Bhagavad-Yana Parva — The conversation between Kunti and Krishna
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 160
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच अथोपगम्य विदुरमपराह्ने जनार्दनः। पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिंदमः॥
2सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम्। कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत् स्मरन्ती तनयान् पृथा॥
3तेषां सत्त्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम्। चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत् पृथा॥
4साब्रवीत् कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम्। बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता॥
5ये ते बाल्यात् प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः। परस्परस्य सुहृदः सम्मताः समचेतसः। निकृत्या भ्रंशिता राज्याज्जनार्हा निर्जनं गताः॥
6विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। त्यक्त्वा प्रियसुखे पार्था रुदतीमपहाय माम्॥
7अहापुंश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम। अतदर्हा महात्मानः कथं केशवं पाण्डवाः॥
8ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले। बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः॥
9अपश्यन्तश्च पितरौ कथमूषुर्महावने। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गैर्वेणुनिःस्वनैः॥
10पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात् प्रभृति केशव। ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च॥ रथनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त तदा गृहे। शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना॥ पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः। वस्त्रै रत्नैरलंकारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः॥ गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम्। अर्चितैरर्चनाहश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः॥ प्रासादाचेष्वबोध्यन्त राङ्कवाजिनशायिनः। क्रूरं च निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने॥
11न स्मोपयान्ति निद्रां ते न तदर्हा जनार्दन। भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः॥ स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन्। वन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिबौधिताः कथम्॥
12महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च। ह्रीमान् सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता॥ कामद्वेषो वशे कृत्वा सतां वानुवर्तते। अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च॥ भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च। राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम्॥ शीलवृत्तोपसम्पन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः। राजा सर्वगुणोपेतस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्॥ अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः। श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः। प्रियदशों दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः॥
13यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः। सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः॥ कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन। शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च॥ पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो बले। महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः॥ क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः। जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने॥ तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठममितौजसम्। भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेन जनार्दनम्॥
14तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः। आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो बली॥
15अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा। द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव॥ क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः। इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः॥ तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्षिसदृशो दमे। क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः॥ आधिराज्यं महद् दीप्तं प्रथितं मधुसूदन। आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु॥ यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते। स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः॥ यं गत्वाऽभिमुखः संख्ये न जीवन् कश्चिदाव्रजेत्। यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत।॥ योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः। स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनंजयः॥
16दयावान् सर्वभूतेषु ह्रीनिषेवो महास्त्रवित्। मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे॥ सहदेवो महेष्वासः शूरः समिति शोभनः। भ्रातृणां कृष्ण शुश्रूषुधर्मार्थकुशलो युवा॥
17सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन। वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः॥ ज्येष्ठोपचायिन वीरं सहदेवं युधां पतिम्। शुश्रूषु मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे॥
18सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः भ्रातृणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः॥
19चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः। कच्चित् सकुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः॥
20सुखोचितमदुःखार्ह सुकुमारं महारथम्। अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः॥
21पक्ष्मसम्पातजे काले नकुलेन विनाकृता। न लभामि धृति वीर साद्य जीवामि पश्यमाम्॥
22सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन। कुलीना रूपसप्पन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः॥
23पुत्रलोकात् पतिलोकं वृण्वानां सत्यवादिनी। प्रियान् पुत्रान् परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते॥
24महाजिनसम्पन्ना सर्वकामैः सुपूजिता। ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत॥
25पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः। उपपन्ना महेष्वासैद्रौपदी दुःखभागिनी॥
26चतुर्दशमिदं वर्ष यन्नापश्यमरिंदम। पुत्रादिभिः परियूनां द्रौपदी सत्यवादिनीम्॥
27न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्नुते पुरुषः सुखम्। द्रौपदी चेत् तथावृत्ता नाश्नुते सुखमव्ययम्॥
28न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः। भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम्॥
29न मे दुःखतरं किंचिद् भूतपूर्वं ततोऽधिकम्। स्त्रीधर्मिणी द्रौपदी यच्छ्वशुराणां समीपगाम्॥
30आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना। सर्वे प्रेक्षन्त कुरव एकवस्त्रा सभागताम्॥
31तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्निकः। कृपश्च सोमदत्तश्च निर्विण्णाः कुरवस्तथा॥
32तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम्। वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया॥
33तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः। क्षत्तुः शीलमलंकारो लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति॥
34वैशम्पायन उवाच सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम्। नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयत्॥
35पूर्वैराचरितं यत् तत् कुराजभिररिंदमा अक्षयूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम्॥
36तन्मां दहति यत् कृष्णा सभायां कुरुसंनिधौ। धाष्ट्रैिः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा॥
37निर्वासनं च नगरात् प्रव्रज्या च परंतप। नानाविधानां दुःखानामभिज्ञास्मि जनार्दन॥
38अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधवा न मे क्लेशतमं तत् स्यात् पुत्रैः सह परंतप॥
39दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम्। दुःखादपि सुखं नः स्याद् यदि पुण्यफलक्षयः॥
40न मे विषेषो जात्वासीत् धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम्। अस्माद् विमुक्तं संग्रामात् पश्येयं पाण्डवैः सह॥६शा
41नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम्। पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम्॥
42येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता। बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्ती कन्दुहस्तिकाम्॥
43अदात् तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने। साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परंतप। अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम॥
44यन्मां वागनवीनक्तं सूतके सव्यसाचिनः। पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत्॥
45हत्वा कुरून् महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनंजयः। भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन् मेधानाहरिष्यति॥
46नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे। कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः॥
47धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषता त्वं चापि तत् तथा कृष्ण सर्वं सम्पादयिष्यसि॥
48न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरता। तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विनाभवः॥
49याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। धनंजयं न पश्यामि का शान्तिर्हदयस्य मे॥
50इतश्चतुर्दशं वर्ष यन्नापश्यं युधिष्ठिरम्। धनंजयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम्॥
51जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः। अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन॥
52ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। भूयास्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः॥
53पराश्रया वासुदेव या जीवति धिगस्तु ताम्। वृत्तेः कार्पण्यलध्याया अप्रतिष्ठेव ज्यायसी॥
54अथो धनंजयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम्। यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः॥
55अस्मिश्चेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति। लोकसम्भाविता: सन्तः सुनृशंसं करिष्यथ॥
56नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः। काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम्॥
57पाद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा। विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीवितादपि॥
58विक्रमाधिगता हार्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः। मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तमः॥
59गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम्। अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर॥
60विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौ। भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम्॥
61तयोश्चैतदवज्ञानं यत् सा कृष्णा सभां गता। दुःशासनश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम्॥
62दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम्। पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत् फलम्॥
63न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः। सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति। यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्छत्रुकर्शनः॥
64न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः। प्रव्राजनं तु पुत्राणां न मे तद् दुःखकारणम्॥
65यत् तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता। अशृणोत् परुषा वाचः किं न दुःखतरं ततः॥
66स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा। नाभ्यगच्छत् तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती॥
67यस्मा मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन। रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः॥ साऽहमेवंविधं दुःखं सहेऽद्य पुरुषोत्तम। भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि॥
68वैशम्पायन उवाच तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम्। पितृष्वसारं शोचन्ती शौरिः पार्थसखः पृथाम्॥
69वासुदेव उवाच का तु सीमन्तिनी त्वादृक् लोकेष्वस्ति पितृष्वसः। शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता।॥
70महाकुलीना भवती ह्रदाद्धदमिवागता। ईश्वरी सर्वकल्याणी भा परमपूजिता॥
71वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः। सुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति॥
72निद्रातन्द्रे क्रोधहर्षों क्षुत्पिपासे हिमातपौ। एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरसुखे रताः॥
73त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः। न तु स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः॥
74अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः। उत्तमांश्च परिक्लेशान् भोगांश्चातीव मानुषान्॥ अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे। अन्तप्राप्ति सुखामा हुर्दुःखमन्तरमेतयोः॥
75अभिवादयन्ति भवर्ती पाण्डवाः सह कृष्णया। आत्मानं च कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम्॥
76अरोगान् सर्वसिद्धार्थान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान्। ईश्वरान् सर्वलोकस्य हतामित्राश्रिया वृतान्॥
77एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम्। पुत्रादिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः॥१००।
78कृन्त्युवाच यद् यत् तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन। यथा यथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तथा॥
79अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परंतप। प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च॥
80व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा। त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत्॥
81त्वं त्राता त्वं महद् ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। यथैवात्य तथैवैतत् त्वयि सत्यं भविष्यति॥
82वैशम्पायन उवाच तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान् प्रति॥
English
1Vaishampayana said After his visit to Vidura, Janardana, the subduer of enemies, went in the afternoon to Pritha, his mother's sister.
2Seeing Krishna approaching and effulgent like the radiant sun, Pritha clasped his neck with her arms and poured forth her loud lamentations, remembering her sons.
3Seeing Govinda after a long time, the action of the Vrishni race, companion of her sons, endued with prowess, Pritha shed tears.
4She said to Krishna, the best of warriors who had seated himself after receiving the rites of hospitality, with her face dried up with woe and in a voice choked up with tears.
5'Those, who ever since their childhood are attached to the service of their elders, those who are endued with humility and those who are of similar hearts, were deprived of their kingdom by deceit and sent into exile, through they were desirous of remaining in the society of men.
6They, who have brought under control wrath and joy, who are devoted to the Brahmanas, who are speakers of truth, those sons of mine abandoning their dear enjoyments and leaving behind them myself weeping for them.
7Have gone to the forest, rendering the very bottom of my heart. These large-souled sons of Pandu undeserving of these miserieshow did they, O Keshava.
8Live in that great forest, O child, abandoning, as it was, in lions, tigers and elephants. Losing their father in their boyhood, they were even reared and brought up by myself.
9Without seeing their parents, how did they live in the great forest? By the sounds of conches and drums and the music of flutes.
10Were the Pandavas awakened from their sleep ever since their infancy, O Keshava; who again, were by the roar of elephants and neighing of horses and by the rattles of the wheels of the chariots awakened from sleep at home-also by the sound of conches and cymbals accompanied with the music of flutes and lyres; and whose praises were sung by the twice-born at the break of day in high sounding songs; and who worshipped the deserving Brahmanas with the raiment's, gems and jewels; who, worthy of respect, themselves were blessed and done homage to by the largesouled Brahmanas by laudatory hymns and worshipped as well. How could they, lying on soft blankets and skin of the Ranku deer in the best parts of the palace, be awakened by hearing the loud roar of animals in the great forest?
11It does not seem possible to me that they obtained sleep, though they did not at all deserve this, O Janardana, those who by the sound of cymbals and drums and the conches and flutes and by the sweet music of songs by woman, O slayer of Madhu, were awakened and praised by the prisoners and professional bards-how could they.
12In the great forest be awakened at the roar of animals? The one endowed with modesty, truth, patience, self-control and kindness to animals and who bringing his desire and malice under control walks on the path followed by the good, he was capable of bearing the heavy burden of the ancient sages of royal descentnamely Amvarisha, Mandhatta, Yayati, Nahusha, Bharata, Dilipa, Shibi, the son of Ushanara; he who followed good habits of life and conversant with virtue, of true prowess, he who endued with all the virtuous uses, the king of all the three worlds, viz., the virtuous-souled Ajatashatru of a pious complexion and having a complexion like that of gold, chief among the Kurus and among all in respect of virtue and those who shape their habits of life to the ways indicated in the holy book, who is of handsome appcarance and of long arms, how is that Yudhishthira, O Krishna?
