Bhishma-Vadha Parva — Consultation after the withdrawal of troops from the ninth day's fight
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 109
Sanskrit
1संजय उवाच युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते। संध्या समभवद् घोरा नापश्याम ततो रणम्॥
2ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत। वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्रं भयविह्वलम्॥ स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम्। भीष्मं च युधि संरब्ध पीडयन्तं महारथम्॥ सोमकांश्च जितान् दृष्ट्वा निरुत्साहान् महारथान्। चिन्तयित्वा ततो राजा अवहारमरोचयत्॥
3ततोऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः। तथैव तव सैन्यानामवहारो ह्यभूत् तदा॥
4ततोऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः। न्यवशिन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः॥
5भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः। नालभन्त तदा शान्ति भीष्मबाणप्रपीडिताः॥
6भीष्योऽपि समरे जित्वा पाण्डवान् सहसृजयान्। पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत॥
7न्यविशत् कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः। ततो रात्रिः समभवत् सर्वंभूतप्रमोहिनी॥
8तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह। सुंजयाच दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्॥
9आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः। मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः॥
10ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप। वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वचनं चेदमाददे॥
11कृष्ण पश्य महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्। गजं नलवनानीव विमृद्रन्त बलं मम॥
12न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम्। लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्॥
13यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः। तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्॥
14गृहीतचापः समरे प्रमुञ्चन् निशिताञ्छरान्। शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्॥ वरुणः पाशभृच्चापि सगदो वा धनेश्वरः। न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे॥
15सोऽहमेवंगते. कृष्ण निमग्नः शोकसागरे। आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्ममासाद्य संयुगे॥
16वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम्। न युद्धं चोरते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा॥
17यथा प्रज्वलितं वह्नि पतङ्गः समभिद्रवन्। एकतो मृत्युमभ्येति तथाऽहं भीष्ममीयिवान्॥
18क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी। भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकै शपीडिताः॥
19मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद् राज्यभ्रष्टा वनं गताः। परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन॥
20जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्। जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्॥
21यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव। स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव॥
22एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद् बहुविस्तरम्। प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्॥
23धर्मपुत्र विषाद् त्वं मा कृथाः सत्यसङ्गर। यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः॥
24अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ। माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरौ॥
25मां वा नियुक्ष्व सौहार्दाद् योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव। त्वत्प्रयुक्तो महाराज किं न कुर्यां महाहवे॥
26हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम्। पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फाल्गुनः॥
27यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पाण्डव। हन्तासम्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्॥
28पश्य मे विक्रमं राजन् महेन्द्रस्येव संयुगे। विमुञ्चन्त महास्त्रागि पातायष्यामि तं रथात ॥
29यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः। मदर्था भवदीया ये ये मदीयास्तवैव ते॥
30तव भ्राता मम सखा सम्बन्धी शिष्य एव च। मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फाल्गुनार्थे महीपते॥
31एष चापि नरव्याघ्रां मत्कृते जीवितं त्यजेत्। एष नः सपयस्तात तारयेम परस्परम्॥
32स मां नियुक्ष्व राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्हम्। प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत् तत् पार्थेन पूर्ततः॥ घातयिष्यामि गाङ्गेयमिति लोकस्य संनिधौ। परिरक्ष्यमिदं तावद् वचः पार्थस्य धीमतः॥
33अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः। अथवा फाल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे॥
34स हनिष्यति संग्रामे ीष्म परपुरञ्जयम्। अशक्यमपि कुमुद्धि रणे पार्थः समुद्यतः॥
35त्रिदशान् वा समुधुक्तान् सहितान् दैत्यदानवैः। निहन्यादर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप।॥
36विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वोऽल्पजीवनः। भीष्मः शान्तनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते॥
37युधिष्ठिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव। सर्वे होते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे॥
38नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेतद् यथेप्सितम्। यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान् पक्षे व्यवस्थितः॥
39सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर। त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महारथम्॥
40न तु त्वामनृतुं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात्। अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव॥
41समयस्तु कृतः कश्चिन्नमम भीष्मेण संयुगे। मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथञ्चन॥
42दुर्योधनार्थं योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो। स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव॥
43तस्माद् देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः। भवता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन॥
44तद् वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम्। नचिरात् सर्वे वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम्॥
45स वक्ष्यति हितं वाक्यं सत्यमस्माञ्जनार्दन। यथा च वक्ष्यते कृष्णे तथा कर्ताऽस्मि संयुगे॥
46स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रतः। बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम्॥
47तं चेत् पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव। पितुः पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्॥
48संजय उवाच ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम्। रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्॥
49देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्। गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतः॥
50वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः। ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम्॥
51गत्वा शान्तनवं वृद्ध मन्त्रं पृच्छाम भारत। स वो दास्यति मन्त्रं यं तेन योत्स्यामहे परान्॥
52एवमामत्र्य ते वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वजम्। जग्मुस्ते सहितः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्॥
53विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति। प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रणिपेदिरे॥
54पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम्। प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमभ्ययुः॥
55तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः। स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय॥
56स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा। किं वा कार्यं करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनम्॥
57सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात् सुदुष्करम्। तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनः॥
58उवाच राजा दीनात्मा जीतियुक्तमिदं वचः। कथं जयेम सर्वज्ञ कथं राज्यं लभेमहि॥
59प्रजानां संशयो न स्यात् कथं तन्मे वद प्रभो। भवान् हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वचमात्मनः॥
60भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम्। न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्धं कुरुपितामह॥
61भरतर्षभ। मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा। आददार संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च॥
62पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम्। रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्॥
63कोऽथ वोत्सहते जेतुं त्व पुमान वर्षता शरवर्षा ग संयुगे बैशसं कृतम्॥
64क्षयं नीता हि पृतना संयुगे महती मम। यथा युधि जो चां यथा राज्यं भृशं मम॥
65मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह। ततोऽब्रवीच्छान्तनवः पाण्डवान् पाण्डुपूर्वजः॥
66न क चन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे। जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
67निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवाः। क्षिप्रं मयि प्रहरध्वं यदीच्छथ रणे जयम्॥
68अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम्। एवं हि सुकृत मन्ये भवतां विदितो ह्यहम्॥ ते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम्।
69युधिष्ठिर उवाच ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि॥ भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम्।
70शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्या॥ न भवान् समरे शक्य: सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः।
71भीष्म उवाच सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव॥ नाहं जेतुं रणे शक्य. सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः। आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ७६।।
72ततो मां न्यस्तशस्त्रं तु एते हन्युर्महारथाः। निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे॥
73द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि' स्त्रियां स्त्रीनामधेये न विवले चैकपरिणे॥
74अप्रशते नरे चैव न युद्धं रोचते मम। इमं में शृणु रजेन्द्र संकल्पं पूर्वचिन्तितम्॥
75अमङ्गल्यध्वज दृष्ट्वा न युध्येयं कदाचन' य एप द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः॥
76शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिञ्जयः। यथाभवञ्च स्त्री पूर्वं पश्चात् पुंस्त्वं ममागतः॥
77जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद् यथातथम्। अर्जुनः समरे शूर पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्॥
78मामेव विशिस्त्रैस्तीक्ष्णैरभिद्रया, दंशितः। अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपूर्वं च विशेषतः॥
79न प्रहर्तुमीप्सामि गृहीतेषुः कथइन। तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो धनंजयः८४॥
80शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद् भरतर्षभ। न तं पश्यामि लोकेषु मां हन्याद् यः समुद्यतम्॥
81ऋते कृष्णान्महाभागात् पाण्डवाद् वा धनञ्जयात्। एष तस्मात् पुरोधाय कञ्चिदन्यं ममाग्रतः॥
82आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः। मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम्॥ एतत् कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत। संग्रामे धार्तराष्ट्रांश्च हन्याः सर्वान् समागतान्॥
83संजय उवाच तु ज्ञात्वा ततः पार्धा जग्मुः स्वशिबिरं प्रति। अभिवाद्य महत्मानं भीष्मं कुरुपितामहम्॥
84तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते। अर्जुनो दुःखसंतप्तः सर्वीडमिदमब्रवीत्॥
85गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता। पितामहेन संग्रामे कथं योद्धाऽस्मि माधव॥ ते
86क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः॥
87यस्याहमधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रजा तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः॥
88नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत। इति मामब्रवीद् बाल्ये य: स वध्यः कथं मया॥
89कामं वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना। जयो वाऽस्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे॥
90प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे। क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि॥
91वासुदेव उवाच पातयैनं रथात् पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम्। नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति॥
92दृष्टमेतत् पुरा देवैर्गमिष्यति यमक्षयम्। यद् दृष्टं हि पुरा पार्थ तत् तथा न तदन्यथा॥
93न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम्। त्वदन्यः शक्नुयाद् योद्धमपि वज्रधरः स्वयम्॥
94जहि भीष्मं स्थिरो भूत्वा शृणु चेदं वचो मम। यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिवृहस्पतिः॥
95ज्यायांसमपि चेद् वृद्धं गुणैरपि समन्वितम्। आततायिनमायान्तं हन्याद् घातकमात्मनः॥
96शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजय। योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः॥
97अर्जुन उवाच शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता पम्। दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते॥
98ते वयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः॥
99अहमन्यान् महेष्वासान् वारयिष्यामि सायकैः। शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठं भीष्ममेवाभियोधयेत्॥
100श्रुतं हि कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम्। कन्या ह्येषा पुरा भूत्वा पुरुषः समपद्यत॥ इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः। अनुमान्य महात्मानं प्रययुर्हष्टमानसाः। शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः॥
English
1Sanjaya said While they were thus fighting and when the sun set, the pall of hideous twilight enveloped the earth, and the battle became lost of view.
