English
1Vaishampayana said O descendant of Bharata, the whole world being enshrouded in dust and natural darkness, the soldiers of both sides, without breaking the battle array, stopped for some time.
2Then dispelling the darkness the moon rose, making the night clear and gladdening the Kshatriyas in the battle field.
3When every thing came in view, the battle began again; and it became so dreadful that they could not see each other.
4Then Susharma, the king of Trigartas, with his younger brother and surrounded by his cars, encountered the king of Matsya.
5Then descending from their chariots, those two brothers, the foremost of Kshatriyas, worked up with anger, with mace in hands, rushed towards (the enemy's) cars.
6The hostile armies fiercely assailed each other with maces, swords, scimitars, axes, nooses, and with sharpened points.
7Having assailed and vanquished with energy the entire army of the king of Matsya's, Susharman, the king of Trigartas, rushed furiously at the highly energetic Virata.
8Having slain severally his two horses, his charioteer as also the soldiers who protected him in the rear they took the king of Matsya captive, even alive, deprivation of his car.
9Then assailing him fiercely like a lustful person (oppressing) a female, they placed him on the car and speedily went out.
10After the powerful Virata, deprived of his car, had been taken captive, the Matsya's, greatly assailed by Trigartas, fled away to different directions in fear.
11Beholding them thus terrified Yudhishthira, the son of Kunti, said to the mighty-armed Bhimasena, the slayer of enemies.
12The king of Matsya has been captivated by Susharman, the king of Trigartas; O you of mighty arms, release him so that he may not be subject to the enemies.
13We have lived happily in his house with our desire satisfied O Bhimasena, you should satisfy that debt.
14Bhimasena said By your command, O king, I shall set him free: behold my great feat of fighting with the enemies.
15Stay aside with brothers at a corner depending on the strength of your arms and behold my prowess today.
16uprooting this huge tree with a trunk looking like a mace I shall assail the enemies.
17Vaishampayana said Seeing Bhima look at that tree like an infuriated elephant the heroic and pious king Yudhishthira said to his brother.
18"Do not commit such a rash act, О Bhima, let the tree stand there." You should not with a tree perform superhuman deeds.
19O descendant of Bharata, people will then recognize you and say “This is Bhima". Take you therefore, some other human weapon,
20A bow, or a dart, sword or battle-axe. Taking a weapon that is human, release the king, O Bhima, speedily, so that people may not recognize you. The highly powerful twins will be the protectors of your wheels. Being united together in battle, release the king of Matsya.
21Thus accosted the highly powerful Bhimasena, gifted with great speed, took up with great force his best of bows,
22And discharged from it a shower of shafts like a cloud surcharged with water. Bhima then fell upon Susharma of dreadful deeds.
23Casting his looks on Virata he said to (Susharma) “stay stay.” Susharma thought him to be Yama-the very regent of death.
24That foremost of charioteers saw him at his back exclaiming "stay, stay, behold a highly great feat-a mighty encounter is at hand."
25Taking up his bow, Susharma with his brothers turned back and within the twinkling of an eye those cars (were destroyed by) Bhimasena.
26And hundreds of thousand of chariots, elephants, horses, horsemen and brave and powerful bowmen were over thrown by him before the very presence of Virata.
27Their infantry was slain by the high-souled (Bhima with mace in hand): Beholding such a fight Susharma, irrepressible in battle,
28Thought within his mind: "Is this the end of my army. I see my brother drowned in the midst of his powerful army.”
29Stretching his bow to his ear Susharma began to retreat and discharge repeatedly sharpened shafts.
30Beholding the Pandavas return to their cars the entire huge army urged on their horses and began to assail the Trigartas with excellent weapons. Virata's son, greatly enraged, began to display highly wonderful feats in battle.
31Kunti's son Yudhishthira killed one thousand and Bhima dispatched seven thousand.