13He who is of as great strength as ten thousand elephants and of speed equal to the wind, that is, one of great prowess and ever wrathful among the sons of Pandu, who ever does good to his dear brothers; who sicw Kichaka with his cousins, 0 slayer of Madhu and Krodhavasha and of Hidimba and of Vaka; who is in strength equal to Shakra and in prowess equal to the god of wind, who is in wrath equal to the great Shiva, namely Bhima, foremost among smiters, that chastiser of foes, that wrathful son of Pandu, who controlling his rage and strength and wrath, stays with his soul under restraint, under the rule of his brother, that great-souled one, that man of energy, that foremost among men, that one of immeasurable prowess, that Bhima in appearance, too, is terrible looking (i.e. justifies his name), O Janardana.
14Tell me, O scion of the Vrishni race, how Vrikodara is doing now, the one having macelike arms, that mighty second son of Pandu.
15That two armed Arjuna, O Krishna, who is ever proud of being superior to that Arjuna of ancient days, who had a thousand arms, who with one of his arms darts with violence five hundred arrows, that son of Pandu, who in the use of arrows is equal to the royal son of Kartavirya, equal in energy to Aditya, in selfcontrol equal to a great Rishi, in forbearance equal to the Earth and in prowess equal to the great Indra, that strength by which all kings, the descendants of Kuru, have acquired this large territory of great effulgence; whose strength of arms all the sons of Pandu respect, that son of Pandu, foremost among all the carwarriors, of true prowess; going to whose front no one returns with his life, he, O Achyuta, who is accustomed to victories over all creatures and himself being invincible; who is the refuge of the Pandu's and even of the godsbe your brother and your friend, how is he at present, that Dhananjaya?
16The one who is kind to all creatures endued with modesty and having a large knowledge of the nature and use of weapons, mild, delicate, virtuous and beloved by me; that great bow-man and hero Sahadeva, that ornament of assemblies, that youth, O Krishna, who is skillful at both religious deeds and profitable from an earthly point of view and properly waiting on his brothers.
17Those large-souled brothers of Sahadeva, O Krishna, ever respect the habits of life of Sahadeva, who follows a good course of life-Tell me, O scion of the Vrishni race, of that son of Madri, of that heroic and veteran warrior, Sahadeva, the chief of warriors, who used to wait on me.
18That heroic and delicate youth, that son of Pandu, well worth a gaze, is the life itself to all his brothers, though he has a different body.
19My son, that great bow-man, Nakula of great prowess, that veteran warrior, brought up in luxury, is he well, O Krishna?
20Shall I behold again this Nakula, O you with long arms, that great car-warrior, brought up in luxury, deserving of every happiness and undeserving of all woe.
21Separated from Nakula even for the shortest period of time, taken up by a wink, I obtained no peace of mind, O hero, behold me that I am still alive.
22O Janardana, Draupadi is dearer to me than all my sons. She comes of a noble family, endued with beauty and endowed with all virtues.
23That speaker of truth preferred the company of her husbands to that of her sons and leaving behind her dear sons, she follows the sons of Pandu.
24O Achyuta, how is the all blessed queen Draupadi of illustrious birth well gratified with the fulfillment of all her desires?
25Draupadi has a bad lot, though she has five husbands, all heroes like the fire, all smiters of foes and all great bowmen.
26O chastiser of foes, the one whom I have not seen for these fourteen years, that Draupadi, truthful of speech, is anxious for her children.
27It seems that a man does not surely get happiness as the result of his virtuous acts; for Draupadi, though of virtuous habits of life, does not get unending happiness.
28When I remember Krishna dragged to the Assembly-Hall, Vibhatsu, Yudhishthira, Bhimasena and also the twin brothers, Nakula and Sahadeva cease to be dear to me.
29Nothing ever before gave me greater pain than the dragging of Draupadi in her season to her father-in-law. was
30She dragged there by that dishonourable wretch, from motives of wrath and covetousness, and all the Kurus gazed on her brought to the Assembly-Hall in a single raiment.
31There were at the time Dhritarashtra, the great king Balhika, Kripa, Somadatta and the Kurus who were pained at it.
32Of all the people present in that assembly I honour that Kshatta (Vidura) most; for a man becomes honourable by his habits and not by his wealth, nor by his knowledge.
33O Krishna, the virtues of that high-souled Kshatta of great and deep wisdom are like an ornament of the whole world.
34Vaishampayana said That lady oppressed with sorrow and yet cheerful seeing Govinda come, began to describe all the diverse grief's she had suffered.
35O chastiser of foes, could game at dice and the slaying of deer practised by these bad kings in the days of old be pleasant to them?
36The degree, to which this fact pains me, namely the dragging of Krishna to the Assembly-Hall in the presence of the Kurus and insulted by the sons of Dhritarashtra, is not equalled by death itself.
37O chastiser of foes, the exile (of my sons) out of city and their wanderings and several other grief's have l experienced, O Janardana.
38O Madhava, O chastiser of foes, living in concealment and the deprivation of my boys, could not be so painful to me in the company of my sons?
39It is fourteen years now since they were exiled by Duryodhana; and happiness should be ours, if misery puts an end to the fruits of vice.
40I never treated the sons of Dhritarashtra in a different way from that in which I treated the sons of Pandu; and by virtue of this truth shall I see, O Krishna, yourself along with the Pandavas after you have slain your enemies invested with prosperity, come out safe from this impending war.
41All of them having such like qualities are incapable of being defeated by the enemies. But my father is to blame ((for all this grief) and not myself, nor Suyodhana.
42By him I was given away to Kuntibhoja like wealth given away by a rich man. While yet a girl playing with a ball in my hand, your grand-father.