2Then o Bharata, king Yudhishthira, beholding that twilight had set in and that his own soldiers, slaughtered by Bhishma, had thrown down their weapons, and that terrorstruck and repulsed from the field of battle, they are flying away in all directions; beholding also the mighty car-warrior Bhishma inflicting everybody, and seeing also the mighty car-warriors if the Somakas defeated and cheerless, pondered a while and then commanded the withdrawal of the forces.
3Then king Yudhishthira withdrew his troops; so also the withdrawal of your forces was also done at the same time.
4Then the mighty car-warriors, having withdrawn their forces, foremost of the Kurus, entered their tents, with their bodies mangled with wounds.
5The Pandavas, afflicted with the arrows of Bhishma and thinking of the feats achieved in battle, did not obtain any peace.
6Having vanquished the Pandavas and the Srinjayas in battle and adored and honoured by your sons, Bhishma then, O monarch.
7Accompanied by the delighted Kurus, entered his tent. Then night set in, that renders all creatures unconscious (in sleep).
8In the beginning of that dread time of night, the Pandavas along with the Vrishnis and the invincible Srinjayas, sat together for consultation.
9The highly powerful heroes, accomplished in drawing conclusion from inferences, coolly consulted about what would be most profitable to them under these circumstances.
10Thereafter king Yudhishthira, O king, having pondered for a considerable length of time, addressed these words to the son of Vasudeva, casting his eyes on the latter.
11Behold, O Krishna, the high-souled Bhishma of fierce prowess crush my ariny like an elephant crushing a forest of reeds.
12We dare not even look at that illustrious warrior when he licks, like a raging conflagration, all my troops up.
13The mighty puissant Bhishma, possessed of sharp weapons and inflamed with rage battle, appears like the mighty snake Takshaka of great ferocity and virulent venom.
14Indeed the god of Death wrought up with wrath and shooting whetted shafts from his bow, or the king of the celestial armed with the thunder-bolt, or Varuna holding his mighty in noose or the god of wealth wielding his mace, may be vanquished in battle. But Bhishma cnraged in battle could not be vanquished.
15When, O Krishna, such is the state of affairs, I am, in consequence of the weakness of my own understanding, sunk in sorrow, having to fight with Bhishma as an opponent in battle.
16I will again retire, O invincible one, to the forests, even that is better for me now. Battle I no longer like, O Krishna, as Bhishma always slaughters our troops.
17Just as an insect rushing at a blazing fire reaps only death, so llave I reaped the same result having dared a combat with Bhishma.
18Put as I may, my prowess forth, ) descendant of the Vrishni race, I am being Vriven to destruction for the sake of my kingdom. My brave brothers are all surely afflicted with the shafts of Bhishma.
19Through their fraternal affection, they had to go into exile into the woods, for me, deprived of their kingdom. So also, O slayer of Madhu, Krishna had to undergo various troubles for me only.
20I prize life very much; and it is dear and scare to be obtained. If I can save it now, shall husband out the rest of it in the performance of excellent deeds of piety
21If, indeed, I and my brothers be worthy of your grace, then O Keshava, advice me what will be beneficial to me, without clashing against our prescribed duties.
22Hearing these many words of Yudhishthra describing the state of affairs in details, out of compassion, Krishna spoke these words in reply to console the former.
23O son of Dharma, do not indulge so much in grief, O you who are always firin in truth, you who have got, heroic and invincible warriors, all slayers of foes, in your brothers.
24Arjuna and Bhimasena are both powerful like the Wind and the Fire respectively. The twin sons of Madri equal in prowess even the Lord of the celestial himself.
25Out of the friendship that exists between lis, employ me also (to perforin the task of slaying Bhishma). O son of Pandu, I will fight Bhishma. For you, O mighty monarch, what could I not do in battle.
26Summoning that foremost of men Bhishma in battle, I will slay him, even before the very eyes of the Dhritarashtra's troops, if indeed Arjuna desists from slaying the former.
27If, O son of Pandu, by the slaughter of Bhishma you see victory certain to yourself, then even this day riding on a singie car, I will slay the venerable grandsire of the Kurss.
28Behold, O king, my rowess in battle, o be cqual to that of tl.. great Indra himself. I will overthrow nim (Bhishma) from lus car, in spite of his shooting mighty weapons.
29He that is inimical to the sons of Pandu, is surely inim.cal also to myself. Those that are friendly to you are also so to me and those that are friendly to me are also so to you
30Your brother, Arjuna, is my friend, relative and pupil; O ruler of earth, I can cut off and give away my own flesh for Arjuna's sake.
31This foremost of men also will lay down his own life for my sake. This O sire, is our understanding, that we will protect one another.
32So, O most excellent king, command me so that I may fight for you. The vow that formerly Partha took at Upaplavya saying 'I will slay the son of Ganga' before the presence of all creatures, even that vow of intelligent Partha should be kept inviolate.
33But if the son of Pritha permits me, I will with certitude do it for him. As it seems to me the task of Phalguna is easy and it is not difficult for him to perform.
34Arjuna will slay in battle, Bhishma that conqueror of hostile cities. Putting forth his energies in fight, Partha can achieve what is incapable of being achieved.
35Arjuna is capable of slaying in battle, O ruler of men, the very immortals along with the Daityas and Danavas, exerting their best in the fight, what to speak of Bhishma.
36The highly puissani Bhishma the son of Shantanu, now perverted in his judgment, decayed in intelligence and in vitality surely knows not what he ought to do."
37Yudhishthira said It is even so as you say, O mightv-armed descendant of Madhu's race. All these (universe) taken together are not capable of bearing your force.
38I am sure of obtaining all those things that I may desire, I, O foremost of men, on whose side you are staying.
39O foremost of those that are ever victorious, with yourself as our master, we can conquer in battle, even the celestial with Indra at their head, what to speak of Bhishma that mighty car-warrior.
40For my own glorification, I dare not falsify your words; so do you render me assistance, O Madhava, as promised, without fighting on my behalf.
41Before this battle there was an understanding between me and Bhishma. He said 'I will give you good counsel, but will not fight for your interests.
42I shall fight for the interests of Duryodhana; this I speak to you, O lord, for certain.' Therefore, O you of Madhu's race, he may offer us salutary advice which will enable us to obtain the kingdom.
43Therefore once more accompanied by you, Oslayer of Madhu, we shall repair to Bhishma for inquiring of him the means of his own death.
44So, O descendant of the Vrishni race, repairing speedily with you to that foremost of men Bhishma, we shall seek counsel from that descendant of Kuru's race.
45He, O Janardana, will truly offer us salutary advice; and O Krishna, in battle we will do, what he shall advice.
46O you of firm vows, he will give us counsel as well as victory. We became fatherless when we were mere children. It was he who reared us.
47O Madhava, even such an aged grandsire, I want to slay-him who is the father of our dearloved father! Fie on the life of a Kshatriya.”
48Sanjaya said Thereupon, O mighty monarch, he of the Vrishni race, said to that delighter of the Kuru race, O highly wise king, your words find an echo in soul.
49Devavrata of fierce Vows, is wellaccomplished in weapons. He can consume the foe even by his glances only. Let us go to that son of the ocean-going Ganga for asking the means of his death.
50It behooves him to speak the truth, specially when questioned by you. Therefore let us go to the grandşire of the Kurus for asking him about the means of his death.
51Repairing to that aged son of Shantanu, we shall seek counsel of him. And following the advice he will offer we shall fight with the enemy.
52Having thus consulted, the heroic Pandavas, together with the highly powerful son of Vasudeva, went, O elder brother of Pandu,
53Towards the tent of Bhishma, having previously cast off their armours and dresses. Then entering the tent, they all touched his feet with their hands.
54Then, O mighty monarch, the Pandavas, saluting that foremost of the Bharatas with their bent heads, sought his protection.
55Then the mighty-armed Bhishma the grandsire of the Kurus thus addressed them saying “All hail, O you of Vrishni's race, all hail, O Dhananjaya.
56Welcome to the son of Dharma and also to Bhima and the twins. What act enhancing your delight shall I do now?
57I shall do it with all iny soul even if it be exceedingly difficult of being accomplished' When the son of Ganga had thus repeate addressed them with afflictio..
58King Y hishthira with a cheerful heart spoke these words to him affectionately. “O you who are acquainted with all these things, how shall we conquer and how shall we acquire our kirgdom?
59How may stop be put to this destruction of creatures? Say, O lord, all this to me. Tell us yoursell the means of your own death.
60How, O hero, shall we be competent enough to withstand you in battle? You do not disclose even the slightest weakness to your enemy, O grandsire of the Kurus, whereby to overthrow you.
61You are always seen in battle with your bow drawn to a circle. None can mark when you take up your shafts, place them in the bowstring or draw the string for shooting them.
62O slayer of hostile heroes, slaying as you do, car-warriors, horsemen and elephant-riders, we behold you, O mighty-armed one, as a second sun on the chariot.
63What person, O foremost of the Bharatas, dared variquish yi" this day, when showering a arrows downpour, you spread havoc among my troops.
64My mighty army is every day being reduced by you in battle. How could we vanquish you in battle, hov. could sovereignty be ours?
65How also could my troops he saved from this destruction? O grandsire, tell me the means for accompiishing all these ends." Thereupon, O elder brother of Pandu, the son of Shantanu said these words to the Pandavas.
66“O son of Kunti, so long as I am alive, you will not be able to obtain victory, O you who know everything. This I tell you truly.
67When I shall be slain in battle, the Pandavas will surely win victory, in battle. Smite me down without delay, if you at all long to have victory in this war.