32Nakula killed with arrows seven hundred and powerful Sahadeva the foremost of men, commanded by Yudhishthira, slew three hundreds of heroes. Slaying that huge army of Trigartas, the mighty car-warrior, Yudhishthira, with uplifted weapon, attacked him sorely with shafts.
33Susharma, too greatly enraged, with impetuosity pierced Yudhishthira with nine shafts and his four horses with four. Then 0 king, the quick-coursing son of Kunti, Vrikodara, nearing Susharma, assailed his horses. Having slain the soldiers that were in the rear with huge shafts, he, in anger, brought down his (Susharmas') charioteer from his car. The heroic protector of the wheels celebrated as Madiraksha,
34Seeing Trigarta deprived of his car, came there. Then coming down from Susharma's car Virata.
35Heroic (as he was) took up his Susharma's mace and rushed upon him, And he, with mace in hand moved about like a young man, although an old man.
36Beholding the king of Trigarta taking to his heels, Bhima said :"Desist, O prince, it does not behove you to fly away.
37With such powers how could you think of taking away the kine? Why forsaking your followers do you droop in the midst of your enemies?
38Being thus addressed by Partha, the powerful Susharma, owner of cars, all on a sudden rushed upon Bhima (saying "stay! stay!!').
39Getting down from the car the dreadful Bhimasena, the son of Pandu, rushed towards him with coolness, desirous of taking Susharma's life.
40With a view to get hold of the king of Trigarta approaching towards him the energetic Bhimasena rushed upon him like a lion upon a small deer.
41Rushing upon Susharma he held him by the hair; and lifting him up in anger he dashed him against the earth.
42The mighty-armed (Bhima) struck him on the head, who was weeping, with his foot and placing his keen on his breast dealt him severe blows.
43Assailed by the stroke the king lost consciousness. The mighty car-warrior, the king of Trigartas, deprived of car, being scized,
44The entire army, of Trigarta afflicted with fear, were dispersed. Thereupon preventing the kine from being taken away, all the mighty carwarriors, the sons of Pandu,
45Discomfitting Susharma and taking all his wealth-they, endued with the strength of their own arms, humble and observant of vows,
46The destroyers of the affliction of the highsouled Virata, all stationed themselves before him. Then Bhima said:
47This perpetrator of impious deeds does not deserve living at my hands. But what can I do, the king is always merciful.
48Then holding the king (Susharma) by the neck who was unconscious, bringing him and binding him who could make no exertion, Vrikodara, the son of Pritha,
49Placed him on the chariot who was insensible and covered with dust. Then approaching Yudhishthira who was in the midst of the battle field,
50Bhima showed to him the king Susharma. The foremost of men then said to Bhima. beautifying the battle field.
51Then seeing him the king smilingly said: “Release this wretch." Thus addressed Bhima said to the highly powerful Susharma.
52“If you wish to live, O wretch, hear my words. You should say in courts and assemblies that you are our slave.
53Under this condition I can grant you your life: such is the custom of the victorious." Then his eldest brother addressed to him affectionate words.
54"If you regard me, release this wicked wretch. He has already become the slave of the great king Virata. (Then he said to Susharma): “You are free, go and never do such a thing."
