Bhagavad-Yana Parva — Speech of Vidura
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 200
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच तत् तु वाक्यमनादृत्य सोऽर्थवन्मातृभाषितम्। पुनः प्रतस्थे संरम्भात् सकाशमकृतात्मनाम्॥
2ततः सभाया निर्गम्य सन्त्रयामास कौरवः। सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह॥
3दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च। दुःशासनचतुर्थानामिदमासीद् विचेष्टितम्॥
4पुरायमस्मान् गृह्णाति क्षिप्रकारी जनार्दनः। सहितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च॥
5वयमेव हृषीकेशं निगृह्णीन बलादिव। प्रसह्य पुरुषव्याघ्रमिन्द्रो वैरोचनि यथा॥
6श्रुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसः। निरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः॥
7अयं ह्येषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च। अस्मिन् गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम्॥
8निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोमकैः सह। तस्माद् वयमिहैवैनं केशवं क्षिप्रकारिणम्॥
9क्रोशतो धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा योत्स्यामहे रिपून्। तेषां पापमभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम्॥
10इङ्गितज्ञः कविः क्षिप्रमन्वबुद्ध्यत सात्यकिः। तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः॥
11अब्रवीत् कृतवर्माणं क्षिप्रं योजय वाहिनीम्। व्यूढानीकः सभाद्वारमुपतिष्ठस्व दंशितः॥
12यावदाख्याम्यहं चैतत् कृष्णायाक्लिष्टकारिणे। स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहामिव॥
13आचष्ट तमभिप्रायं केशवाय महात्मने। धृतराष्ट्रं ततश्चैव विदुरं चान्वभाषत॥
14तेषामेतमभिप्रायमाचचक्षे स्मयन्निव। धर्मादर्थाच्च कामाच्च कर्म साधुविगर्हितम्॥
15मन्दाः कर्तुमिहेच्छन्ति न चावाप्य कथंचन। पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः॥
16धर्षिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः। इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसः॥
17पटेनाग्नि प्रज्वलितं यथा बाला यथा जडाः। सात्यकेस्तद् वचः श्रुत्वा विदुरोदीर्घदर्शिवान्॥
18धृतराष्ट्र महाबाहुमब्रवीत् कुरुसंसदि। राजन् परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परंतप॥
19अशक्यमयशस्यं च कर्तुं कर्म समुद्यताः। इमं हि पुण्डरीकाक्षमभिभूय प्रसह्य च॥
20निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम्। इमं पुरुषशार्दूलमप्रधृष्यं दुरासदम्॥
21आसाद्य न भविष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्। अयमिच्छन् हि तान् सर्वान् युध्यमानाञ्जनार्दनः॥
22सिंहो नागानिव क्रुद्धो गमयेद् यमसादनम्। न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात् पापं कथंचन॥
23न च धर्मादपक्रामेदच्युतः पुरुषोत्तमः। विदुरेणैवमुक्ते तु केशवो वाक्यमब्रवीत्॥
24धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य सुहृदां शृण्वतां मिथः। राजनेते यदि क्रुद्धा मां निगृह्णीयुरोजसा॥
25एते वा मामहं वैनाननुजानीहि पार्थिव। एतान् हि सर्वान् संरब्धान् नियन्तुमहमुत्सहे॥
26न त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन। पाण्डवार्थं हि लुभ्यन्तः स्वार्थान् हास्यन्ति ते सुताः।।२६
27एते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः। अद्यैव ह्यहमेनांश्च ये चैनाननु भारत॥
28निगृह्य राजन् पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत्। इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत॥
29संनिधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम्। एष दुर्योधनो राजन् यथेच्छति तथाऽस्तु तत्॥
30अहं तु सर्वांस्तनयाननुजानामि ते नृप। एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत। क्षिप्रमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम्॥
31सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम्। शक्नुयां यदि पन्थानमवतारयितुं पुनः॥
32ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुन: प्रावेशयत् सभाम्। अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम्॥
33अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत। कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चापि संवृतम्॥
34नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान्। पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि॥
35अशक्यमयशस्यं च सद्धिश्चापि विगर्हितम्। यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत् कुलपांसनः॥
36त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम्। पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि॥
37यो न शक्यो बलात् कर्तुं देवैरपि सवासवैः। तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा।॥
38तेवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यः। न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुद्ध्यसि केशवम्॥
39दुर्गाह्यः पाणिना वायुर्दुस्पर्शः पाणिनाशशी। दुर्धरा पृथिवी मूर्धा दुर्ग्राह्यः केशवोबलात्॥
40इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्तापि विदुरोऽब्रवीत्। दुर्योधनमभिप्रेत्य धार्तराष्ट्रपमर्षणम्॥
41विदुर उवाच दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम साम्प्रतम्। सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः। शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम्॥
42ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम्। ग्रहीतुं नाशकच्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्॥
43प्राग्ज्योतिषगतं शौरि नरकः सह दानवैः। ग्रहीतुं नाशकत् तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्॥