68I permit you, O sons of Pritha, to strike me as you please. Indeed I consider it to be a favourable circumstance for you that you know me (to te invincible). When i shall be slaughtered, all eise will be slaughtered. So do as I tell you."
69Yudhishthira said Tell us the means by which we may be able to vanquish your enraged self in battle-you who resemble the vely god of Death himself wielding the mace.
70We can vanquish the wielder the thunder-bolt, or Varuna, or Yama himself, but you are incapable of being defeated by the celestial and Asuras rnited together with Indra at their head.
71Bhishma said O son of Pandu, O mighty-armed one, what you have said is indeed true. I am indeed incapable of being vanquished by the celestial and the Asuras united together with Indra at their head,
72When with my weapons and my excellent bow in hard I engage myself in battle with care. But when I lay aside my weapons, even these mighiy car-warriors may slay me.
73One who lays his weapons aside, one who is fallen, one whose armour and standard have been shattered, one who flies away, one who is panic-struck, one who say “I am yours”
74One who is a female, one who bears a feminine designation, one who is disabled, one who has got only one son, and one who is a mean fellow, with these I do not like to fight.
75Hear also, O foremost of kings, about the vow that I had formerly taken. Beholding any inauspicious sign I would under no circumstance fight.
76That mighty car-warrior, O king, that son of Draupada, who belongs to your army, who is known under the name of Shikhandin, who is wrathful in battle, valiant and ever attended with victory,
77He was female before, but afterwards attained manhood. You all know truly how all this came to pass.
78Let the heroic Arjuna clad in mail placing Shikhandin in front of him assail me with exceedingly sharp shafts
79Beholding them an inauspicious man in the person of him who was female before, I will not strike though I may be armed with arrows.
80Availing himself of that opportunity, let Pandu's son Dhananjaya quickly pierce me, O foremost of the Bharatas, on all sides.
81Except the illustrious Krishna or Dhananjaya the son of Pandu, I do not find any one in the three worlds who can slay me in battle.
82Therefore let Vibhatsu armed with weapons and excreting in battle to the best of his abilities and wielding his excellent bow, overthrow me in battle, placing (this Shikhandin or) any one else before him. Thus victory will be yours with certainty. O foremost of kings, O you of chaste vows, do as I tell you. Then you shall be able to slay in battle all the Dhritarashtra assembled together.
83Sanjaya said Then, the sons of Pritha, ascertaining all these things, went back to their own camps, having saluted the high-souled Bhishma the grandsire of the Kurus.
84When Ganga's son ready to repair to the regions of the departed, had thus spoken, Arjuna, afflicted with grief and with his face covered with blushes of shame, said :Arjuna said
85"How, O Madhava, shall I fight in battle, with the venerable and aged preceptor of the Kurus, the grandsire of accomplished understanding and intelligence.
86O Vasudeva, while playing in the days of childhood, I used to soil the garments of the high-souled and illustrious one by climbing on his lap with my body smeared with dust.
87O elder brother of Gada, in my childhood, climbing on the lap of the high-souled father of Pandu (our father), I used to say 'Father';
88I am not your father, but your father's father, O Bharata' even these were the words he used to say in reply to me. Oh he who used to treat me thus how could he be now slain by me!
89Let him slay all my troops. I will not fight with that high-souled one, whether thereby I reap victory or death. What do you, O Krishna, think?
90O Vishnu, having promised to slay Bhishma in battle, how can you desist from slaying him without transgressing the duties of a Kshatriya?
91Vasudeva said Overthrow, O son of Pritha, this Kshatriya ever invincible in battle, from his car. Without slaying Ganga's son in battle you can not hope to win victory.
92It have been foredoomed, O Partha by the gods that Bhishma shall go to the abode of Death. That must come to pass which has been destined by the gods.
93Except yourself, O invincible one, none including the wielder of the thunder bolt himself will be able to fight with Bhishma who resembles Death himself with wide open mouth.
94Do you slay Bhishma, with great coolness. Hear also these words of mine which were said to Shakra formerly by the highly intelligent Brihaspati.
95One ought to slay even an aged man, or a person who is older than himself, or one who may be endowed with all virtues, if he comes as an enemy, or indeed any one else who comes for destroying him.
96This, O Dhananjaya, is the eternal duty prescribed for Kshatriyas viz., they should fight, protect their subjects, and perform sacrifices, all without any maliciousness.
97Arjuna said Surely, O Krishna, Shikhandin has been born as the Death of Bhishma; for as soon as Bhishma sees the Panchala prince, he desists from striking.
98Therefore, placing Shikhandin in front of him (Bhishma) and stationing him in our van, we shall, by this means, overthrow the son of Ganga. This is my opinion.
99I will preclude the attack made by the great archers through arrows I shot on them. Shikhandi too should carry battle against Bhishma, the best warrior.
100I have heard that foremost of the Kurus viz., Bhishma say, 'I will never strike Shikhandin, in as much as formerly born as a daughter he attained manhood subsequently." Having formed this resolution the Pandavas with him of Madhu's race went back to their tents with cheerful hearts, and with the permission of the illustrious Bhishma.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब वे इस प्रकार युद्ध कर रहे थे और सूर्य अस्त हो गया, तब वीभत्स सन्ध्या का आवरण पृथ्वी पर छा गया और युद्ध दिखाई देना बन्द हो गया।
2तब हे भरतवंशी, राजा युधिष्ठिर ने सन्ध्या हो जाने को देखकर, तथा यह देखकर कि भीष्म द्वारा संहार किए गए उनके अपने सैनिकों ने अपने शस्त्र फेंक दिए हैं और भयभीत होकर तथा रणभूमि से खदेड़े जाकर वे सब दिशाओं में भाग रहे हैं; और यह भी देखकर कि महारथी भीष्म सबको पीड़ित कर रहे हैं तथा सोमकों के महारथी पराजित और उत्साहहीन हैं — कुछ क्षण विचार करके सेना हटाने की आज्ञा दी।
3तब राजा युधिष्ठिर ने अपनी सेनाएँ हटा लीं; उसी समय आपकी सेनाओं का भी प्रत्याहरण किया गया।
4तब अपनी सेनाएँ हटाकर वे कुरुश्रेष्ठ महारथी घावों से क्षत-विक्षत शरीर लिए अपने-अपने शिविरों में प्रविष्ट हुए।
5भीष्म के बाणों से पीड़ित और युद्ध में उनके किए पराक्रमों का स्मरण करते हुए पाण्डवों को तनिक भी शान्ति नहीं मिली।
6युद्ध में पाण्डवों और सृञ्जयों को पराजित करके तथा आपके पुत्रों द्वारा पूजित और सम्मानित होकर, हे राजन्, तब भीष्म —
7प्रसन्न कुरुओं के साथ अपने शिविर में प्रविष्ट हुए। तब वह रात्रि आई जो समस्त प्राणियों को (निद्रा में) संज्ञाहीन कर देती है।
8उस भयंकर रात्रि के आरम्भ में पाण्डव, वृष्णियों और अजेय सृञ्जयों के साथ मन्त्रणा के लिए एक साथ बैठे।
9अनुमानों से निष्कर्ष निकालने में निपुण वे अत्यन्त शक्तिशाली वीर शान्तचित्त होकर इस पर विचार करने लगे कि इन परिस्थितियों में उनके लिए क्या सर्वाधिक हितकर होगा।
10तत्पश्चात्, हे राजन्, राजा युधिष्ठिर ने पर्याप्त समय तक विचार करके वासुदेव पर अपनी दृष्टि डालते हुए उनसे ये वचन कहे।
11हे कृष्ण, देखिए, उग्र पराक्रम वाले महात्मा भीष्म मेरी सेना को इस प्रकार कुचल रहे हैं जैसे हाथी नरकटों के वन को कुचलता है।
12जब वे प्रचण्ड दावानल के समान मेरी समस्त सेनाओं को चाट जाते हैं, तब हम उन यशस्वी योद्धा की ओर देखने तक का साहस नहीं करते।
13तीक्ष्ण शस्त्रों से युक्त और युद्ध में क्रोध से प्रज्वलित अत्यन्त पराक्रमी भीष्म महाक्रूर तथा तीव्र विष वाले महासर्प तक्षक के समान प्रतीत होते हैं।
14निस्सन्देह, क्रोध से भरे और अपने धनुष से तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए साक्षात् यमराज, अथवा वज्रधारी देवराज, अथवा अपना विशाल पाश धारण किए वरुण, अथवा गदा चलाते हुए धनपति कुबेर — ये युद्ध में जीते जा सकते हैं। किन्तु युद्ध में क्रुद्ध भीष्म जीते नहीं जा सकते।
15हे कृष्ण, जब स्थिति ऐसी है, तब अपनी बुद्धि की दुर्बलता के कारण मैं शोक में डूब गया हूँ, क्योंकि मुझे युद्ध में भीष्म जैसे प्रतिपक्षी से लड़ना है।
16हे अजेय, मैं पुनः वनों को लौट जाऊँगा; अब मेरे लिए वही श्रेष्ठ है। हे कृष्ण, अब मुझे युद्ध रुचिकर नहीं लगता, क्योंकि भीष्म सदा हमारी सेनाओं का संहार करते रहते हैं।
17जैसे प्रज्वलित अग्नि की ओर दौड़ता हुआ कीट केवल मृत्यु ही पाता है, वैसे ही भीष्म से युद्ध का साहस करके मैंने भी वही फल पाया है।
18हे वृष्णिवंशी, मैं चाहे जितना पराक्रम दिखाऊँ, अपने राज्य के लिए मैं विनाश की ओर ही धकेला जा रहा हूँ। मेरे वीर भाई निश्चय ही सब भीष्म के बाणों से पीड़ित हैं।
19अपने भ्रातृस्नेह के कारण उन्हें मेरे लिए राज्य से वञ्चित होकर वनों में निर्वासित होना पड़ा। इसी प्रकार, हे मधुसूदन, कृष्णा (द्रौपदी) को भी केवल मेरे ही कारण नाना प्रकार के कष्ट सहने पड़े।
20मुझे जीवन बहुत प्रिय है; और वह दुर्लभ तथा कठिनाई से प्राप्त होने वाला है। यदि मैं अब उसे बचा सकूँ, तो शेष जीवन उत्तम धर्मकर्मों के अनुष्ठान में व्यतीत करूँगा।
21यदि सचमुच मैं और मेरे भाई आपकी कृपा के योग्य हैं, तो हे केशव, मुझे वह परामर्श दीजिए जो हमारे विहित कर्तव्यों से टकराए बिना मेरे लिए हितकर हो।
22युधिष्ठिर के विस्तार से स्थिति का वर्णन करते हुए ये अनेक वचन सुनकर करुणा से भरकर कृष्ण ने उन्हें सान्त्वना देने के लिए उत्तर में ये वचन कहे।
23हे धर्मपुत्र, इतना शोक मत करो, हे सत्य में सदा दृढ़ रहने वाले, जिनके भाइयों में वीर और अजेय योद्धा हैं, जो सब शत्रुओं का संहार करने वाले हैं।
24अर्जुन और भीमसेन क्रमशः वायु और अग्नि के समान शक्तिशाली हैं। माद्री के दोनों पुत्र पराक्रम में स्वयं देवराज के भी समान हैं।
25हम दोनों के बीच जो मैत्री है, उसके नाते मुझे भी (भीष्म के वध का कार्य करने में) नियुक्त करो। हे पाण्डुपुत्र, मैं भीष्म से युद्ध करूँगा। हे महाराज, तुम्हारे लिए युद्ध में मैं क्या नहीं कर सकता?