43Gave me away to his friend, the largesouled Kuntibhoja; such a one was myself and abandoned by my father and my father-in-law. O chastiser of foes, meeting with great troubles, O Krishna, what is the use of my life?
44At the birth of Savyasachi, a voice told me in the room in which I was confined-'Your son will be the conquer of the world and his fame will reach the very heaven.
45Slaughtering the Kurus in a great battle and obtaining the kingdom, Dhananjaya, the son of Kunti, along with his brothers, will perform three grand sacrificial rites.'
46I do not doubt the eventual justification of that foreboding. I bow to Dharma and to the creator and to Krishna who is ever great. Creatures are supported by Dharma (Virtue).
47If Dharma (Virtue) exists in this world, O scion of the Vrishni race, thus you too will be what the voice announced, O Krishna; and you will accomplish all that.
48O Madhava, neither widowhood, nor the loss of wealth, nor even this dispute has pained me so much as my separation from my sons.
49I, who do not see the wielder of the Gandiva bow, that foremost of all that wield weapons, Dhananjaya-what peace can I (my heart) know, not having seen Yudhishthira for these fourteen years?
50Nor have I seen Dhananjaya, O Govinda, the twins, Nakula and Sahadeva and also that Vrikodara; people perform the Shradha (obsequies) of absent people under the impression that they are dead.
51Virtually they are dead to me and I am the same to them, O Janardana, O Madhava, say this to the virtuous-souled king Yudhishthira.
52Your virtue is becoming less and less o son; act in such a way that this may not be; fie to them, O Vasudeva, that live under the protection of others.
53To a mode of life attended with meanness death even is superior. Say also to Dhananjaya and Vrikodara who are constantly on the alert.
54This is the time come for the purpose, for which a Kshatriya woman brings forth a son, if you let the occasion, which is now come, slip without doing anything;
55You will be doing what is cruel and mean, though you are respected by the world; and if you are ever contemptible, I shall abandon and disown you forever.
56When the suitable moment arrives, life even should be laid down. The two sons of Madri who are ever attached to virtuous deeds should be spoken to.
57Chose these comforts and luxuries, which are attainable by a display of your prowess, rather than even life itself, since objects attained by prowess alone are ever pleasing to those who live the life of Kshatriyas.
58And ever gladden the hearts of men, O you best among men. Having gone there speak to him who is the foremost among all wielders of weapons,
59Namely the hero Arjuna, the son of Pandu. Follow the path pointed out by Draupadi. It is known to you that when they (Bhima and Arjuna) are enraged they are as Death himself.
60And (when such is the case) Bhima and Arjuna can bring the very gods to the end of their life. This insult, namely that Krishna was dragged to the Assembly-Hall was offered to them;
61And Dushasana and Karna spoke harsh and insulting words. Duryodhana has insulted the spirited Bhimasena.
62In the presence of the chiefs among the Kurus he will see what the consequences of that will be. Vrikodara having once been made an enemy cannot make peace.
63The feelings of revenge in Bhima too will not calm down in a short time until that grinder of enemies does make an end of them.
64The loss of kingdom is not a source of trouble, not even the defeat at the game of dice; nor even the exile of my sons was so much the cause of my affliction;
65As that youthful Krishna, clothed in a single raiment brought into the Assembly Hall and that she was made to listen to harsh and insulting words, what can be more painful than that.
66Krishna, though her husbands were living, was at that time without the protection of a lord-that lady of beautiful hips with the modesty proper to a lay and ever attached to the virtue of a Kshatriya princess.
67Having yourself, O slayer of Madhu, as the protector of myself with my sons and as also that foremost of powerful men, Rama and that great car-warrior Pradyumna; and having the invincible Bhima and Vijaya who never turn back from the field alive, that I should suffer this sort of grief, O best among men!
68Vaishampayana said Shauri, the friend of the Partha's, then comforted his paternal aunt Pritha who was lamenting being filled with grief on account of her sons.
69Vasudeva said O aunt, what woman is there in this world who is like you? The daughter of king Shura, you now (by marriage) a member of the Ajamida race.
70Born in a noble family (and married to another equally noble family), you are (like a lotus) transplanted from one lake into another; you are the all-auspicious queen and much respected and beloved by your husband.
71Yourself the wife of a hero, you have produced heroes; you are endued with all the virtues; it is fitting, of great wisdom as you are, that you should bear patiently happiness and misery like the Partha's.
72Sleep, laziness, anger, joy hunger and thirst, the Partha's having brought all these under control are ever attached to the enjoyment of happiness attainable by heroes only.
73The Partha's ever desirous of enjoyment of heroes' life forego mean happiness; those men of great energy and great prowess were not content with a little.
74Those who are wise enjoy or suffer the extremes of whatever is enjoyable or sufferable. But person attached to mean happiness chose indifferent state of dullness; the former delight in the acutest sufferings or highest enjoyments; they do not like a middle course. They consider the extreme to be happiness, while that which lies between, is held by them to be misery.
75The son of Pandu along with Krishna send their greetings to you; and having submitted to your notice that they are in health, asked about welfare.
76You will soon see the sons of Pandu without any illness and all their objects gained, the lords of all the world, with their enemies killed and themselves surrounded by prosperity.
77Kunti who was filled with grief for her sons, thus comforted, said again to Janardana after driving away the gloom of her mind due to ignorance.
78Kunti said-Whatever, O you with long arms, is beneficial in opinion, O slayer of Madhu and whatever you think right to be done, O Krishna, should be done.
79O chastiser of enemies let these be done without transgressing virtue and without the practice of deceit; I know, O Krishna, the power of your truth and your birth.
80And I know the wisdom and prowess you apply to the accomplishment of your decisions in any matter regarding your friends. In our family you are virtue, you are truth and you are the great devotee.
81You are the saviour, you are the great Brahma, everything depends on you; what you have must come to pass for truth itself depends on you.