44अनेकयुगवर्षायुर्निहत्य नरकं मृधे। नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि॥
45निर्मोचने षट् सहस्रा: पाशैर्बद्धा महासुराः। चहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्॥
46अनेन हि हता बाल्ये पूतना शकुनी तथा। गोवर्धनो धारितश्च गवार्थं भरतर्षभ।४६॥
47अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः। अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्॥
48जरासंधश्च वक्त्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान्। बाणश्च निहतः संख्ये राजानश्च निषूदिताः॥
49वरुणो निर्जितो राजा पावकश्वामितौजसा। पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः॥
50एकार्णवे च स्वफता निहतौ मधुकैटभौ। जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः॥
51अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे। यद् यदिच्छेदयं शौरिस्तत् तत् कुर्यादयत्नतः॥
52तं न बुद्ध्यसि गोविन्दं घोरविक्रममच्युतम्। आशीविषमिव क्रुद्धं तेजोराशिमनिन्दितम्॥
53प्रधर्षयन् महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। पतङ्गोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो न भविष्यसि॥
English
1Vaishampayana said Treating with contempt those words spoken by his mother which were pregnant with good sense, the one, of unsubdued soul, again went to his own place fired with wrath.
2Then having issued out of the assemblyhall did that son of Kuru consult with the son of Subala, king Shakuni experienced in the game of dice.
3Such was the resolution of four, namely Duryodhana, Karna, Shakuni, the son of Subala and Dushasana.
4"Janardana, who does everything speedily, wants to capture us first in consultation with Dhritarashtra and the royal son of Shantanu.
5But we shall capture that best among men, Hrishikesha, by force like Indra seizing the son of Virochana (Vali).
6Hearing that the scion of the Vrishni race has been captured, the sons of Pandu will lose heart and will became deprived of their energy like serpents whose fangs have been broken.
7This one of long arms is the refuge and protection of all; and this best among the Satvatas, this giver of boons being captured,
8All the son of Pandu, along with the Somakas will be deprived of their energy; therefore now and here should we capture this Keshava of quick action,
9In the face of the ravings of Dhritarashtra, and then fight the enemies>” This wicked intention of those wicked-souled wretches,
10The wise Satyaki, who could understand the sings, quickly came to Know of; and in consequence of that knowledge he came out with the son of Hridika (Kritavarman).
11And he said to Kritavarman "Quickly prepare the army for action and with the division there of ready for action and clad in amours, wait at the gate of the council chamber.
12In the meantime, I shall communicate all this to Krishna who performs action without exertion. Then that hero, having entered the council like a lion entering the caverns of a mountain,
13Communicated that intention (of those Kurus) to the great should Keshava and then to Dhritarashtra and then to Vidura also.
14They heard this proposal of theirs with laughter and ridicule for this (proposed) deed was against virtue, worldly benefit and desire as also against the principles of an honest man.
15(Satyaki continued). “In this instance the fools seek to do an act which is by no means capable of being performed; these fools of wicked souls are united to gather to pick a quarrel.
16Being overpowered by desire and wrath and being subjected to the influence of anger and avarice, these men, of mean heart, seek to slay the one with lotus eyes,
17As children and idiots attempt to seize blazing fire by means of their cloths.” Hearing those words of Satyaki Vidura, endued with great foresight,
18Said to Dhritarashtra of long arms in that assembly of the Kurus "O king, the time of all of your sons is come, O chastiser of foes.
19They are prepared to do an act which is incapable of being done and which, if done would be discreditable; having overpowered and vanquished this one with lotus eyes,
20They desire to capture along with the younger brother of Vasava-this best among men, who is incapable of being vanquished, and in fact hard to stand against.
21Having stood against they will cease to exist as worms in contact with fire. This Janardana, desiring the good of all when lighting, never
22And rendered angry, will send them to the abode of Yama like a lion routing a heard of elephants; but this mighty blamable act of wickedness will never be perpetrated.
23Achyuta, the best among men swerves from the Path of rectitude." Vidura having said this, Keshava said these words,
24Looking on Dhritarashtra and in the hearing of his well-wishers "O king, if being angry they can by their might capture me,
25Let them do it, for I know, O ruler of the earth, the might of these and I can venture to cure all of them of their anger.
26But I shall never do an act which is blamable and wicked; these sons of yours will lose their own wealth by coveting the wealth of the Pandavas.