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, समस्त संसार के धूल तथा प्राकृतिक अन्धकार से ढँक जाने पर दोनों पक्षों के सैनिक अपना व्यूह भंग किए बिना कुछ समय के लिए रुक गए।
2तब अन्धकार को दूर करते हुए चन्द्रमा उदित हुए, जिन्होंने रात्रि को निर्मल कर दिया और रणभूमि में क्षत्रियों को आनन्दित किया।
3जब सब कुछ दिखाई देने लगा, तब युद्ध पुनः आरम्भ हुआ; और वह इतना भयंकर हो उठा कि वे एक-दूसरे को देख भी नहीं पाते थे।
4तब त्रिगर्तराज सुशर्मा अपने छोटे भाई के साथ तथा अपने रथों से घिरे हुए मत्स्यराज से जा भिड़े।
5तब अपने रथों से उतरकर वे दोनों भाई, क्षत्रियों में श्रेष्ठ, क्रोध से भरकर हाथों में गदा लिए (शत्रु के) रथों की ओर झपटे।
6शत्रुसेनाओं ने गदाओं, तलवारों, कृपाणों, कुल्हाड़ों, पाशों तथा तीक्ष्ण नोकों से एक-दूसरे पर प्रचण्ड आक्रमण किया।
7मत्स्यराज की समस्त सेना पर आक्रमण करके तथा उसे अपने तेज से परास्त करके त्रिगर्तराज सुशर्मा परम तेजस्वी विराट पर क्रोध से झपटे।
8उनके दोनों अश्वों, उनके सारथि तथा पीछे से उनकी रक्षा करने वाले सैनिकों का अलग-अलग वध करके उन्होंने रथहीन मत्स्यराज को जीवित ही बन्दी बना लिया।
9तब उन्हें वैसे ही प्रचण्ड रूप से पीड़ित करके, जैसे कोई कामी पुरुष किसी स्त्री को, उन्होंने उन्हें रथ पर बैठाया और शीघ्र वहाँ से निकल पड़े।
10रथहीन बलशाली विराट के बन्दी बना लिए जाने पर त्रिगर्तों द्वारा अत्यन्त पीड़ित मत्स्य भय से विभिन्न दिशाओं में भाग गए।
11उन्हें इस प्रकार भयभीत देखकर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने शत्रुसंहारक महाबाहु भीमसेन से कहा।
12मत्स्यराज को त्रिगर्तराज सुशर्मा ने बन्दी बना लिया है; हे महाबाहु, उन्हें छुड़ाइए, जिससे वे शत्रुओं के अधीन न रहें।
13हम उनके घर में अपनी कामनाएँ पूरी करते हुए सुखपूर्वक रहे हैं; हे भीमसेन, आपको वह ऋण चुकाना चाहिए।
14भीमसेन ने कहा — हे राजन्, आपकी आज्ञा से मैं उन्हें मुक्त कराऊँगा; शत्रुओं से युद्ध का मेरा महान् पराक्रम देखिए।
15अपनी भुजाओं के बल के भरोसे भाइयों के साथ एक ओर खड़े रहिए और आज मेरा पराक्रम देखिए।
16गदा के समान तने वाले इस विशाल वृक्ष को उखाड़कर मैं शत्रुओं पर टूट पड़ूँगा।
17वैशम्पायन ने कहा — भीम को मत्त हाथी की भाँति उस वृक्ष की ओर देखते हुए देखकर वीर तथा धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने अपने भाई से कहा।
18"हे भीम, ऐसा अविवेकपूर्ण कार्य मत कीजिए, वह वृक्ष वहीं खड़ा रहने दीजिए।" आपको वृक्ष से अलौकिक कर्म नहीं करने चाहिए।
19हे भरतवंशी, तब लोग आपको पहचान लेंगे और कहेंगे — "यह भीम है।" अतः आप कोई अन्य मानवीय शस्त्र लीजिए —
20धनुष, अथवा भाला, तलवार अथवा फरसा। मानवीय शस्त्र लेकर, हे भीम, शीघ्र राजा को मुक्त कराइए, जिससे लोग आपको पहचान न सकें। महाबली जुड़वाँ आपके रथचक्रों के रक्षक होंगे। युद्ध में एक साथ मिलकर मत्स्यराज को मुक्त कराइए।
21इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर महान् वेग से सम्पन्न महाबली भीमसेन ने बड़े बल से अपना श्रेष्ठ धनुष उठाया —
22और उससे जल से भरे मेघ के समान बाणों की वर्षा की। तब भीम भयंकर कर्मों वाले सुशर्मा पर टूट पड़े।
23विराट पर दृष्टि डालते हुए उन्होंने (सुशर्मा से) कहा — "ठहरो, ठहरो।" सुशर्मा ने उन्हें साक्षात् मृत्यु के अधिष्ठाता यम समझा।
24उन रथियों में श्रेष्ठ ने उन्हें अपने पीछे यह पुकारते देखा — "ठहरो, ठहरो, एक महान् पराक्रम देखो — एक भीषण संग्राम आ पहुँचा है।"
25अपना धनुष उठाकर सुशर्मा अपने भाइयों सहित पीछे मुड़े और पलक झपकते ही वे रथ भीमसेन द्वारा (नष्ट कर दिए गए)।
26और लाखों रथ, हाथी, अश्व, घुड़सवार तथा वीर एवं बलशाली धनुर्धर उन्होंने विराट के सामने ही धराशायी कर दिए।
27उनकी पैदल सेना उन उच्चात्मा (हाथ में गदा लिए भीम) द्वारा मारी गई। ऐसा युद्ध देखकर युद्ध में अजेय सुशर्मा —
28मन ही मन सोचने लगे — "क्या यह मेरी सेना का अन्त है? मैं अपने भाई को उसकी बलशाली सेना के बीच डूबता देख रहा हूँ।"
29अपने धनुष को कान तक खींचकर सुशर्मा पीछे हटने लगे और बार-बार तीक्ष्ण बाण छोड़ते रहे।
30पाण्डवों को अपने रथों पर लौटते देखकर वह समस्त विशाल सेना अपने अश्वों को आगे बढ़ाकर उत्तम शस्त्रों से त्रिगर्तों पर आक्रमण करने लगी। विराट के पुत्र ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर युद्ध में परम अद्भुत पराक्रम दिखाना आरम्भ किया।
31कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने एक सहस्र का वध किया और भीम ने सात सहस्र को यमलोक पहुँचाया।
32नकुल ने बाणों से सात सौ को मारा और युधिष्ठिर की आज्ञा से बलशाली नरश्रेष्ठ सहदेव ने तीन सौ वीरों का वध किया। त्रिगर्तों की उस विशाल सेना का संहार करके महारथी युधिष्ठिर ने शस्त्र उठाकर उन (सुशर्मा) पर बाणों से प्रचण्ड आक्रमण किया।
33सुशर्मा ने भी अत्यन्त क्रुद्ध होकर वेग से युधिष्ठिर को नौ बाणों से तथा उनके चारों अश्वों को चार बाणों से बींधा। तब हे राजन्, द्रुतगामी कुन्तीपुत्र वृकोदर ने सुशर्मा के निकट पहुँचकर उनके अश्वों पर आक्रमण किया। पीछे रहने वाले सैनिकों का विशाल बाणों से वध करके उन्होंने क्रोध में उनके (सुशर्मा के) सारथि को रथ से गिरा दिया। मदिराक्ष नाम से विख्यात वीर चक्ररक्षक —
34त्रिगर्त को रथहीन देखकर वहाँ आ पहुँचे। तब सुशर्मा के रथ से उतरकर विराट —
35वीर (होने के नाते) उन्होंने सुशर्मा की गदा उठाई और उन पर झपटे। और हाथ में गदा लिए वे वृद्ध होते हुए भी तरुण की भाँति घूमने लगे।
36त्रिगर्तराज को भागते देखकर भीम ने कहा — "हे राजकुमार, रुको, भाग जाना तुम्हें शोभा नहीं देता।
37ऐसी शक्ति के साथ तुमने गौएँ हर ले जाने का विचार कैसे किया? अपने अनुयायियों को त्यागकर तुम अपने शत्रुओं के बीच क्यों निराश हो रहे हो?"