82Vaishampayana said Govinda of long arms bidding adieu to her and also going round her, went towards the residence if Duryodhana.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — विदुर से भेंट करने के अनन्तर शत्रुदमन जनार्दन अपराह्न में अपनी मौसी पृथा (कुन्ती) के पास गए।
2तेजस्वी सूर्य के समान देदीप्यमान कृष्ण को आते देखकर पृथा ने अपनी भुजाओं से उनका कण्ठ पकड़ लिया और अपने पुत्रों का स्मरण करके उच्च स्वर में विलाप करने लगीं।
3दीर्घ काल के अनन्तर वृष्णिवंश के वंशधर, अपने पुत्रों के सहचर, पराक्रमी गोविन्द को देखकर पृथा के नेत्रों से अश्रु बहने लगे।
4आतिथ्य-सत्कार ग्रहण करके बैठे हुए योद्धाओं में श्रेष्ठ कृष्ण से उन्होंने शोक से सूखे मुख तथा अश्रुओं से रुँधे कण्ठ से कहा।
5"जो बाल्यकाल से ही गुरुजनों की सेवा में लगे रहे, जो विनम्रता से युक्त हैं और जिनके हृदय एक समान हैं, वे छल से अपने राज्य से वञ्चित कर दिए गए और वनवास में भेज दिए गए, यद्यपि वे मनुष्यों के बीच रहना ही चाहते थे।
6जिन्होंने क्रोध तथा हर्ष को वश में कर लिया है, जो ब्राह्मणों के भक्त हैं, जो सत्यवादी हैं — मेरे वे पुत्र अपने प्रिय भोगों को त्यागकर और अपने लिए रोती हुई मुझे पीछे छोड़कर —
7वन को चले गए, मेरे हृदय की तह तक विदीर्ण करते हुए। हे केशव, इन दुःखों के सर्वथा अयोग्य वे महात्मा पाण्डुपुत्र किस प्रकार —
8उस महावन में रहे, हे पुत्र, जो सिंहों, व्याघ्रों तथा हाथियों से भरा हुआ था? बचपन में ही पिता को खोकर वे मेरे ही द्वारा पाले-पोसे गए थे।
9माता-पिता को न देखते हुए वे उस महावन में किस प्रकार रहे? शङ्खों तथा दुन्दुभियों के नाद से और वंशी के संगीत से —
10हे केशव, बाल्यकाल से ही पाण्डव निद्रा से जगाए जाते थे; जो घर में हाथियों की चिंघाड़, अश्वों की हिनहिनाहट तथा रथों के पहियों की घर्घराहट से, और शङ्खों एवं झाँझों के शब्द से, वंशी तथा वीणा के संगीत के साथ निद्रा से जगाए जाते थे; जिनकी स्तुति द्विजगण प्रातःकाल उच्च स्वर के गीतों में करते थे; जो सुपात्र ब्राह्मणों की वस्त्रों, रत्नों तथा मणियों से पूजा करते थे; जो स्वयं आदर के योग्य थे और महात्मा ब्राह्मणों द्वारा स्तुतिपूर्ण मन्त्रों से आशीर्वादित, सम्मानित तथा पूजित होते थे — प्रासाद के उत्तम भागों में कोमल कम्बलों तथा रंकु मृग के चर्म पर लेटने वाले वे, महावन में पशुओं की भयङ्कर गर्जना सुनकर किस प्रकार जागते होंगे?
11हे जनार्दन, मुझे यह सम्भव नहीं जान पड़ता कि उन्हें निद्रा आती होगी, यद्यपि वे इसके कदापि योग्य नहीं थे — हे मधुसूदन, जो झाँझों, दुन्दुभियों, शङ्खों तथा वंशियों के शब्द से और स्त्रियों के मधुर गीतों से जगाए जाते थे और बन्दीजनों तथा सूतों द्वारा जिनकी स्तुति की जाती थी — वे किस प्रकार —
12महावन में पशुओं की गर्जना से जागते होंगे? जो लज्जा, सत्य, धैर्य, आत्मसंयम तथा प्राणियों पर दया से सम्पन्न हैं, और जो अपनी कामना तथा द्वेष को वश में करके सज्जनों के मार्ग पर चलते हैं, वे राजर्षियों — अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप, उशीनरपुत्र शिबि — के प्राचीन महान् भार को वहन करने में समर्थ थे; जो उत्तम आचरण वाले तथा धर्मज्ञ हैं, सत्यपराक्रमी हैं; जो समस्त सद्गुणों से युक्त हैं, तीनों लोकों के राजा हैं — अर्थात् वे धर्मात्मा अजातशत्रु, जो पवित्र कान्ति वाले तथा स्वर्ण के समान वर्ण वाले हैं, जो कुरुओं में तथा धर्म की दृष्टि से सबमें अग्रगण्य हैं और जो अपना आचरण शास्त्रों में बताए मार्ग के अनुसार ढालते हैं, जो सुन्दर रूप वाले तथा महाबाहु हैं — हे कृष्ण, वे युधिष्ठिर कैसे हैं?