27Since they desire to act so wickedly Yudhishthira has all the greater chances of success; for I can at this very moment, capture these and those that follow them,
280 king, and make ever to the son of Pritha which will not be a hard thing to do; but I am not inched to do such a blamable deed, o Bharata.
29What this Duryodhana, O king, wishes to do in your presence, in consequence of wrath and sinful heart, O great king, let him do.
30I too allow all your sons, O ruler of men." Hearing this Dhritarashtra said to Vidura “Bring that wicked Suyodhana covetous of the kingdom soon,
31Along with his friends, with his ministers, with his brothers and with his followers. I shall see again if can get him along the right path."
32Then did Kshattri again cause Duryodhana to enter the council chamber, unwilling as he was along with his brothers, and surrounded by the kings.
33Then did the Dhritarashtra to Duryodhana and Karna and Dushasana and the kings who surrounded them.
34"O you of inhuman, of exceeding sinfulness, having for your supporters only men of small deeds, united with wicked men, you want to perpetrate a wicked deed.
35This intended act of yours is incapable of being performed, tending to infamy and disapproved by the honest in fact this is a thing which a fool and the cause of infamy to the race like you would attempt.
36This one with lotus eyes, who can not be vanquished, in fact who is hard to stand save against, you want to capture, being united with your wicked supporters.
37Him who cannot be forcibly seized even by the gods under the leadership of Vasava, you want to capture to like a child desiring to grasp the moon.
38You do not know that Keshava is incapable of being fought with in battle by the gods, the human beings, the Gandharvas, the Asuras and the Nagas.
39Keshava is hard to capture by force even as air is incapable of being captured by living beings, as moon is incapable of being grasped by living beings and as the earth held on the head."
40This being said Dhritarashtra the Kshatta Vidura too said, with his eyes on the wrathful son of Dhritarashtra, Duryodhana.
41Vidura said “O Duryodhana, listen now to these words of mine At the gates of Saubha did the chief of monkeys, Dvivida by name, covered Keshava with a heavy down pour of stones.
42Being desirous of capturing Madhava by force, he made every effort to do it to capture him by force.
43Naraka, along with all the Danavas, could not capture Shouri who had gone to Pragjyotisha and you want to capture him by force.
44Slaying in battle Naraka who had lived for many thousands of years he brought away his thousand daughters and married them with the usual rites.
45In the city if Nirmochana sixty thousand great Asuras could not capture him with their nooses and you want to capture him by force.
46When he was but a child, Putana and Shakuni were slain by him and the Govardhana mountain was held up by him for the protection of the cows, O best among the Bharatas.