26यदि सचमुच अर्जुन उनके वध से विरत रहते हैं, तो मैं उन नरश्रेष्ठ भीष्म को युद्ध में ललकारकर धृतराष्ट्र की सेनाओं के देखते-देखते ही उनका वध करूँगा।
27हे पाण्डुपुत्र, यदि भीष्म के वध से तुम्हें अपनी विजय निश्चित दिखती है, तो आज ही एक ही रथ पर सवार होकर मैं कुरुओं के पूज्य पितामह का वध कर डालूँगा।
28हे राजन्, युद्ध में मेरा पराक्रम देखो, जो स्वयं महेन्द्र के पराक्रम के समान है। मैं उन (भीष्म) को उनके रथ से गिरा दूँगा, चाहे वे महान् अस्त्र ही क्यों न चलाते रहें।
29जो पाण्डुपुत्रों का शत्रु है, वह निश्चय ही मेरा भी शत्रु है। जो तुम्हारे मित्र हैं वे मेरे भी मित्र हैं, और जो मेरे मित्र हैं वे तुम्हारे भी मित्र हैं।
30तुम्हारे भाई अर्जुन मेरे मित्र, सम्बन्धी और शिष्य हैं; हे पृथ्वीपते, अर्जुन के लिए मैं अपना मांस काटकर दे सकता हूँ।
31ये नरश्रेष्ठ भी मेरे लिए अपना प्राण त्याग देंगे। हे तात, हम दोनों में यही समझौता है कि हम एक-दूसरे की रक्षा करेंगे।
32इसलिए, हे श्रेष्ठ राजन्, मुझे आज्ञा दो जिससे मैं तुम्हारे लिए युद्ध करूँ। पहले उपप्लव्य में पार्थ ने समस्त प्राणियों की उपस्थिति में जो प्रतिज्ञा की थी — 'मैं गङ्गापुत्र का वध करूँगा' — उन बुद्धिमान् पार्थ की वह प्रतिज्ञा अखण्डित रहनी चाहिए।
33किन्तु यदि पृथापुत्र मुझे अनुमति दें, तो मैं निश्चय ही उनके लिए यह कार्य कर दूँगा। मुझे तो फाल्गुन का यह कार्य सरल जान पड़ता है और उनके लिए इसे पूरा करना कठिन नहीं है।
34शत्रुनगरों को जीतने वाले भीष्म का वध अर्जुन युद्ध में कर देंगे। युद्ध में अपनी शक्ति लगाकर पार्थ वह भी कर सकते हैं जो असम्भव है।
35हे नरेश्वर, अर्जुन तो युद्ध में अपना पूरा बल लगाने वाले दैत्यों और दानवों सहित साक्षात् अमरों तक का वध करने में समर्थ हैं — फिर भीष्म की तो बात ही क्या!
36अत्यन्त पराक्रमी शान्तनुपुत्र भीष्म अब अपने विवेक में विकृत, बुद्धि और प्राणशक्ति में क्षीण हो चुके हैं; वे निश्चय ही नहीं जानते कि उन्हें क्या करना चाहिए।"
37युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबाहु मधुवंशी, जैसा आप कहते हैं वैसा ही है। ये समस्त (लोक) मिलकर भी आपके बल को सहने में समर्थ नहीं हैं।
38हे नरश्रेष्ठ, जिसके पक्ष में आप स्थित हैं, वह मैं जो कुछ भी चाहूँ उसे पाने के विषय में निश्चिन्त हूँ।
39हे सदा विजयी रहने वालों में श्रेष्ठ, आपके स्वामी रहते हुए हम युद्ध में इन्द्र के नेतृत्व वाले देवताओं को भी जीत सकते हैं — फिर उन महारथी भीष्म की तो बात ही क्या!
40अपनी ही प्रशंसा के लिए मैं आपके वचनों को मिथ्या करने का साहस नहीं करता; इसलिए हे माधव, आपने जैसा वचन दिया था वैसे ही मेरी ओर से युद्ध किए बिना मेरी सहायता कीजिए।
41इस युद्ध से पूर्व मेरे और भीष्म के बीच एक समझौता हुआ था। उन्होंने कहा था — 'मैं तुम्हें उत्तम परामर्श दूँगा, किन्तु तुम्हारे हित के लिए युद्ध नहीं करूँगा।
42मैं दुर्योधन के हित के लिए युद्ध करूँगा; हे स्वामी, यह मैं तुमसे निश्चयपूर्वक कहता हूँ।' इसलिए, हे मधुवंशी, वे हमें ऐसा हितकर परामर्श दे सकते हैं जिससे हम राज्य प्राप्त कर सकें।
43इसलिए, हे मधुसूदन, एक बार फिर आपके साथ हम भीष्म के पास चलें और उनसे उनकी अपनी मृत्यु का उपाय पूछें।
44तो हे वृष्णिवंशी, आपके साथ शीघ्र ही उन नरश्रेष्ठ भीष्म के पास जाकर हम उन कुरुवंशी से परामर्श माँगेंगे।
45हे जनार्दन, वे हमें सचमुच हितकर परामर्श देंगे; और हे कृष्ण, वे जो परामर्श देंगे वही हम युद्ध में करेंगे।
46हे दृढ़व्रत, वे हमें परामर्श भी देंगे और विजय भी। हम बालक ही थे जब पितृहीन हो गए। उन्होंने ही हमारा पालन-पोषण किया।
47हे माधव, ऐसे वृद्ध पितामह का ही मैं वध करना चाहता हूँ — जो हमारे प्रिय पिता के पिता हैं! क्षत्रिय के जीवन को धिक्कार है!"
48सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात्, हे महाराज, वृष्णिवंशी (कृष्ण) ने कुरुवंश के उन आनन्ददाता से कहा — हे परमबुद्धिमान् राजन्, तुम्हारे वचन मेरे हृदय में प्रतिध्वनित होते हैं।
49उग्र व्रतों वाले देवव्रत अस्त्रों में भलीभाँति निपुण हैं। वे अपनी दृष्टि मात्र से शत्रु को भस्म कर सकते हैं। चलो, हम समुद्रगामिनी गङ्गा के उन पुत्र के पास उनकी मृत्यु का उपाय पूछने चलें।
50उन्हें सत्य ही कहना उचित है, विशेषकर तब जब तुम पूछो। इसलिए चलो, हम कुरुओं के पितामह के पास उनकी मृत्यु का उपाय पूछने चलें।
51उन वृद्ध शान्तनुपुत्र के पास जाकर हम उनसे परामर्श माँगेंगे। और वे जो परामर्श देंगे, उसी का अनुसरण करते हुए हम शत्रु से युद्ध करेंगे।
52इस प्रकार परामर्श करके वे वीर पाण्डव, अत्यन्त पराक्रमी वासुदेव सहित, हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता,
53अपने कवच और वस्त्र पहले ही उतारकर भीष्म के शिविर की ओर गए। तब शिविर में प्रवेश करके उन सबने अपने हाथों से उनके चरण स्पर्श किए।
54तब, हे महाराज, पाण्डवों ने सिर झुकाकर उन भरतश्रेष्ठ को प्रणाम करके उनकी शरण माँगी।
55तब कुरुओं के पितामह महाबाहु भीष्म ने उन्हें इस प्रकार सम्बोधित किया — "स्वागत है, हे वृष्णिवंशी, स्वागत है, हे धनञ्जय।
56धर्मपुत्र का भी स्वागत है, और भीम तथा जुड़वाँ भाइयों का भी। अब मैं तुम्हारा आनन्द बढ़ाने वाला कौन-सा कार्य करूँ?
