद्धालाई प्रेतराजको लोकमा पठाइएको देखेर मानिसहरूले भीष्मको पराक्रमको ठूलो सराहना गर्न थाले। तब कुनै रथीले ती वीरसँग भिड्ने साहस गरेन —
48सेता घोडा भएका र कृष्णलाई सारथि बनाएका ती वीर पाण्डुपुत्र, तथा अपरिमित तेज भएका पाञ्चालराजकुमार शिखण्डीबाहेक।