47Arishta and Dhenuka as also Chanura of Great; strength and Ashvaraja were slain by him.
48Jarasandha, and Vakra and Shishupala of great heroism and Vana were slain by him in battle as also several other kings.
49The Varuna too was defeated as also fire of immeasurable energy and even the lord of Sachi himself was overpowered when robbing the Parijat flower.
50White lying asleep on the all spreading ocean by were Madhu and Kaitabha slain and in another birth was Hayagriva slain.
51He is the doer of everything but himself is not created and he is the cause of all power. This Shouri can perform without any effort whatever he wishes
52You do not know and fully understand this Achyuta, this Govinda of Fierce prowess; he is endued with unblamable energy like an angry serpent.
53In your a tempt to vanquish Krishna of long arms and of unwearied actions you will with your ministers be reduced to the condition of worms perishing by meeting with fire. A...nrn
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — अपनी माता के उन सद्बुद्धिपूर्ण वचनों की अवहेलना करके वह अजितेन्द्रिय पुरुष क्रोध से जलता हुआ पुनः अपने स्थान को चला गया।
2तत्पश्चात् सभाभवन से निकलकर उस कुरुनन्दन ने द्यूत में निपुण सुबलपुत्र राजा शकुनि से मन्त्रणा की।
3उन चारों का — अर्थात् दुर्योधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि और दुःशासन का — यह निश्चय हुआ —
4"शीघ्रकारी जनार्दन धृतराष्ट्र तथा राजर्षि शन्तनुपुत्र (भीष्म) से मन्त्रणा करके पहले हमें ही बन्दी बनाना चाहते हैं।
5किन्तु हम उन नरश्रेष्ठ हृषीकेश को बलपूर्वक बन्दी बना लेंगे, जैसे इन्द्र ने विरोचनपुत्र (बलि) को पकड़ लिया था।
6वृष्णिवंशी के बन्दी बना लिए जाने का समाचार सुनकर पाण्डुपुत्र हतोत्साह हो जाएँगे और उन सर्पों के समान तेजहीन हो जाएँगे जिनकी दाढ़ें तोड़ दी गई हों।
7ये महाबाहु सबके आश्रय और रक्षक हैं; और सात्वतों में श्रेष्ठ ये वरदाता यदि बन्दी बना लिए जाएँ,
8तो सोमकों सहित समस्त पाण्डुपुत्र तेजहीन हो जाएँगे; इसलिए यहीं और अभी हमें शीघ्रकारी इन केशव को बन्दी बना लेना चाहिए —
9धृतराष्ट्र के प्रलाप की परवाह किए बिना; और तब शत्रुओं से युद्ध करना चाहिए।" उन दुरात्मा नराधमों के इस दुष्ट अभिप्राय को,
10संकेतों को समझने वाले बुद्धिमान् सात्यकि ने शीघ्र ही जान लिया; और उस ज्ञान के परिणामस्वरूप वे हृदिकपुत्र (कृतवर्मा) के साथ बाहर निकल आए।
11और उन्होंने कृतवर्मा से कहा — "शीघ्र सेना को युद्ध के लिए तैयार करो और उसकी टुकड़ियों को कवच धारण कराकर युद्ध के लिए उद्यत करके सभाभवन के द्वार पर प्रतीक्षा करो।
12इस बीच मैं यह सब बिना प्रयास के कार्य करने वाले कृष्ण को बताऊँगा।" तत्पश्चात् वे वीर सभा में इस प्रकार प्रविष्ट हुए जैसे सिंह पर्वत की गुफा में प्रवेश करता है,
13और उन्होंने कौरवों का वह अभिप्राय महात्मा केशव को, तत्पश्चात् धृतराष्ट्र को और फिर विदुर को भी बता दिया।
14उन्होंने उनके इस प्रस्ताव को हँसी और उपहास के साथ सुना, क्योंकि यह (प्रस्तावित) कर्म धर्म, अर्थ और काम के विरुद्ध था, तथा सत्पुरुष के आचरण के भी विरुद्ध था।