57मैं उसे पूरे मन से करूँगा, चाहे वह अत्यन्त दुष्कर ही क्यों न हो।" जब गङ्गापुत्र ने इस प्रकार स्नेह से बार-बार उन्हें सम्बोधित किया,
58तब राजा युधिष्ठिर ने प्रसन्न हृदय से स्नेहपूर्वक उनसे ये वचन कहे — "हे इन समस्त बातों के ज्ञाता, हम कैसे विजय पाएँ और कैसे अपना राज्य प्राप्त करें?
59प्राणियों का यह विनाश कैसे रोका जा सकता है? हे स्वामी, यह सब मुझे बताइए। अपनी मृत्यु का उपाय भी आप स्वयं ही हमें बताइए।
60हे वीर, हम युद्ध में आपका सामना करने में कैसे समर्थ हो सकते हैं? हे कुरुपितामह, आप अपने शत्रु के सम्मुख तनिक भी दुर्बलता प्रकट नहीं करते जिससे आपको गिराया जा सके।
61आप युद्ध में सदा अपने धनुष को मण्डलाकार खींचे हुए दिखाई देते हैं। कोई यह नहीं जान पाता कि आप कब बाण उठाते हैं, कब उन्हें प्रत्यञ्चा पर रखते हैं और कब उन्हें छोड़ने के लिए डोरी खींचते हैं।
62हे शत्रुवीरों के संहारक, जिस प्रकार आप रथियों, अश्वारोहियों और गजारोहियों का वध करते हैं, उसे देखकर हे महाबाहु, हम आपको रथ पर स्थित दूसरे सूर्य के समान देखते हैं।
63हे भरतश्रेष्ठ, आज जब आप बाणों की वर्षा करते हुए मेरी सेनाओं में विनाश फैला रहे थे, तब कौन व्यक्ति आपको जीतने का साहस कर सकता था?
64मेरी विशाल सेना प्रतिदिन युद्ध में आपके द्वारा घटती जा रही है। हम युद्ध में आपको कैसे जीतें, हमें राज्य कैसे मिले?
65और मेरी सेनाएँ इस विनाश से कैसे बचें? हे पितामह, ये सब उद्देश्य सिद्ध करने का उपाय मुझे बताइए।" तत्पश्चात्, हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता, शान्तनुपुत्र ने पाण्डवों से ये वचन कहे।
66"हे कुन्तीपुत्र, जब तक मैं जीवित हूँ, तब तक तुम विजय नहीं पा सकोगे, हे सर्वज्ञ। यह मैं तुमसे सत्य कहता हूँ।
67जब मैं युद्ध में मारा जाऊँगा, तब पाण्डव निश्चय ही युद्ध में विजय पाएँगे। यदि तुम इस युद्ध में विजय चाहते ही हो, तो बिना विलम्ब मुझे मार गिराओ।
68हे पृथापुत्रो, मैं तुम्हें अनुमति देता हूँ कि जैसे चाहो वैसे मुझ पर प्रहार करो। सचमुच मैं इसे तुम्हारे लिए सौभाग्य की बात मानता हूँ कि तुम मुझे (अजेय) जानते हो। जब मैं मारा जाऊँगा, तब शेष सब भी मारे जाएँगे। इसलिए जैसा मैं कहता हूँ वैसा ही करो।"
69युधिष्ठिर ने कहा — हमें वह उपाय बताइए जिससे हम युद्ध में आपके क्रुद्ध स्वरूप को जीत सकें — आप जो गदा धारण किए साक्षात् यमराज के समान हैं।
70हम वज्रधारी को, वरुण को अथवा स्वयं यम को भी जीत सकते हैं, किन्तु इन्द्र के नेतृत्व में एकत्र हुए देवता और असुर भी आपको पराजित नहीं कर सकते।
71भीष्म ने कहा — हे पाण्डुपुत्र, हे महाबाहु, तुमने जो कहा है वह सचमुच सत्य है। इन्द्र के नेतृत्व में एकत्र हुए देवता और असुर मिलकर भी मुझे पराजित नहीं कर सकते —
72जब हाथ में अपने शस्त्र और उत्तम धनुष लिए मैं सावधानी से युद्ध में लगा रहता हूँ। किन्तु जब मैं अपने शस्त्र रख दूँ, तब ये महारथी भी मेरा वध कर सकते हैं।
73जो अपने शस्त्र रख देता है, जो गिर पड़ा है, जिसका कवच और ध्वजा टूट चुके हैं, जो भाग रहा है, जो भय से ग्रस्त है, जो कहता है "मैं तुम्हारा हूँ",
74जो स्त्री है, जो स्त्रीवाचक नाम धारण करता है, जो अपंग है, जिसका केवल एक ही पुत्र है, और जो नीच है — इनसे मैं युद्ध करना नहीं चाहता।
75हे राजाओं में श्रेष्ठ, उस प्रतिज्ञा के विषय में भी सुनो जो मैंने पहले ली थी। कोई अशुभ लक्षण देखकर मैं किसी भी परिस्थिति में युद्ध नहीं करूँगा।
76हे राजन्, तुम्हारी सेना में द्रुपद के जो पुत्र महारथी हैं, जो शिखण्डी नाम से विख्यात हैं, जो युद्ध में क्रोधी, पराक्रमी और सदा विजय से युक्त रहते हैं,
77वे पहले स्त्री थे, किन्तु बाद में उन्होंने पुरुषत्व प्राप्त किया। यह सब कैसे हुआ, यह तुम सब भलीभाँति जानते हो।
78कवच धारण किए वीर अर्जुन शिखण्डी को अपने आगे रखकर अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से मुझ पर आक्रमण करें।
79जो पहले स्त्री थे, उनके रूप में उस अशुभ पुरुष को देखकर मैं बाणों से सुसज्जित होने पर भी प्रहार नहीं करूँगा।
80हे भरतश्रेष्ठ, उसी अवसर का लाभ उठाकर पाण्डुपुत्र धनञ्जय शीघ्र ही मुझे चारों ओर से बींध डालें।
81यशस्वी कृष्ण अथवा पाण्डुपुत्र धनञ्जय के अतिरिक्त मुझे तीनों लोकों में कोई ऐसा नहीं दिखता जो युद्ध में मेरा वध कर सके।
82इसलिए शस्त्रों से सुसज्जित, युद्ध में अपनी पूरी शक्ति लगाने वाले और अपना उत्तम धनुष धारण किए विभत्सु (इस शिखण्डी अथवा) किसी और को अपने आगे रखकर मुझे युद्ध में गिरा दें। इस प्रकार विजय निश्चय ही तुम्हारी होगी। हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे पवित्र व्रत वाले, जैसा मैं कहता हूँ वैसा ही करो। तब तुम युद्ध में एकत्र समस्त धृतराष्ट्रपुत्रों का वध कर सकोगे।
83सञ्जय ने कहा — तब पृथापुत्र ये सब बातें जानकर कुरुओं के पितामह महात्मा भीष्म को प्रणाम करके अपने-अपने शिविरों को लौट गए।
84जब परलोक जाने को उद्यत गङ्गापुत्र इस प्रकार कह चुके, तब शोक से पीड़ित और लज्जा से मुख लाल किए अर्जुन ने कहा — अर्जुन ने कहा —
85"हे माधव, कुरुओं के पूज्य और वृद्ध आचार्य, परिपक्व बुद्धि तथा विवेक वाले पितामह से मैं युद्ध में कैसे लड़ूँ?
86हे वासुदेव, बचपन के दिनों में खेलते हुए मैं धूल से सने अपने शरीर के साथ उन महात्मा और यशस्वी की गोद में चढ़कर उनके वस्त्र मैले कर दिया करता था।
87हे गद के ज्येष्ठ भ्राता, बचपन में पाण्डु के (हमारे पिता के) उन महात्मा पिता की गोद में चढ़कर मैं कहा करता था — 'पिताजी';
88'हे भरतवंशी, मैं तुम्हारा पिता नहीं, तुम्हारे पिता का पिता हूँ' — यही वे उत्तर में मुझसे कहा करते थे। अरे, जो मेरे साथ ऐसा व्यवहार करते थे, उनका अब मेरे हाथों वध कैसे हो सकता है!
89वे भले ही मेरी समस्त सेनाओं का वध कर दें। मैं उन महात्मा से युद्ध नहीं करूँगा, चाहे उससे मुझे विजय मिले अथवा मृत्यु। हे कृष्ण, आप क्या सोचते हैं?
90हे विष्णु, युद्ध में भीष्म का वध करने की प्रतिज्ञा करके आप क्षत्रिय के कर्तव्यों का उल्लंघन किए बिना उनके वध से कैसे विरत रह सकते हैं?