38पार्थ के इस प्रकार कहने पर रथों के स्वामी बलशाली सुशर्मा सहसा भीम पर झपटे (यह कहते हुए — "ठहरो! ठहरो!!")।
39रथ से उतरकर भयंकर पाण्डुपुत्र भीमसेन सुशर्मा के प्राण लेने की इच्छा से शान्त भाव से उन पर झपटे।
40अपनी ओर आते हुए त्रिगर्तराज को पकड़ने की इच्छा से तेजस्वी भीमसेन उन पर वैसे ही झपटे, जैसे सिंह किसी छोटे मृग पर।
41सुशर्मा पर झपटकर उन्होंने उन्हें केशों से पकड़ लिया; और क्रोध में उन्हें ऊपर उठाकर पृथ्वी पर पटक दिया।
42उन महाबाहु (भीम) ने रोते हुए उनके सिर पर अपने पैर से प्रहार किया और अपना घुटना उनके वक्ष पर रखकर उन्हें कठोर प्रहार किए।
43उन प्रहारों से आहत होकर राजा संज्ञाशून्य हो गए। महारथी त्रिगर्तराज के रथहीन होकर पकड़े जाने पर —
44त्रिगर्तों की समस्त सेना भय से पीड़ित होकर तितर-बितर हो गई। तदनन्तर गौओं का हरण रोककर वे समस्त महारथी पाण्डुपुत्र —
45सुशर्मा को परास्त करके तथा उनका समस्त धन लेकर — वे, जो अपनी ही भुजाओं के बल से सम्पन्न, विनम्र तथा व्रतनिष्ठ थे —
46उच्चात्मा विराट के कष्ट के नाशक, सब उनके सम्मुख खड़े हो गए। तब भीम ने कहा —
47अधर्म का यह कर्ता मेरे हाथों जीवित रहने योग्य नहीं। किन्तु मैं क्या करूँ, राजा सदा दयालु हैं।
48तब उन संज्ञाशून्य राजा (सुशर्मा) को गर्दन से पकड़कर, लाकर तथा उस असमर्थ को बाँधकर पृथापुत्र वृकोदर ने —
49धूल से सने उस अचेत को रथ पर रख दिया। तब रणभूमि के बीच में स्थित युधिष्ठिर के पास जाकर —
50भीम ने उन्हें राजा सुशर्मा दिखाया। तब रणभूमि की शोभा बढ़ाने वाले उन नरश्रेष्ठ ने भीम से कहा।
51उन्हें देखकर राजा ने मुस्कराते हुए कहा — "इस अधम को छोड़ दीजिए।" इस प्रकार कहे जाने पर भीम ने महाबली सुशर्मा से कहा।
52"हे अधम, यदि तुम जीवित रहना चाहते हो, तो मेरे वचन सुनो। तुम्हें सभाओं तथा समितियों में यह कहना होगा कि तुम हमारे दास हो।
53इसी शर्त पर मैं तुम्हें तुम्हारा जीवन दे सकता हूँ; विजयी की यही रीति है।" तब उनके ज्येष्ठ भ्राता ने उनसे स्नेहपूर्ण वचन कहे।
54"यदि आप मेरा आदर करते हैं, तो इस दुष्ट अधम को छोड़ दीजिए। वह पहले ही महाराज विराट का दास बन चुका है।" (फिर उन्होंने सुशर्मा से कहा —) "तुम मुक्त हो, जाओ और ऐसा कार्य फिर कभी मत करना।"
Nepali
1वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, सम्पूर्ण संसार धूलो तथा प्राकृतिक अन्धकारले ढाकिएपछि दुवै पक्षका सैनिकहरू आफ्नो व्यूह भङ्ग नगरी केही समयका लागि रोकिए।
2तब अन्धकार हटाउँदै चन्द्रमा उदाए, जसले रातलाई निर्मल पारे र रणभूमिमा क्षत्रियहरूलाई आनन्दित पारे।