15(सात्यकि ने आगे कहा) — "इस प्रसंग में ये मूढ़ ऐसा कार्य करना चाहते हैं जो किसी भी प्रकार सम्भव नहीं है; ये दुरात्मा मूढ़ कलह खड़ा करने के लिए एकत्र हुए हैं।
16काम और क्रोध से अभिभूत होकर तथा क्रोध और लोभ के वश में होकर ये क्षुद्रहृदय पुरुष कमलनयन (कृष्ण) का वध करना चाहते हैं,
17जैसे बालक और मूढ़ अपने वस्त्रों से प्रज्वलित अग्नि को पकड़ने का प्रयत्न करते हैं।" सात्यकि के वे वचन सुनकर महान् दूरदर्शी विदुर ने,
18कुरुओं की उस सभा में महाबाहु धृतराष्ट्र से कहा — "हे राजन्, हे शत्रुदमन, आपके समस्त पुत्रों का काल आ गया है।
19वे ऐसा कार्य करने को उद्यत हैं जो असम्भव है और जो यदि हो भी जाए तो अपयशकर होगा; इन कमलनयन को पराभूत और परास्त करके,
20वे वासव के अनुज इन नरश्रेष्ठ को बन्दी बनाना चाहते हैं, जो अजेय हैं और वस्तुतः जिनके सामने टिकना भी कठिन है।
21उनके सामने खड़े होकर वे अग्नि के सम्पर्क में आए कीड़ों के समान समाप्त हो जाएँगे। सबका हित चाहने वाले ये जनार्दन जब युद्ध करते हैं,
22और क्रुद्ध हो जाते हैं, तब वे उन्हें यमलोक भेज देंगे जैसे सिंह हाथियों के झुण्ड को तितर-बितर कर देता है; किन्तु दुष्टता का यह महान् निन्दनीय कर्म कभी सम्पन्न नहीं होगा।
23नरश्रेष्ठ अच्युत सन्मार्ग से कभी विचलित नहीं होते।" विदुर के यह कहने पर केशव ने ये वचन कहे,
24धृतराष्ट्र की ओर देखते हुए और अपने हितैषियों के सुनते हुए — "हे राजन्, यदि ये क्रुद्ध होकर अपने बल से मुझे बन्दी बना सकें,
25तो बना लें; क्योंकि हे पृथ्वीपति, मैं इनका बल जानता हूँ और मैं इन सबके क्रोध का उपचार करने में समर्थ हूँ।
26किन्तु मैं ऐसा कर्म कभी नहीं करूँगा जो निन्दनीय और दुष्ट हो; आपके ये पुत्र पाण्डवों के धन का लोभ करके अपना ही धन खो देंगे।
27चूँकि वे इतनी दुष्टता से आचरण करना चाहते हैं, इसलिए युधिष्ठिर की सफलता की सम्भावना और भी अधिक है; क्योंकि मैं इसी क्षण इन्हें और इनके अनुयायियों को बन्दी बना सकता हूँ,
28और हे राजन्, इन्हें पृथापुत्र को सौंप सकता हूँ — यह कोई कठिन कार्य नहीं होगा; किन्तु हे भरतवंशी, मैं ऐसा निन्दनीय कर्म करने को उन्मुख नहीं हूँ।
29हे महाराज, हे राजन्, क्रोध और पापहृदय के कारण यह दुर्योधन आपकी उपस्थिति में जो करना चाहता है, वह करने दीजिए।
30हे नरेश्वर, मैं भी आपके समस्त पुत्रों को अनुमति देता हूँ।" यह सुनकर धृतराष्ट्र ने विदुर से कहा — "राज्य के लोभी उस दुष्ट सुयोधन को शीघ्र ले आओ,
31अपने मित्रों सहित, अपने मन्त्रियों सहित, अपने भाइयों सहित और अपने अनुयायियों सहित। मैं पुनः देखूँगा कि क्या मैं उसे सन्मार्ग पर ला सकता हूँ।"
32तब क्षत्ता ने अनिच्छुक दुर्योधन को उसके भाइयों सहित और राजाओं से घिरा हुआ पुनः सभाभवन में प्रविष्ट कराया।
33तत्पश्चात् धृतराष्ट्र ने दुर्योधन से, कर्ण से, दुःशासन से तथा उन्हें घेरे हुए राजाओं से कहा —
34"हे निर्दय, हे अत्यन्त पापिष्ठ, केवल क्षुद्र कर्म करने वालों को अपना सहायक बनाकर और दुष्ट पुरुषों से मिलकर तुम एक दुष्कर्म करना चाहते हो।
35तुम्हारा यह अभीष्ट कर्म असम्भव है, अपयश की ओर ले जाने वाला है और सत्पुरुषों के द्वारा निन्दित है; वस्तुतः यह ऐसा कार्य है जिसका प्रयत्न तुम जैसा मूढ़ और अपने वंश के लिए अपयश का कारण ही कर सकता है।
36इन कमलनयन को, जो अजेय हैं और वस्तुतः जिनके सामने टिकना भी कठिन है, तुम अपने दुष्ट सहायकों के साथ मिलकर बन्दी बनाना चाहते हो।