91वासुदेव ने कहा — हे पृथापुत्र, युद्ध में सदा अजेय रहने वाले इस क्षत्रिय को उसके रथ से गिरा दो। युद्ध में गङ्गापुत्र का वध किए बिना तुम विजय की आशा नहीं कर सकते।
92हे पार्थ, देवताओं ने पहले से ही यह निश्चित कर रखा है कि भीष्म यमलोक जाएँगे। जो देवताओं द्वारा नियत है वह अवश्य होकर रहेगा।
93हे अजेय, तुम्हारे अतिरिक्त, स्वयं वज्रधारी सहित कोई भी उन भीष्म से युद्ध करने में समर्थ न होगा, जो मुख फैलाए साक्षात् मृत्यु के समान हैं।
94तुम पूर्ण स्थिरता से भीष्म का वध करो। मेरे ये वचन भी सुनो, जो पहले परम बुद्धिमान् बृहस्पति ने शक्र से कहे थे।
95वृद्ध पुरुष का भी, अथवा अपने से बड़े व्यक्ति का, अथवा समस्त गुणों से सम्पन्न व्यक्ति का भी वध करना चाहिए, यदि वह शत्रु बनकर आए, अथवा और कोई भी जो उसका विनाश करने आए।
96हे धनञ्जय, क्षत्रियों के लिए यही सनातन धर्म विहित है — कि वे युद्ध करें, अपनी प्रजा की रक्षा करें और यज्ञ करें, वह सब बिना किसी द्वेष के।
97अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण, निश्चय ही शिखण्डी भीष्म की मृत्यु बनकर जन्मे हैं; क्योंकि जैसे ही भीष्म पाञ्चालराजकुमार को देखते हैं, वे प्रहार से विरत हो जाते हैं।
98इसलिए शिखण्डी को उनके (भीष्म के) सम्मुख रखकर और अपनी अग्रपंक्ति में स्थापित करके, हम इसी उपाय से गङ्गापुत्र को गिरा देंगे। यही मेरा मत है।
99मैं अपने छोड़े हुए बाणों से उन महाधनुर्धरों के आक्रमण को रोकूँगा। शिखण्डी भी उन श्रेष्ठ योद्धा भीष्म के विरुद्ध युद्ध करते रहें।
100मैंने उन कुरुश्रेष्ठ भीष्म को यह कहते सुना है — 'मैं शिखण्डी पर कभी प्रहार नहीं करूँगा, क्योंकि पहले कन्या के रूप में जन्म लेकर उसने बाद में पुरुषत्व प्राप्त किया है।'" यह निश्चय करके पाण्डव मधुवंशी (कृष्ण) के साथ यशस्वी भीष्म की अनुमति लेकर प्रसन्न हृदय से अपने शिविरों को लौट गए।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब तिनीहरू यसरी युद्ध गर्दै थिए र सूर्य अस्ताइहाल्यो, तब वीभत्स सन्ध्याको आवरण पृथ्वीमा छायो र युद्ध देखिन छाड्यो।
2तब हे भरतवंशी, राजा युधिष्ठिरले सन्ध्या भइसकेको देखेर, तथा यो देखेर कि भीष्मद्वारा संहार गरिएका उनका आफ्नै सिपाहीहरूले आफ्ना हतियार फ्याँकिसकेका छन् र भयभीत भई तथा रणभूमिबाट लखेटिएर तिनीहरू सबै दिशामा भाग्दै छन्; र यो पनि देखेर कि महारथी भीष्मले सबैलाई पीडित पार्दै छन् तथा सोमकहरूका महारथी पराजित र उत्साहहीन छन् — केही क्षण विचार गरेर सेना हटाउने आज्ञा दिए।
3तब राजा युधिष्ठिरले आफ्ना सेना हटाए; त्यही बेला तपाईंका सेनाहरू पनि पछाडि हटाइए।
4तब आफ्ना सेना हटाएर ती कुरुश्रेष्ठ महारथीहरू घाउले क्षतविक्षत शरीर लिएर आ-आफ्ना शिविरमा प्रवेश गरे।
5भीष्मका बाणले पीडित र युद्धमा उनले गरेका पराक्रम सम्झँदै गरेका पाण्डवहरूले अलिकति पनि शान्ति पाएनन्।
6युद्धमा पाण्डवहरू र सृञ्जयहरूलाई पराजित गरेर तथा तपाईंका पुत्रहरूद्वारा पूजित र सम्मानित भई, हे राजन्, तब भीष्म —
7प्रसन्न कुरुहरूसँग आफ्नो शिविरमा प्रवेश गरे। तब त्यो रात आयो जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई (निद्रामा) संज्ञाहीन पारिदिन्छ।
8त्यस भयङ्कर रातको आरम्भमा पाण्डवहरू, वृष्णिहरू र अजेय सृञ्जयहरूसँग मन्त्रणाका लागि सँगै बसे।
9अनुमानबाट निष्कर्ष निकाल्नमा निपुण ती अत्यन्त शक्तिशाली वीरहरू शान्तचित्त भई यसमा विचार गर्न थाले कि यी परिस्थितिमा तिनीहरूका लागि के सर्वाधिक हितकर हुनेछ।
10त्यसपछि, हे राजन्, राजा युधिष्ठिरले पर्याप्त समयसम्म विचार गरेर वासुदेवमाथि आफ्नो दृष्टि पार्दै उनलाई यी वचन भने।
11हे कृष्ण, हेर्नुहोस्, उग्र पराक्रम भएका महात्मा भीष्मले मेरो सेनालाई यसरी कुल्चँदै छन् जसरी हात्तीले नर्कटको वन कुल्चन्छ।
12जब उनी प्रचण्ड डढेलोजस्तै मेरा सम्पूर्ण सेनालाई चाटिदिन्छन्, तब हामी ती यशस्वी योद्धातिर हेर्नसम्मको साहस गर्दैनौँ।
13तीक्ष्ण हतियारले युक्त र युद्धमा क्रोधले प्रज्वलित अत्यन्त पराक्रमी भीष्म महाक्रूर तथा तीव्र विष भएका महासर्प तक्षकजस्तै देखिन्छन्।
14निस्सन्देह, क्रोधले भरिएका र आफ्नो धनुबाट तीक्ष्ण बाण छोड्दै गरेका साक्षात् यमराज, अथवा वज्रधारी देवराज, अथवा आफ्नो विशाल पाश धारण गरेका वरुण, अथवा गदा चलाउँदै गरेका धनपति कुबेर — यिनीहरूलाई युद्धमा जित्न सकिन्छ। तर युद्धमा क्रुद्ध भीष्मलाई जित्न सकिँदैन।
15हे कृष्ण, जब अवस्था यस्तो छ, तब आफ्नो बुद्धिको दुर्बलताका कारण म शोकमा डुबेको छु, किनभने मैले युद्धमा भीष्मजस्ता प्रतिपक्षीसँग लड्नुपर्नेछ।
16हे अजेय, म फेरि वनतिर फर्कनेछु; अब मेरा लागि त्यही श्रेष्ठ छ। हे कृष्ण, अब मलाई युद्ध रुचिकर लाग्दैन, किनभने भीष्मले सधैँ हाम्रा सेनाको संहार गरिरहन्छन्।
17जसरी प्रज्वलित अग्नितिर दौडने कीराले मृत्यु मात्र पाउँछ, त्यसै गरी भीष्मसँग युद्धको साहस गरेर मैले पनि त्यही फल पाएको छु।
18हे वृष्णिवंशी, म जति नै पराक्रम देखाऊँ, आफ्नो राज्यका लागि म विनाशतिरै धकेलिँदै छु। मेरा वीर भाइहरू निश्चय नै सबै भीष्मका बाणले पीडित छन्।
19आफ्नो भ्रातृस्नेहका कारण तिनीहरूलाई मेरा लागि राज्यबाट वञ्चित भई वनमा निर्वासित हुनुपर्यो। त्यसै गरी, हे मधुसूदन, कृष्णा (द्रौपदी)ले पनि मेरै कारण नाना प्रकारका कष्ट सहनुपर्यो।
20मलाई जीवन धेरै प्रिय छ; र त्यो दुर्लभ तथा कठिनाइले प्राप्त हुने कुरा हो। यदि म अब त्यो बचाउन सकेँ भने, बाँकी जीवन उत्तम धर्मकर्मको अनुष्ठानमा बिताउनेछु।
21यदि साँच्चै म र मेरा भाइहरू तपाईंको कृपाका योग्य छौँ भने, हे केशव, मलाई त्यो परामर्श दिनुहोस् जो हाम्रा विहित कर्तव्यसँग नठोक्किई मेरा लागि हितकर होस्।
22युधिष्ठिरका विस्तारपूर्वक अवस्थाको वर्णन गर्ने यी अनेक वचन सुनेर करुणाले भरिएर कृष्णले उनलाई सान्त्वना दिन उत्तरमा यी वचन भने।
23हे धर्मपुत्र, यति धेरै शोक नगर, हे सत्यमा सधैँ दृढ रहने, जसका भाइहरूमा वीर र अजेय योद्धा छन्, जो सबै शत्रुहरूको संहार गर्ने छन्।
24अर्जुन र भीमसेन क्रमशः वायु र अग्निजस्तै शक्तिशाली छन्। माद्रीका दुवै पुत्र पराक्रममा स्वयं देवराजकै समान छन्।
25हामी दुईबीच जुन मैत्री छ, त्यसका नाताले मलाई पनि (भीष्मको वधको कार्य गर्नमा) नियुक्त गर। हे पाण्डुपुत्र, म भीष्मसँग युद्ध गर्नेछु। हे महाराज, तिम्रा लागि युद्धमा म के गर्न सक्दिनँ?