3जब सबै देखिन थाल्यो, तब युद्ध पुनः सुरु भयो; र त्यो यति भयङ्कर भयो कि तिनीहरूले एकअर्कालाई देख्न पनि सक्दैनथे।
4तब त्रिगर्तराज सुशर्मा आफ्ना भाइसँग तथा आफ्ना रथहरूले घेरिएर मत्स्यराजसँग भिडे।
5तब आफ्ना रथबाट ओर्लेर ती दुवै भाइ, क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ, क्रोधले भरिएर हातमा गदा लिई (शत्रुका) रथतिर झम्टे।
6शत्रुसेनाहरूले गदा, तरवार, कृपाण, बन्चरो, पाश तथा तीखा टुप्पाले एकअर्कामाथि प्रचण्ड आक्रमण गरे।
7मत्स्यराजको सम्पूर्ण सेनामाथि आक्रमण गरेर तथा त्यसलाई आफ्नो तेजले परास्त गरेर त्रिगर्तराज सुशर्मा परम तेजस्वी विराटमाथि क्रोधले झम्टे।
8उनका दुवै घोडा, उनका सारथि तथा पछाडिबाट उनको रक्षा गर्ने सैनिकहरूको छुट्टाछुट्टै वध गरेर तिनीहरूले रथविहीन मत्स्यराजलाई जीवितै बन्दी बनाए।
9तब उनलाई त्यसै गरी प्रचण्ड रूपमा पीडित पारेर, जसरी कुनै कामी पुरुषले कुनै स्त्रीलाई, तिनीहरूले उनलाई रथमा राखे र चाँडै त्यहाँबाट निस्के।
10रथविहीन बलशाली विराट बन्दी बनाइएपछि त्रिगर्तहरूद्वारा अत्यन्त पीडित मत्स्यहरू भयले विभिन्न दिशामा भागे।
11तिनीहरूलाई यसरी भयभीत देखेर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले शत्रुसंहारक महाबाहु भीमसेनलाई भने।
12मत्स्यराजलाई त्रिगर्तराज सुशर्माले बन्दी बनाएका छन्; हे महाबाहु, उनलाई छुटाउनुहोस्, जसले उनी शत्रुहरूको अधीनमा नरहून्।
13हामी उनको घरमा आफ्ना कामना पूरा गर्दै सुखपूर्वक बसेका छौँ; हे भीमसेन, तपाईंले त्यो ऋण तिर्नुपर्छ।
14भीमसेनले भने — हे राजन्, तपाईंको आज्ञाले म उनलाई मुक्त गराउनेछु; शत्रुहरूसँगको युद्धको मेरो महान् पराक्रम हेर्नुहोस्।
15आफ्ना पाखुराको बलको भरमा भाइहरूसँग एकातिर उभिनुहोस् र आज मेरो पराक्रम हेर्नुहोस्।
16गदाजस्तै ठुटो भएको यस विशाल रूख उखेलेर म शत्रुहरूमाथि खनिनेछु।
17वैशम्पायनले भने — भीमलाई मातेको हात्तीझैँ त्यस रूखतिर हेरिरहेको देखेर वीर तथा धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले आफ्ना भाइलाई भने।
18"हे भीम, यस्तो अविवेकपूर्ण कार्य नगर्नुहोस्, त्यो रूख त्यहीँ उभिइरहन दिनुहोस्।" तपाईंले रूखले अलौकिक कर्म गर्नुहुँदैन।
19हे भरतवंशी, तब मानिसहरूले तपाईंलाई चिन्नेछन् र भन्नेछन् — "यो भीम हो।" त्यसैले तपाईं कुनै अर्को मानवीय शस्त्र लिनुहोस् —
20धनुष, अथवा भाला, तरवार अथवा बन्चरो। मानवीय शस्त्र लिएर, हे भीम, चाँडै राजालाई मुक्त गराउनुहोस्, जसले मानिसहरूले तपाईंलाई चिन्न नसकून्। महाबली जुम्ल्याहाहरू तपाईंका रथचक्रका रक्षक हुनेछन्। युद्धमा सँगै मिलेर मत्स्यराजलाई मुक्त गराउनुहोस्।