37जिन्हें वासव के नेतृत्व में देवता भी बलपूर्वक नहीं पकड़ सकते, उन्हें तुम बन्दी बनाना चाहते हो — जैसे कोई बालक चन्द्रमा को पकड़ने की इच्छा करे।
38तुम नहीं जानते कि केशव के साथ देवता, मनुष्य, गन्धर्व, असुर और नाग भी युद्ध करने में असमर्थ हैं।
39केशव को बलपूर्वक पकड़ना उतना ही कठिन है जितना प्राणियों के द्वारा वायु को पकड़ना, जितना प्राणियों के द्वारा चन्द्रमा को थामना, और जितना मस्तक पर पृथ्वी को धारण करना।"
40धृतराष्ट्र के यह कहने पर क्षत्ता विदुर ने भी क्रोधी धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन पर दृष्टि जमाकर कहा।
41विदुर ने कहा — "हे दुर्योधन, अब मेरे ये वचन सुनो। सौभ के द्वारों पर द्विविद नामक वानरराज ने केशव को शिलाओं की भारी वर्षा से ढक दिया था।
42माधव को बलपूर्वक पकड़ने की इच्छा से उसने उन्हें बल से बन्दी बनाने का पूरा प्रयत्न किया (किन्तु सफल न हुआ)।
43प्राग्ज्योतिष गए हुए शौरि को समस्त दानवों सहित नरक भी बन्दी नहीं बना सका, और तुम उन्हें बलपूर्वक बन्दी बनाना चाहते हो।
44अनेक सहस्र वर्षों तक जीवित रहे नरक का युद्ध में वध करके वे उसकी एक सहस्र कन्याओं को ले आए और यथाविधि उनसे विवाह किया।
45निर्मोचन नगर में साठ सहस्र महान् असुर अपने पाशों से भी उन्हें बन्दी नहीं बना सके, और तुम उन्हें बलपूर्वक बन्दी बनाना चाहते हो।
46हे भरतश्रेष्ठ, जब वे बालक ही थे तब उन्होंने पूतना और शकुनि का वध किया और गौओं की रक्षा के लिए गोवर्धन पर्वत को धारण किया।
47उन्होंने अरिष्ट और धेनुक का, तथा महाबली चाणूर और अश्वराज का वध किया।
48उन्होंने युद्ध में जरासन्ध, वक्र, महावीर शिशुपाल और बाण का वध किया, तथा और भी अनेक राजाओं का।
49वरुण भी परास्त हुए, तथा अपरिमित तेज वाले अग्नि भी; और पारिजात पुष्प का हरण करते समय स्वयं शचीपति (इन्द्र) भी पराभूत हुए।
50सर्वव्यापी महासागर पर शयन करते समय उन्होंने मधु और कैटभ का वध किया, और दूसरे जन्म में हयग्रीव का वध किया।
51वे सबके कर्ता हैं किन्तु स्वयं किसी के द्वारा रचे नहीं गए, और वे समस्त शक्ति के कारण हैं। ये शौरि जो चाहें वह बिना किसी प्रयास के कर सकते हैं।
52तुम इन अच्युत को, इन उग्र पराक्रम वाले गोविन्द को नहीं जानते और भलीभाँति नहीं समझते; ये क्रुद्ध सर्प के समान अप्रतिहत तेज से सम्पन्न हैं।
53महाबाहु और अथक कर्म करने वाले कृष्ण को परास्त करने के अपने प्रयत्न में तुम अपने मन्त्रियों सहित अग्नि के सम्पर्क में आकर नष्ट होने वाले कीड़ों की दशा को प्राप्त होगे।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — आफ्नी माताका ती सद्बुद्धिपूर्ण वचनको अवहेलना गरेर त्यो अजितेन्द्रिय पुरुष क्रोधले जल्दै पुनः आफ्नो स्थानमा गयो।
2त्यसपछि सभाभवनबाट निस्केर त्यो कुरुनन्दनले द्यूतमा निपुण सुबलपुत्र राजा शकुनिसँग मन्त्रणा गर्यो।
3ती चारैको — अर्थात् दुर्योधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि र दुःशासनको — यो निश्चय भयो —
4"शीघ्रकारी जनार्दनले धृतराष्ट्र तथा राजर्षि शन्तनुपुत्र (भीष्म)सँग मन्त्रणा गरेर पहिले हामीलाई नै बन्दी बनाउन चाहन्छन्।
5तर हामी ती नरश्रेष्ठ हृषीकेशलाई बलपूर्वक बन्दी बनाउनेछौँ, जसरी इन्द्रले विरोचनपुत्र (बलि)लाई समातेका थिए।
6वृष्णिवंशी बन्दी बनाइएको समाचार सुनेर पाण्डुपुत्रहरू हतोत्साह हुनेछन् र ती सर्पहरूजस्तै तेजहीन हुनेछन् जसका दाह्रा भाँचिएका छन्।
7यी महाबाहु सबैका आश्रय र रक्षक हुन्; र सात्वतहरूमा श्रेष्ठ यी वरदाता यदि बन्दी बनाइए,