13जो दस सहस्र हाथियों के समान बलवान् हैं और वायु के समान वेगवान् हैं, अर्थात् पाण्डुपुत्रों में महापराक्रमी तथा सदा क्रोधी, जो अपने प्रिय भाइयों का सदा हित करते हैं; हे मधुसूदन, जिन्होंने कीचक को उसके बन्धुओं सहित मारा, तथा क्रोधवशों, हिडिम्ब और बक का वध किया; जो बल में शक्र (इन्द्र) के समान, पराक्रम में वायुदेव के समान और क्रोध में महादेव शिव के समान हैं — वे प्रहार करने वालों में अग्रगण्य भीम, वे शत्रुदमन, वे क्रोधी पाण्डुपुत्र, जो अपने क्रोध, बल तथा रोष को वश में करके, अपनी आत्मा को संयत रखकर अपने भाई के अनुशासन में रहते हैं — वे महात्मा, वे तेजस्वी, वे पुरुषश्रेष्ठ, वे अपरिमित पराक्रमी, हे जनार्दन, वे भीम रूप में भी भयङ्कर दिखते हैं (अर्थात् अपने नाम को सार्थक करते हैं)।
14हे वृष्णिवंशी, मुझे बताइए, गदा के समान भुजाओं वाले वे महाबली वृकोदर, पाण्डु के द्वितीय पुत्र, इस समय कैसे हैं।
15हे कृष्ण, वे दो भुजाओं वाले अर्जुन, जिन्हें सदा इस बात का गर्व है कि वे प्राचीन काल के उस सहस्रबाहु अर्जुन से भी श्रेष्ठ हैं, जो अपनी एक ही भुजा से वेग से पाँच सौ बाण छोड़ते हैं; वे पाण्डुपुत्र, जो बाणों के प्रयोग में कार्तवीर्य के राजपुत्र के समान हैं, तेज में आदित्य के समान, आत्मसंयम में महर्षि के समान, क्षमा में पृथ्वी के समान और पराक्रम में महेन्द्र के समान हैं; जिनके बल से कुरुवंशी समस्त राजाओं ने यह महातेजस्वी विशाल राज्य प्राप्त किया; जिनके बाहुबल का समस्त पाण्डुपुत्र सम्मान करते हैं; वे पाण्डुपुत्र, समस्त महारथियों में अग्रगण्य, सत्यपराक्रमी; जिनके सम्मुख जाकर कोई जीवित नहीं लौटता; हे अच्युत, जो समस्त प्राणियों पर विजय के अभ्यस्त हैं और स्वयं अजेय हैं; जो पाण्डवों के और देवताओं के भी आश्रय हैं — वे आपके भाई तथा आपके सखा धनञ्जय इस समय कैसे हैं?
16जो समस्त प्राणियों पर दयालु हैं, विनम्रता से युक्त हैं और अस्त्रों के स्वरूप तथा प्रयोग के महान् ज्ञाता हैं; जो मृदु, सुकुमार, धर्मपरायण तथा मुझे प्रिय हैं; वे महाधनुर्धर वीर सहदेव, सभाओं के आभूषण — हे कृष्ण, वे युवक, जो धर्मकार्यों में तथा लौकिक अर्थ के कार्यों में — दोनों में निपुण हैं और अपने भाइयों की भलीभाँति सेवा करते हैं —
17हे कृष्ण, सहदेव के वे महात्मा भाई सदा उन सहदेव के आचरण का सम्मान करते हैं, जो उत्तम जीवनचर्या का पालन करते हैं। हे वृष्णिवंशी, माद्री के उन पुत्र, उन वीर तथा अनुभवी योद्धा, योद्धाओं में अग्रगण्य सहदेव के विषय में मुझे बताइए, जो मेरी सेवा किया करते थे।
18वे वीर तथा सुकुमार युवक, वे पाण्डुपुत्र, जिन्हें देखते ही रहने का मन करता है, यद्यपि उनका शरीर भिन्न है, तथापि अपने समस्त भाइयों के प्राण ही हैं।
19हे कृष्ण, मेरे पुत्र, वे महाधनुर्धर, महापराक्रमी नकुल, वे अनुभवी योद्धा, जो सुख-सुविधा में पले हैं — क्या वे कुशल हैं?
20हे महाबाहो, क्या मैं इन नकुल को फिर देख सकूँगी — उन महारथी को, जो सुख में पले हैं, जो प्रत्येक सुख के योग्य और समस्त दुःखों के अयोग्य हैं?
21हे वीर, पलक झपकने जितने अल्प काल के लिए भी नकुल से बिछुड़कर मुझे मन की शान्ति नहीं मिलती थी; देखिए, फिर भी मैं जीवित हूँ।
22हे जनार्दन, द्रौपदी मुझे अपने समस्त पुत्रों से भी अधिक प्रिय है। वह उत्तम कुल में उत्पन्न, रूपवती तथा समस्त गुणों से सम्पन्न है।
23उस सत्यवादिनी ने अपने पुत्रों की अपेक्षा अपने पतियों का साथ चुना; और अपने प्रिय पुत्रों को पीछे छोड़कर वह पाण्डुपुत्रों के साथ चली गई।
24हे अच्युत, उत्तम कुल में जन्मी वह सर्वथा सौभाग्यवती रानी द्रौपदी कैसी है — क्या उसकी समस्त कामनाओं की पूर्ति से वह सन्तुष्ट है?