21यसरी सम्बोधन गरिएपछि महान् वेगले सम्पन्न महाबली भीमसेनले ठूलो बलले आफ्नो श्रेष्ठ धनुष उठाए —
22र त्यसबाट जलले भरिएको मेघझैँ बाणको वर्षा गरे। तब भीम भयङ्कर कर्म भएका सुशर्मामाथि खनिए।
23विराटमाथि दृष्टि दिँदै उनले (सुशर्मालाई) भने — "रोकिऊ, रोकिऊ।" सुशर्माले उनलाई साक्षात् मृत्युका अधिष्ठाता यम ठाने।
24ती रथीहरूमा श्रेष्ठले उनलाई आफ्नो पछाडि यसो कराइरहेको देखे — "रोकिऊ, रोकिऊ, एउटा महान् पराक्रम हेर — एउटा भीषण सङ्ग्राम आइपुगेको छ।"
25आफ्नो धनुष उठाएर सुशर्मा आफ्ना भाइहरूसहित पछाडि फर्के र आँखा झिम्काउँदै गर्दा ती रथ भीमसेनद्वारा (नष्ट गरिए)।
26र लाखौँ रथ, हात्ती, घोडा, घोडचढी तथा वीर एवं बलशाली धनुर्धरहरूलाई उनले विराटकै सामु धराशायी पारे।
27तिनको पैदल सेना ती उच्चात्मा (हातमा गदा लिएका भीम)द्वारा मारियो। यस्तो युद्ध देखेर युद्धमा अजेय सुशर्माले —
28मनमनै सोच्न थाले — "के यो मेरो सेनाको अन्त्य हो? म आफ्नो भाइलाई उसको बलशाली सेनाको बीचमा डुबिरहेको देख्दै छु।"
29आफ्नो धनुष कानसम्म तानेर सुशर्मा पछाडि हट्न थाले र बारम्बार तीखा बाण छोडिरहे।
30पाण्डवहरूलाई आफ्ना रथमा फर्किरहेको देखेर त्यो सम्पूर्ण विशाल सेनाले आफ्ना घोडा अगाडि बढाएर उत्तम शस्त्रले त्रिगर्तहरूमाथि आक्रमण गर्न थाल्यो। विराटका छोराले अत्यन्त क्रुद्ध भई युद्धमा परम अद्भुत पराक्रम देखाउन थाले।
31कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले एक सहस्रको वध गरे र भीमले सात सहस्रलाई यमलोक पुर्याए।
32नकुलले बाणले सात सयलाई मारे र युधिष्ठिरको आज्ञाले बलशाली नरश्रेष्ठ सहदेवले तीन सय वीरको वध गरे। त्रिगर्तहरूको त्यस विशाल सेनाको संहार गरेर महारथी युधिष्ठिरले शस्त्र उठाएर ती (सुशर्मा)माथि बाणले प्रचण्ड आक्रमण गरे।
33सुशर्माले पनि अत्यन्त क्रुद्ध भई वेगले युधिष्ठिरलाई नौ बाणले तथा उनका चारै घोडालाई चार बाणले छेडे। तब हे राजन्, द्रुतगामी कुन्तीपुत्र वृकोदरले सुशर्माको नजिक पुगेर उनका घोडाहरूमाथि आक्रमण गरे। पछाडि रहने सैनिकहरूको विशाल बाणले वध गरेर उनले क्रोधमा उनका (सुशर्माका) सारथिलाई रथबाट खसाले। मदिराक्ष नामले विख्यात वीर चक्ररक्षक —
34त्रिगर्तलाई रथविहीन देखेर त्यहाँ आइपुगे। तब सुशर्माको रथबाट ओर्लेर विराट —
35वीर (भएकाले) उनले सुशर्माको गदा उठाए र उनीमाथि झम्टे। र हातमा गदा लिएर उनी वृद्ध हुँदाहुँदै पनि तरुणझैँ घुम्न थाले।
36त्रिगर्तराजलाई भागिरहेको देखेर भीमले भने — "हे राजकुमार, रोकिऊ, भाग्नु तिमीलाई शोभा दिँदैन।
37यस्तो शक्तिका साथ तिमीले गाईहरू हरण गर्ने विचार कसरी गर्यौ? आफ्ना अनुयायीहरूलाई त्यागेर तिमी आफ्ना शत्रुहरूको बीचमा किन निराश हुँदै छौ?"