26यदि साँच्चै अर्जुन उनको वधबाट विरत रहन्छन् भने, म ती नरश्रेष्ठ भीष्मलाई युद्धमा ललकारेर धृतराष्ट्रका सेनाहरूको आँखै अगाडि उनको वध गर्नेछु।
27हे पाण्डुपुत्र, यदि भीष्मको वधले तिमीलाई आफ्नो विजय निश्चित देखिन्छ भने, आजै एउटै रथमा सवार भई म कुरुहरूका पूज्य पितामहको वध गरिदिनेछु।
28हे राजन्, युद्धमा मेरो पराक्रम हेर, जो स्वयं महेन्द्रको पराक्रमजस्तै छ। म उनलाई (भीष्मलाई) उनको रथबाट खसालिदिनेछु, चाहे उनले महान् अस्त्रै किन नचलाइरहून्।
29जो पाण्डुपुत्रहरूको शत्रु हो, ऊ निश्चय नै मेरो पनि शत्रु हो। जो तिम्रा मित्र छन् तिनी मेरा पनि मित्र हुन्, र जो मेरा मित्र छन् तिनी तिम्रा पनि मित्र हुन्।
30तिम्रा भाइ अर्जुन मेरा मित्र, नातेदार र शिष्य हुन्; हे पृथ्वीपति, अर्जुनका लागि म आफ्नो मासु काटेर दिन सक्छु।
31यी नरश्रेष्ठले पनि मेरा लागि आफ्नो प्राण त्याग गर्नेछन्। हे तात, हामी दुईबीच यही सम्झौता छ कि हामी एकअर्काको रक्षा गर्नेछौँ।
32त्यसैले, हे श्रेष्ठ राजन्, मलाई आज्ञा देऊ जसबाट म तिम्रा लागि युद्ध गरूँ। पहिले उपप्लव्यमा पार्थले सम्पूर्ण प्राणीको उपस्थितिमा जुन प्रतिज्ञा गरेका थिए — 'म गङ्गापुत्रको वध गर्नेछु' — ती बुद्धिमान् पार्थको त्यो प्रतिज्ञा अखण्डित रहनुपर्छ।
33तर यदि पृथापुत्रले मलाई अनुमति दिए भने, म निश्चय नै उनका लागि यो कार्य गरिदिनेछु। मलाई त फाल्गुनको यो कार्य सरल लाग्छ र उनका लागि यो पूरा गर्न कठिन छैन।
34शत्रुनगरहरूलाई जित्ने भीष्मको वध अर्जुनले युद्धमा गर्नेछन्। युद्धमा आफ्नो शक्ति लगाएर पार्थले त्यो पनि गर्न सक्छन् जो असम्भव छ।
35हे नरेश्वर, अर्जुन त युद्धमा आफ्नो पूरा बल लगाउने दैत्य र दानवसहित साक्षात् अमरहरूकै वध गर्न समर्थ छन् — अनि भीष्मको त कुरै के!
36अत्यन्त पराक्रमी शान्तनुपुत्र भीष्म अब आफ्नो विवेकमा विकृत, बुद्धि र प्राणशक्तिमा क्षीण भइसकेका छन्; उनी निश्चय नै जान्दैनन् कि उनले के गर्नुपर्छ।"
37युधिष्ठिरले भने — हे महाबाहु मधुवंशी, तपाईंले भन्नुभएजस्तै हो। यी सम्पूर्ण (लोक) मिलेर पनि तपाईंको बल सहन समर्थ छैनन्।
38हे नरश्रेष्ठ, जसको पक्षमा तपाईं रहनुभएको छ, त्यो म जे चाहन्छु त्यो पाउने विषयमा निश्चिन्त छु।
39हे सधैँ विजयी रहनेहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं हाम्रा स्वामी रहँदा हामी युद्धमा इन्द्रको नेतृत्व भएका देवताहरूलाई पनि जित्न सक्छौँ — अनि ती महारथी भीष्मको त कुरै के!
40आफ्नै प्रशंसाका लागि म तपाईंका वचन मिथ्या पार्ने साहस गर्दिनँ; त्यसैले हे माधव, तपाईंले जस्तो वचन दिनुभएको थियो त्यसै गरी मेरो तर्फबाट युद्ध नगरी मेरो सहायता गर्नुहोस्।
41यस युद्धभन्दा अघि मेरो र भीष्मबीच एउटा सम्झौता भएको थियो। उनले भनेका थिए — 'म तिमीलाई उत्तम परामर्श दिनेछु, तर तिम्रो हितका लागि युद्ध गर्नेछैनँ।
42म दुर्योधनको हितका लागि युद्ध गर्नेछु; हे स्वामी, यो म तिमीलाई निश्चयपूर्वक भन्दछु।' त्यसैले, हे मधुवंशी, उनले हामीलाई त्यस्तो हितकर परामर्श दिन सक्छन् जसबाट हामी राज्य प्राप्त गर्न सकौँ।
43त्यसैले, हे मधुसूदन, एक पटक फेरि तपाईंसँगै हामी भीष्मकहाँ जाऔँ र उनीसँग उनकै मृत्युको उपाय सोधौँ।
44त तपाईंसँगै, हे वृष्णिवंशी, चाँडै ती नरश्रेष्ठ भीष्मकहाँ गएर हामी ती कुरुवंशीसँग परामर्श माग्नेछौँ।
45हे जनार्दन, उनले हामीलाई साँच्चै हितकर परामर्श दिनेछन्; र हे कृष्ण, उनले जुन परामर्श दिनेछन् त्यही हामी युद्धमा गर्नेछौँ।
46हे दृढव्रत, उनले हामीलाई परामर्श पनि दिनेछन् र विजय पनि। हामी बालकै थियौँ जब पितृहीन भयौँ। उनैले हाम्रो पालनपोषण गरे।
47हे माधव, यस्ता वृद्ध पितामहकै म वध गर्न चाहन्छु — जो हाम्रा प्रिय पिताका पिता हुन्! क्षत्रियको जीवनलाई धिक्कार छ!"
48सञ्जयले भने — त्यसपछि, हे महाराज, वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले कुरुवंशका ती आनन्ददातालाई भने — हे परमबुद्धिमान् राजन्, तिम्रा वचन मेरो हृदयमा प्रतिध्वनित हुन्छन्।
49उग्र व्रत भएका देवव्रत अस्त्रमा राम्ररी निपुण छन्। उनले आफ्नो दृष्टिले मात्रै शत्रुलाई भस्म गर्न सक्छन्। जाऔँ, हामी समुद्रगामिनी गङ्गाका ती पुत्रकहाँ उनको मृत्युको उपाय सोध्न जाऔँ।
50उनले सत्य नै भन्नु उचित छ, विशेष गरी जब तिमीले सोध्छौ। त्यसैले जाऔँ, हामी कुरुहरूका पितामहकहाँ उनको मृत्युको उपाय सोध्न जाऔँ।
51ती वृद्ध शान्तनुपुत्रकहाँ गएर हामी उनीसँग परामर्श माग्नेछौँ। र उनले जुन परामर्श दिनेछन्, त्यसैको अनुसरण गर्दै हामी शत्रुसँग युद्ध गर्नेछौँ।
52यसरी परामर्श गरेर ती वीर पाण्डवहरू, अत्यन्त पराक्रमी वासुदेवसहित, हे पाण्डुका ज्येष्ठ भाइ,
53आफ्ना कवच र वस्त्र पहिल्यै फुकालेर भीष्मको शिविरतिर गए। तब शिविरमा प्रवेश गरेर तिनीहरू सबैले आफ्ना हातले उनका चरण स्पर्श गरे।
54तब, हे महाराज, पाण्डवहरूले शिर निहुराएर ती भरतश्रेष्ठलाई प्रणाम गरेर उनको शरण मागे।
55तब कुरुहरूका पितामह महाबाहु भीष्मले तिनीहरूलाई यसरी सम्बोधन गरे — "स्वागत छ, हे वृष्णिवंशी, स्वागत छ, हे धनञ्जय।
56धर्मपुत्रको पनि स्वागत छ, र भीम तथा जुम्ल्याहा भाइहरूको पनि। अब म तिम्रो आनन्द बढाउने कुन कार्य गरूँ?
57म त्यो पूरा मनले गर्नेछु, चाहे त्यो अत्यन्त दुष्करै किन नहोस्।" जब गङ्गापुत्रले यसरी स्नेहले बारम्बार तिनीहरूलाई सम्बोधन गरे,
58तब राजा युधिष्ठिरले प्रसन्न हृदयले स्नेहपूर्वक उनलाई यी वचन भने — "हे यी सम्पूर्ण कुराका ज्ञाता, हामी कसरी विजय पाऔँ र कसरी आफ्नो राज्य प्राप्त गरौँ?
59प्राणीहरूको यो विनाश कसरी रोक्न सकिन्छ? हे स्वामी, यो सबै मलाई बताउनुहोस्। आफ्नो मृत्युको उपाय पनि तपाईं आफैँले हामीलाई बताउनुहोस्।
60हे वीर, हामी युद्धमा तपाईंको सामना गर्न कसरी समर्थ हुन सकौँ? हे कुरुपितामह, तपाईं आफ्नो शत्रुको सामु अलिकति पनि दुर्बलता प्रकट गर्नुहुन्न जसबाट तपाईंलाई ढाल्न सकियोस्।
61तपाईं युद्धमा सधैँ आफ्नो धनुलाई मण्डलाकार तानेको देखिनुहुन्छ। कसैले पनि थाहा पाउँदैन कि तपाईं कहिले बाण उठाउनुहुन्छ, कहिले तिनलाई प्रत्यञ्चामा राख्नुहुन्छ र कहिले तिनलाई छोड्न डोरी तान्नुहुन्छ।
62हे शत्रुवीरहरूका संहारक, जसरी तपाईं रथी, घोडचढी र हात्तीसवारहरूको वध गर्नुहुन्छ, त्यो देखेर हे महाबाहु, हामी तपाईंलाई रथमा रहेको दोस्रो सूर्यजस्तै देख्दछौँ।
63हे भरतश्रेष्ठ, आज जब तपाईं बाणको वर्षा गर्दै मेरा सेनामा विनाश फैलाइरहनुभएको थियो, तब कुन व्यक्तिले तपाईंलाई जित्ने साहस गर्न सक्थ्यो?
64मेरो विशाल सेना प्रतिदिन युद्धमा तपाईंद्वारा घट्दै गइरहेको छ। हामी युद्धमा तपाईंलाई कसरी जितौँ, हामीलाई राज्य कसरी मिलोस्?