25द्रौपदी का भाग्य मन्द है, यद्यपि उसके पाँच पति हैं — सब अग्नि के समान वीर, सब शत्रुओं का संहार करने वाले और सब महाधनुर्धर।
26हे शत्रुदमन, जिसे मैंने इन चौदह वर्षों से नहीं देखा, वह सत्यभाषिणी द्रौपदी अपने पुत्रों के लिए व्याकुल रहती होगी।
27ऐसा जान पड़ता है कि मनुष्य को अपने धर्मपूर्ण कर्मों के फलस्वरूप सुख निश्चित रूप से नहीं मिलता; क्योंकि द्रौपदी, धर्मपूर्ण आचरण वाली होते हुए भी, अखण्ड सुख नहीं पाती।
28जब मुझे कृष्णा (द्रौपदी) का सभाभवन में घसीटा जाना स्मरण हो आता है, तब विभत्सु, युधिष्ठिर, भीमसेन तथा नकुल-सहदेव — ये दोनों जुड़वाँ भाई भी — मुझे प्रिय नहीं रह जाते।
29द्रौपदी को रजस्वला अवस्था में उसके श्वशुर के सम्मुख घसीटे जाने से बढ़कर पीड़ा मुझे पहले कभी किसी बात से नहीं हुई।
30उस नीच दुरात्मा ने क्रोध तथा लोभ के वश होकर उसे वहाँ घसीटा, और एक ही वस्त्र में सभाभवन में लाई गई उस पर समस्त कुरु टकटकी लगाए देखते रहे।
31उस समय वहाँ धृतराष्ट्र, महाराज बाह्लीक, कृप, सोमदत्त तथा वे कुरु उपस्थित थे, जिन्हें इससे पीड़ा हुई।
32उस सभा में उपस्थित समस्त जनों में मैं क्षत्ता (विदुर) का ही सबसे अधिक सम्मान करती हूँ; क्योंकि मनुष्य अपने आचरण से सम्माननीय होता है, न धन से, न विद्या से।
33हे कृष्ण, महान् तथा गम्भीर प्रज्ञा वाले उन महात्मा क्षत्ता के गुण समस्त संसार के आभूषण के समान हैं।
34वैशम्पायन ने कहा — शोक से पीड़ित होते हुए भी गोविन्द को आया देख प्रसन्न हुई उन देवी ने अपने भोगे हुए नाना दुःखों का वर्णन आरम्भ किया।
35हे शत्रुदमन, प्राचीन काल के उन दुष्ट राजाओं द्वारा किए गए द्यूतक्रीड़ा तथा मृगया — क्या ये उन्हें सुखकर हो सकते थे?
36कुरुओं के सम्मुख कृष्णा को सभाभवन में घसीटा जाना और धृतराष्ट्रपुत्रों द्वारा उसका अपमान किया जाना — यह बात मुझे जितनी पीड़ा देती है, उतनी मृत्यु भी नहीं देती।
37हे शत्रुदमन, हे जनार्दन, (मेरे पुत्रों का) नगर से निर्वासन, उनका वनों में भटकना तथा और भी अनेक दुःख मैंने भोगे हैं।
38हे माधव, हे शत्रुदमन, अज्ञातवास में रहना तथा अपने बालकों से वियोग — यदि मैं अपने पुत्रों के साथ होती, तो क्या ये मेरे लिए इतने कष्टकर होते?
39दुर्योधन द्वारा उन्हें निर्वासित किए हुए अब चौदह वर्ष हो चुके; और यदि दुःख पाप के फलों का अन्त कर देता है, तो अब सुख हमारा होना चाहिए।
40मैंने धृतराष्ट्रपुत्रों के साथ कभी भी पाण्डुपुत्रों से भिन्न व्यवहार नहीं किया; और हे कृष्ण, इस सत्य के बल से मैं आपको तथा पाण्डवों को देखूँगी — शत्रुओं का वध कर, समृद्धि से सम्पन्न होकर, इस आने वाले युद्ध से सकुशल निकले हुए।
41ऐसे गुणों से युक्त वे सब शत्रुओं द्वारा पराजित नहीं किए जा सकते। किन्तु (इस समस्त दुःख के लिए) मेरे पिता ही दोषी हैं, न मैं, न सुयोधन।
42उन्होंने मुझे कुन्तिभोज को उसी प्रकार दे दिया जैसे धनी पुरुष धन दे देता है। जब मैं हाथ में गेंद लिए खेलती हुई बालिका ही थी, तब आपके पितामह ने —
43मुझे अपने सखा, महात्मा कुन्तिभोज को दे दिया; ऐसी थी मेरी दशा — अपने पिता तथा अपने श्वशुर दोनों से परित्यक्त। हे शत्रुदमन, हे कृष्ण, इतने महान् कष्टों को पाकर मेरे जीवन से क्या लाभ?
44सव्यसाची (अर्जुन) के जन्म के समय जिस कक्ष में मैं थी, वहाँ एक वाणी ने मुझसे कहा — "तुम्हारा यह पुत्र संसार का विजेता होगा और उसकी कीर्ति स्वर्ग तक पहुँचेगी।
45महायुद्ध में कुरुओं का संहार करके तथा राज्य प्राप्त करके कुन्तीपुत्र धनञ्जय अपने भाइयों सहित तीन महान् यज्ञ करेंगे।"
46उस भविष्यवाणी के अन्ततः सत्य सिद्ध होने में मुझे सन्देह नहीं है। मैं धर्म को, विधाता को तथा सदा महान् कृष्ण को प्रणाम करती हूँ। प्राणी धर्म के ही आधार पर टिके हुए हैं।
47हे वृष्णिवंशी, यदि इस संसार में धर्म विद्यमान है, तो हे कृष्ण, आप भी वही होंगे जो उस वाणी ने घोषित किया था; और आप वह सब सिद्ध कर देंगे।
48हे माधव, न वैधव्य ने, न धन के नाश ने, और न इस कलह ने ही मुझे उतनी पीड़ा दी जितनी अपने पुत्रों से मेरे वियोग ने।
49जो मैं गाण्डीवधारी, समस्त शस्त्रधारियों में अग्रगण्य धनञ्जय को नहीं देख पाती — और जिसने इन चौदह वर्षों से युधिष्ठिर को नहीं देखा — मेरे (हृदय) को कैसी शान्ति मिल सकती है?