38पार्थले यसरी भनेपछि रथका स्वामी बलशाली सुशर्मा अचानक भीममाथि झम्टे (यसो भन्दै — "रोकिऊ! रोकिऊ!!")।
39रथबाट ओर्लेर भयङ्कर पाण्डुपुत्र भीमसेन सुशर्माको प्राण लिने इच्छाले शान्त भावले उनीमाथि झम्टे।
40आफूतिर आइरहेका त्रिगर्तराजलाई समात्ने इच्छाले तेजस्वी भीमसेन उनीमाथि त्यसै गरी झम्टे, जसरी सिंह कुनै सानो मृगमाथि।
41सुशर्मामाथि झम्टेर उनले उनलाई केशबाट समाते; र क्रोधमा उनलाई माथि उठाएर पृथ्वीमा पछारे।
42ती महाबाहु (भीम)ले रोइरहेका उनको टाउकोमा आफ्नो खुट्टाले प्रहार गरे र आफ्नो घुँडा उनको छातीमा राखेर उनलाई कठोर प्रहार गरे।
43ती प्रहारले घाइते भई राजा संज्ञाशून्य भए। महारथी त्रिगर्तराज रथविहीन भई समातिएपछि —
44त्रिगर्तहरूको सम्पूर्ण सेना भयले पीडित भई छरपष्ट भयो। त्यसपछि गाईहरूको हरण रोकेर ती सम्पूर्ण महारथी पाण्डुपुत्रहरू —
45सुशर्मालाई परास्त गरेर तथा उनको सम्पूर्ण धन लिएर — तिनीहरू, जो आफ्नै पाखुराको बलले सम्पन्न, विनम्र तथा व्रतनिष्ठ थिए —
46उच्चात्मा विराटका कष्टका नाशक, सबै उनको सामु उभिए। तब भीमले भने —
47अधर्मको यो कर्ता मेरा हातबाट जीवित रहन योग्य छैन। तर म के गरूँ, राजा सधैँ दयालु छन्।
48तब ती संज्ञाशून्य राजा (सुशर्मा)लाई घाँटीबाट समातेर, ल्याएर तथा त्यस असमर्थलाई बाँधेर पृथापुत्र वृकोदरले —
49धूलोले भरिएको त्यस अचेतलाई रथमा राखे। तब रणभूमिको बीचमा रहेका युधिष्ठिरको छेउमा गएर —
50भीमले उनलाई राजा सुशर्मा देखाए। तब रणभूमिको शोभा बढाउने ती नरश्रेष्ठले भीमलाई भने।
51उनलाई देखेर राजाले मुस्कुराउँदै भने — "यस अधमलाई छोडिदिनुहोस्।" यसरी भनिएपछि भीमले महाबली सुशर्मालाई भने।
52"हे अधम, यदि तिमी जीवित रहन चाहन्छौ भने, मेरा वचन सुन। तिमीले सभा तथा समितिमा यो भन्नुपर्नेछ कि तिमी हाम्रो दास हौ।
53यसै सर्तमा म तिमीलाई तिम्रो जीवन दिन सक्छु; विजयीको यही रीति हो।" तब उनका जेठा दाजुले उनलाई स्नेहपूर्ण वचन भने।
54"यदि तपाईं मेरो आदर गर्नुहुन्छ भने, यस दुष्ट अधमलाई छोडिदिनुहोस्। ऊ पहिले नै महाराज विराटको दास भइसकेको छ।" (अनि उनले सुशर्मालाई भने —) "तिमी मुक्त छौ, जाऊ र यस्तो कार्य फेरि कहिल्यै नगर्नू।"