65र मेरा सेनाहरू यस विनाशबाट कसरी बचून्? हे पितामह, यी सबै उद्देश्य सिद्ध गर्ने उपाय मलाई बताउनुहोस्।" त्यसपछि, हे पाण्डुका ज्येष्ठ भाइ, शान्तनुपुत्रले पाण्डवहरूलाई यी वचन भने।
66"हे कुन्तीपुत्र, जबसम्म म जीवित छु, तबसम्म तिमीले विजय पाउन सक्नेछैनौ, हे सर्वज्ञ। यो म तिमीलाई सत्य भन्दछु।
67जब म युद्धमा मारिनेछु, तब पाण्डवहरूले निश्चय नै युद्धमा विजय पाउनेछन्। यदि तिमी यस युद्धमा विजय चाहन्छौ नै भने, ढिलाइ नगरी मलाई मारेर ढाल।
68हे पृथापुत्रहरू, म तिमीहरूलाई अनुमति दिन्छु कि जसरी चाहन्छौ त्यसरी ममाथि प्रहार गर। साँच्चै म यसलाई तिम्रा लागि सौभाग्यको कुरा मान्दछु कि तिमीले मलाई (अजेय) जानेका छौ। जब म मारिनेछु, तब बाँकी सबै पनि मारिनेछन्। त्यसैले जस्तो म भन्दछु त्यस्तै गर।"
69युधिष्ठिरले भने — हामीलाई त्यो उपाय बताउनुहोस् जसबाट हामी युद्धमा तपाईंको क्रुद्ध स्वरूपलाई जित्न सकौँ — तपाईं जो गदा धारण गरेका साक्षात् यमराजजस्तै हुनुहुन्छ।
70हामी वज्रधारीलाई, वरुणलाई अथवा स्वयं यमलाई पनि जित्न सक्छौँ, तर इन्द्रको नेतृत्वमा जम्मा भएका देवता र असुरले पनि तपाईंलाई पराजित गर्न सक्दैनन्।
71भीष्मले भने — हे पाण्डुपुत्र, हे महाबाहु, तिमीले जे भनेका छौ त्यो साँच्चै सत्य हो। इन्द्रको नेतृत्वमा जम्मा भएका देवता र असुर मिलेर पनि मलाई पराजित गर्न सक्दैनन् —
72जब हातमा आफ्ना हतियार र उत्तम धनु लिएर म सावधानीपूर्वक युद्धमा लागिरहेको हुन्छु। तर जब म आफ्ना हतियार राखिदिन्छु, तब यी महारथीहरूले पनि मेरो वध गर्न सक्छन्।
73जसले आफ्ना हतियार राखिदिन्छ, जो ढलेको छ, जसका कवच र ध्वजा भाँचिइसकेका छन्, जो भाग्दै छ, जो भयले ग्रस्त छ, जसले भन्छ "म तिम्रो हुँ",
74जो स्त्री हो, जसले स्त्रीवाचक नाम धारण गर्दछ, जो अपाङ्ग छ, जसको एउटै मात्र पुत्र छ, र जो नीच छ — यिनीहरूसँग म युद्ध गर्न चाहन्नँ।
75हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यस प्रतिज्ञाका विषयमा पनि सुन जुन मैले पहिले लिएको थिएँ। कुनै अशुभ लक्षण देखेर म कुनै पनि परिस्थितिमा युद्ध गर्नेछैनँ।
76हे राजन्, तिम्रो सेनामा द्रुपदका जो पुत्र महारथी छन्, जो शिखण्डी नामले विख्यात छन्, जो युद्धमा क्रोधी, पराक्रमी र सधैँ विजयले युक्त रहन्छन्,
77उनी पहिले स्त्री थिए, तर पछि उनले पुरुषत्व प्राप्त गरे। यो सबै कसरी भयो, यो तिमीहरू सबैले राम्ररी जान्दछौ।
78कवच धारण गरेका वीर अर्जुनले शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेर अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले ममाथि आक्रमण गरून्।
79जो पहिले स्त्री थिए, उनको रूपमा त्यस अशुभ पुरुषलाई देखेर म बाणले सुसज्जित हुँदा पनि प्रहार गर्नेछैनँ।
80हे भरतश्रेष्ठ, त्यही अवसरको लाभ उठाएर पाण्डुपुत्र धनञ्जयले चाँडै मलाई चारैतिरबाट छेडून्।
81यशस्वी कृष्ण अथवा पाण्डुपुत्र धनञ्जयबाहेक मलाई तीनै लोकमा कोही यस्तो देखिँदैन जसले युद्धमा मेरो वध गर्न सकोस्।
82त्यसैले हतियारले सुसज्जित, युद्धमा आफ्नो पूरा शक्ति लगाउने र आफ्नो उत्तम धनु धारण गरेका विभत्सुले (यी शिखण्डी अथवा) अरू कसैलाई आफ्नो अगाडि राखेर मलाई युद्धमा ढालून्। यसरी विजय निश्चय नै तिम्रो हुनेछ। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे पवित्र व्रत भएका, जस्तो म भन्दछु त्यस्तै गर। तब तिमीले युद्धमा जम्मा भएका सम्पूर्ण धृतराष्ट्रपुत्रहरूको वध गर्न सक्नेछौ।
83सञ्जयले भने — तब पृथापुत्रहरू यी सबै कुरा जानेर कुरुहरूका पितामह महात्मा भीष्मलाई प्रणाम गरेर आ-आफ्ना शिविरमा फर्के।
84जब परलोक जान उद्यत गङ्गापुत्रले यसरी भनिसके, तब शोकले पीडित र लाजले मुख रातो पारेका अर्जुनले भने — अर्जुनले भने —
85"हे माधव, कुरुहरूका पूज्य र वृद्ध आचार्य, परिपक्व बुद्धि तथा विवेक भएका पितामहसँग म युद्धमा कसरी लडूँ?
86हे वासुदेव, बाल्यकालका दिनमा खेल्दै गर्दा म धूलोले सनिएको आफ्नो शरीरसहित ती महात्मा र यशस्वीको काखमा चढेर उनका वस्त्र फोहोर पारिदिन्थेँ।
87हे गदका ज्येष्ठ भाइ, बाल्यकालमा पाण्डुका (हाम्रा पिताका) ती महात्मा पिताको काखमा चढेर म भन्ने गर्थेँ — 'पिताजी';
88'हे भरतवंशी, म तिम्रो पिता होइन, तिम्रा पिताको पिता हुँ' — यही उनी उत्तरमा मलाई भन्ने गर्थे। अहो, जसले मसँग यस्तो व्यवहार गर्थे, उनको अब मेरा हातबाट वध कसरी हुन सक्छ!
89उनले मेरा सम्पूर्ण सेनाको वध गरून् नै। म ती महात्मासँग युद्ध गर्नेछैनँ, चाहे त्यसबाट मलाई विजय मिलोस् अथवा मृत्यु। हे कृष्ण, तपाईं के सोच्नुहुन्छ?
90हे विष्णु, युद्धमा भीष्मको वध गर्ने प्रतिज्ञा गरेर तपाईं क्षत्रियका कर्तव्यको उल्लङ्घन नगरी उनको वधबाट कसरी विरत रहन सक्नुहुन्छ?
91वासुदेवले भने — हे पृथापुत्र, युद्धमा सधैँ अजेय रहने यी क्षत्रियलाई उनको रथबाट खसाल। युद्धमा गङ्गापुत्रको वध नगरी तिमीले विजयको आशा गर्न सक्दैनौ।
92हे पार्थ, देवताहरूले पहिल्यै यो निश्चित गरिसकेका छन् कि भीष्म यमलोक जानेछन्। जो देवताहरूद्वारा नियत छ त्यो अवश्य भएरै छाड्नेछ।
93हे अजेय, तिमीबाहेक, स्वयं वज्रधारीसहित कोही पनि ती भीष्मसँग युद्ध गर्न समर्थ हुनेछैन, जो मुख बाएको साक्षात् मृत्युजस्तै छन्।
94तिमी पूर्ण स्थिरताका साथ भीष्मको वध गर। मेरा यी वचन पनि सुन, जो पहिले परम बुद्धिमान् बृहस्पतिले शक्रलाई भनेका थिए।
95वृद्ध पुरुषको पनि, अथवा आफूभन्दा जेठो व्यक्तिको, अथवा सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न व्यक्तिको पनि वध गर्नुपर्छ, यदि ऊ शत्रु बनेर आयो भने, अथवा अरू कोही पनि जो उसको विनाश गर्न आउँछ।
96हे धनञ्जय, क्षत्रियहरूका लागि यही सनातन धर्म विहित छ — कि तिनीहरूले युद्ध गरून्, आफ्नो प्रजाको रक्षा गरून् र यज्ञ गरून्, त्यो सबै कुनै द्वेषविना।
97अर्जुनले भने — हे कृष्ण, निश्चय नै शिखण्डी भीष्मको मृत्यु भएर जन्मेका हुन्; किनभने जब भीष्मले पाञ्चालराजकुमारलाई देख्छन्, उनी प्रहारबाट विरत हुन्छन्।
98त्यसैले शिखण्डीलाई उनको (भीष्मको) सामु राखेर र आफ्नो अग्रपङ्क्तिमा स्थापित गरेर, हामी यही उपायले गङ्गापुत्रलाई ढालिदिनेछौँ। यही मेरो मत हो।
99म आफूले छोडेका बाणले ती महाधनुर्धरहरूको आक्रमण रोक्नेछु। शिखण्डीले पनि ती श्रेष्ठ योद्धा भीष्मविरुद्ध युद्ध गरिरहून्।
100मैले ती कुरुश्रेष्ठ भीष्मलाई यसो भनेको सुनेको छु — 'म शिखण्डीमाथि कहिल्यै प्रहार गर्नेछैनँ, किनभने पहिले कन्याको रूपमा जन्मेर उनले पछि पुरुषत्व प्राप्त गरेका छन्।'" यो निश्चय गरेर पाण्डवहरू मधुवंशी (कृष्ण)सँग यशस्वी भीष्मको अनुमति लिएर प्रसन्न हृदयले आफ्ना शिविरमा फर्के।