8भने सोमकहरूसहित सम्पूर्ण पाण्डुपुत्र तेजहीन हुनेछन्; त्यसैले यहीँ र अहिले नै हामीले शीघ्रकारी यी केशवलाई बन्दी बनाउनुपर्छ —
9धृतराष्ट्रको प्रलापको वास्ता नगरी; र तब शत्रुहरूसँग युद्ध गर्नुपर्छ।" ती दुरात्मा नराधमहरूको यस दुष्ट अभिप्रायलाई,
10सङ्केत बुझ्न सक्ने बुद्धिमान् सात्यकिले चाँडै नै थाहा पाए; र त्यस ज्ञानको परिणामस्वरूप उनी हृदिकपुत्र (कृतवर्मा)सँग बाहिर निस्के।
11र उनले कृतवर्मासँग भने — "चाँडै सेनालाई युद्धका लागि तयार पार र त्यसका टुकडीलाई कवच धारण गराई युद्धका लागि उद्यत पारेर सभाभवनको ढोकामा प्रतीक्षा गर।
12यसै बीच म यो सबै प्रयासविना कार्य गर्ने कृष्णलाई बताउनेछु।" त्यसपछि ती वीर सभामा यसरी प्रवेश गरे जसरी सिंह पर्वतको गुफामा प्रवेश गर्छ,
13र उनले कौरवहरूको त्यो अभिप्राय महात्मा केशवलाई, त्यसपछि धृतराष्ट्रलाई र फेरि विदुरलाई पनि बताए।
14उनीहरूले तिनको यो प्रस्ताव हाँसो र उपहाससहित सुने, किनभने यो (प्रस्तावित) कर्म धर्म, अर्थ र कामको विरुद्ध थियो, तथा सत्पुरुषको आचरणको पनि विरुद्ध थियो।
15(सात्यकिले अझ भने) — "यस प्रसङ्गमा यी मूढहरू यस्तो कार्य गर्न चाहन्छन् जुन कुनै पनि प्रकारले सम्भव छैन; यी दुरात्मा मूढहरू कलह खडा गर्न एकत्र भएका छन्।
16काम र क्रोधले अभिभूत भई तथा क्रोध र लोभको वशमा परी यी क्षुद्रहृदय पुरुषहरूले कमलनयन (कृष्ण)को वध गर्न चाहन्छन्,
17जसरी बालक र मूढहरूले आफ्ना वस्त्रले प्रज्वलित अग्निलाई समात्ने प्रयत्न गर्छन्।" सात्यकिका ती वचन सुनेर महान् दूरदर्शी विदुरले,
18कुरुहरूको त्यस सभामा महाबाहु धृतराष्ट्रसँग भने — "हे राजन्, हे शत्रुदमन, तपाईंका सम्पूर्ण पुत्रको काल आइसक्यो।
19तिनीहरू यस्तो कार्य गर्न उद्यत छन् जुन असम्भव छ र जुन भइहाले पनि अपयशकर हुनेछ; यी कमलनयनलाई पराभूत र परास्त गरेर,
20तिनीहरू वासवका अनुज यी नरश्रेष्ठलाई बन्दी बनाउन चाहन्छन्, जो अजेय छन् र वास्तवमा जसका अगाडि टिक्नु पनि कठिन छ।
21तिनका अगाडि उभिएर तिनीहरू अग्निको सम्पर्कमा आएका कीराजस्तै समाप्त हुनेछन्। सबैको हित चाहने यी जनार्दनले जब युद्ध गर्छन्,
22र क्रुद्ध हुन्छन्, तब उनले तिनीहरूलाई यमलोक पठाइदिनेछन् जसरी सिंहले हात्तीको बथानलाई छरपष्ट पार्छ; तर दुष्टताको यो महान् निन्दनीय कर्म कहिल्यै सम्पन्न हुनेछैन।
23नरश्रेष्ठ अच्युत सन्मार्गबाट कहिल्यै विचलित हुँदैनन्।" विदुरले यसो भनेपछि केशवले यी वचन भने,
24धृतराष्ट्रतिर हेर्दै र आफ्ना हितैषीहरूले सुन्ने गरी — "हे राजन्, यदि यिनीहरू क्रुद्ध भई आफ्नो बलले मलाई बन्दी बनाउन सक्छन् भने,
25बनाऊन्; किनभने हे पृथ्वीपति, म यिनको बल जान्दछु र म यी सबैको क्रोधको उपचार गर्न समर्थ छु।
26तर म यस्तो कर्म कहिल्यै गर्नेछैनँ जुन निन्दनीय र दुष्ट होस्; तपाईंका यी पुत्रहरूले पाण्डवहरूको धनको लोभ गरेर आफ्नै धन गुमाउनेछन्।
27किनभने तिनीहरू यति दुष्टताले आचरण गर्न चाहन्छन्, त्यसैले युधिष्ठिरको सफलताको सम्भावना अझ बढी छ; किनभने म यसै क्षण यिनलाई र यिनका अनुयायीहरूलाई बन्दी बनाउन सक्छु,
28र हे राजन्, यिनलाई पृथापुत्रलाई सुम्पन सक्छु — यो कुनै कठिन कार्य हुनेछैन; तर हे भरतवंशी, म यस्तो निन्दनीय कर्म गर्न उन्मुख छैनँ।
29हे महाराज, हे राजन्, क्रोध र पापहृदयका कारण यो दुर्योधनले तपाईंको उपस्थितिमा जे गर्न चाहन्छ, त्यो गर्न दिनुहोस्।
30हे नरेश्वर, म पनि तपाईंका सम्पूर्ण पुत्रलाई अनुमति दिन्छु।" यो सुनेर धृतराष्ट्रले विदुरसँग भने — "राज्यको लोभी त्यस दुष्ट सुयोधनलाई चाँडै ल्याऊ,
31आफ्ना मित्रहरूसहित, आफ्ना मन्त्रीहरूसहित, आफ्ना भाइहरूसहित र आफ्ना अनुयायीहरूसहित। म पुनः हेर्नेछु कि म उसलाई सन्मार्गमा ल्याउन सक्छु कि सक्दिनँ।"
32तब क्षत्ताले अनिच्छुक दुर्योधनलाई उसका भाइहरूसहित र राजाहरूले घेरिएको अवस्थामा पुनः सभाभवनमा प्रवेश गराए।
33त्यसपछि धृतराष्ट्रले दुर्योधनसँग, कर्णसँग, दुःशासनसँग तथा तिनीहरूलाई घेरेका राजाहरूसँग भने —
34"हे निर्दयी, हे अत्यन्त पापिष्ठ, केवल क्षुद्र कर्म गर्नेहरूलाई आफ्नो सहायक बनाएर र दुष्ट पुरुषहरूसँग मिलेर तिमी एउटा दुष्कर्म गर्न चाहन्छौ।
35तिम्रो यो अभीष्ट कर्म असम्भव छ, अपयशतिर लैजाने छ र सत्पुरुषहरूद्वारा निन्दित छ; वास्तवमा यो यस्तो कार्य हो जसको प्रयत्न तिमीजस्तै मूढ र आफ्नो वंशका लागि अपयशको कारण बन्नेले मात्र गर्न सक्छ।
36यी कमलनयनलाई, जो अजेय छन् र वास्तवमा जसका अगाडि टिक्नु पनि कठिन छ, तिमी आफ्ना दुष्ट सहायकहरूसँग मिलेर बन्दी बनाउन चाहन्छौ।
37जसलाई वासवको नेतृत्वमा देवताहरूले पनि बलपूर्वक समात्न सक्दैनन्, तिनलाई तिमी बन्दी बनाउन चाहन्छौ — जसरी कुनै बालकले चन्द्रमालाई समात्ने इच्छा गर्छ।
38तिमी जान्दैनौ कि केशवसँग देवता, मनुष्य, गन्धर्व, असुर र नागहरू पनि युद्ध गर्न असमर्थ छन्।
39केशवलाई बलपूर्वक समात्नु त्यति नै कठिन छ जति प्राणीहरूद्वारा वायुलाई समात्नु, जति प्राणीहरूद्वारा चन्द्रमालाई थाम्नु, र जति शिरमा पृथ्वीलाई धारण गर्नु।"
40धृतराष्ट्रले यसो भनेपछि क्षत्ता विदुरले पनि क्रोधी धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनमाथि दृष्टि गाडेर भने।
41विदुरले भने — "हे दुर्योधन, अब मेरा यी वचन सुन। सौभका ढोकामा द्विविद नामक वानरराजले केशवलाई ढुङ्गाको भारी वर्षाले ढाकिदिएको थियो।
42माधवलाई बलपूर्वक समात्ने इच्छाले उसले उनलाई बलले बन्दी बनाउने पूरा प्रयत्न गर्यो (तर सफल भएन)।
43प्राग्ज्योतिष गएका शौरिलाई सम्पूर्ण दानवसहित नरकले पनि बन्दी बनाउन सकेन, र तिमी उनलाई बलपूर्वक बन्दी बनाउन चाहन्छौ।
44अनेक हजार वर्षसम्म जीवित रहेका नरकको युद्धमा वध गरेर उनले उसका एक हजार कन्यालाई ल्याए र यथाविधि तिनीहरूसँग विवाह गरे।
45निर्मोचन नगरमा साठी हजार महान् असुरहरूले आफ्ना पाशले पनि उनलाई बन्दी बनाउन सकेनन्, र तिमी उनलाई बलपूर्वक बन्दी बनाउन चाहन्छौ।
46हे भरतश्रेष्ठ, जब उनी बालक नै थिए तब उनले पूतना र शकुनिको वध गरे र गाईहरूको रक्षाका लागि गोवर्धन पर्वतलाई धारण गरे।
47उनले अरिष्ट र धेनुकको, तथा महाबली चाणूर र अश्वराजको वध गरे।
48उनले युद्धमा जरासन्ध, वक्र, महावीर शिशुपाल र बाणको वध गरे, तथा अरू पनि अनेक राजाहरूको।
49वरुण पनि परास्त भए, तथा अपरिमित तेज भएका अग्नि पनि; र पारिजात पुष्पको हरण गर्दा स्वयं शचीपति (इन्द्र) पनि पराभूत भए।
50सर्वव्यापी महासागरमा शयन गर्दा उनले मधु र कैटभको वध गरे, र अर्को जन्ममा हयग्रीवको वध गरे।
51उनी सबैका कर्ता हुन् तर स्वयं कसैद्वारा रचिएका होइनन्, र उनी सम्पूर्ण शक्तिका कारण हुन्। यी शौरिले जे चाहन्छन् त्यो कुनै प्रयासविना गर्न सक्छन्।
52तिमी यी अच्युतलाई, यी उग्र पराक्रम भएका गोविन्दलाई जान्दैनौ र राम्ररी बुझ्दैनौ; यिनी क्रुद्ध सर्पजस्तै अप्रतिहत तेजले सम्पन्न छन्।
53महाबाहु र अथक कर्म गर्ने कृष्णलाई परास्त गर्ने आफ्नो प्रयत्नमा तिमी आफ्ना मन्त्रीहरूसहित अग्निको सम्पर्कमा आएर नष्ट हुने कीराहरूको दशा प्राप्त गर्नेछौ।