50हे गोविन्द, न मैंने धनञ्जय को देखा, न नकुल-सहदेव उन जुड़वाँ भाइयों को, और न उन वृकोदर को ही; लोग अनुपस्थित जनों को मृत मानकर उनका श्राद्ध कर देते हैं।
51वस्तुतः वे मेरे लिए मरे हुए के समान हैं और मैं उनके लिए वैसी ही हूँ। हे जनार्दन, हे माधव, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से यह कहिएगा —
52"हे पुत्र, तुम्हारा धर्म क्षीण होता जा रहा है; ऐसा करो कि ऐसा न हो। हे वासुदेव, धिक्कार है उन्हें जो दूसरों के आश्रय में जीते हैं।"
53दीनता से युक्त जीवन की अपेक्षा मृत्यु भी श्रेष्ठ है। सदा सजग रहने वाले धनञ्जय तथा वृकोदर से भी यह कहिएगा —
54"जिस प्रयोजन के लिए क्षत्रिय स्त्री पुत्र को जन्म देती है, वह समय अब आ पहुँचा है। यदि तुम अब आए हुए इस अवसर को कुछ किए बिना बीत जाने दोगे —
55तो तुम क्रूर तथा नीच कर्म ही करोगे, यद्यपि संसार तुम्हारा आदर करता है; और यदि तुम कभी तिरस्कार के योग्य हो गए, तो मैं तुम्हें सदा के लिए त्याग दूँगी और अपना कहना छोड़ दूँगी।
56उचित अवसर आने पर प्राण भी न्योछावर कर देना चाहिए।" माद्री के उन दोनों पुत्रों से भी, जो सदा धर्मपूर्ण कर्मों में लगे रहते हैं, यह कहिएगा।
57"अपने पराक्रम के प्रदर्शन से प्राप्त होने वाले इन सुख-भोगों को प्राण से भी बढ़कर चुनो, क्योंकि क्षत्रियधर्म का जीवन जीने वालों को केवल पराक्रम से प्राप्त वस्तुएँ ही सदा प्रिय होती हैं।
58और वे ही मनुष्यों के हृदयों को सदा आनन्दित करती हैं, हे नरश्रेष्ठ। वहाँ पहुँचकर उनसे भी कहिएगा जो समस्त शस्त्रधारियों में अग्रगण्य हैं —
59अर्थात् वीर पाण्डुपुत्र अर्जुन से। "द्रौपदी द्वारा दिखाए गए मार्ग का अनुसरण करो।" आप जानते ही हैं कि क्रुद्ध होने पर वे दोनों (भीम तथा अर्जुन) साक्षात् मृत्यु के समान हो जाते हैं।
60और (ऐसी दशा में) भीम तथा अर्जुन देवताओं को भी उनके जीवन के अन्त तक पहुँचा सकते हैं। कृष्णा का सभाभवन में घसीटा जाना — यह अपमान उन्हीं का किया गया था;
61और दुःशासन तथा कर्ण ने कठोर एवं अपमानजनक वचन कहे थे। दुर्योधन ने तेजस्वी भीमसेन का अपमान किया है।
62कुरुओं के प्रमुखों के सम्मुख वह देखेगा कि उसका क्या परिणाम होता है। वृकोदर को एक बार शत्रु बना लेने पर उससे सन्धि नहीं हो सकती।
63भीम के मन का प्रतिशोध भी थोड़े समय में शान्त नहीं होगा, जब तक वे शत्रुमर्दन उनका अन्त न कर दें।
64राज्य का जाना मेरे दुःख का कारण नहीं, न द्यूत में हुई पराजय ही; और न मेरे पुत्रों का वनवास ही मेरे सन्ताप का इतना बड़ा कारण था —
65जितना यह कि वह तरुणी कृष्णा एक ही वस्त्र में सभाभवन में लाई गई और उसे कठोर तथा अपमानजनक वचन सुनने पड़े; इससे बढ़कर पीड़ादायक और क्या हो सकता है?
66कृष्णा, यद्यपि उसके पति जीवित थे, उस समय स्वामी के संरक्षण से रहित थी — वह सुन्दरी, स्त्री के योग्य लज्जा से युक्त और सदा क्षत्रियकुमारी के धर्म में स्थित।
67हे मधुसूदन, मुझ पर तथा मेरे पुत्रों पर आप जैसे रक्षक के होते हुए, और बलवानों में अग्रगण्य बलराम तथा महारथी प्रद्युम्न के होते हुए, और अजेय भीम तथा रणभूमि से जीवित लौटकर कभी पीठ न दिखाने वाले विजय (अर्जुन) के होते हुए भी मुझे इस प्रकार का शोक भोगना पड़े, हे नरश्रेष्ठ!
68वैशम्पायन ने कहा — तब पृथापुत्रों के सखा शौरि ने अपनी बुआ पृथा को, जो पुत्रों के कारण शोक से भरी विलाप कर रही थीं, सान्त्वना दी।
69वासुदेव ने कहा — हे बुआ, इस संसार में आपके समान कौन स्त्री है? आप राजा शूर की पुत्री हैं, और अब (विवाह के द्वारा) अजमीढ़वंश की सदस्या हैं।
70उत्तम कुल में जन्मी (और उसी के समान उत्तम कुल में ब्याही गई) आप एक सरोवर से दूसरे सरोवर में प्रतिष्ठित किए गए कमल के समान हैं; आप सर्वमङ्गलमयी रानी हैं और अपने पति की परम सम्मानित तथा प्रिय रही हैं।
71स्वयं वीर की पत्नी होकर आपने वीरों को जन्म दिया है; आप समस्त गुणों से सम्पन्न हैं; आप जैसी महाप्रज्ञा वाली के लिए यही उचित है कि आप सुख तथा दुःख को पृथापुत्रों के समान धैर्यपूर्वक सहें।
72निद्रा, आलस्य, क्रोध, हर्ष, भूख तथा प्यास — इन सबको वश में करके पृथापुत्र सदा उस सुख के भोग में लगे रहते हैं जो केवल वीरों को ही प्राप्त होता है।
73वीरोचित जीवन के भोग के इच्छुक पृथापुत्र तुच्छ सुख को त्याग देते हैं; वे महातेजस्वी तथा महापराक्रमी पुरुष थोड़े से सन्तुष्ट नहीं होते।
74जो बुद्धिमान् हैं, वे जो कुछ भोग्य अथवा सहने योग्य है, उसकी पराकाष्ठा को ही भोगते अथवा सहते हैं। किन्तु तुच्छ सुख में आसक्त पुरुष जड़ता की मध्यम अवस्था चुनते हैं; पहले प्रकार के लोग तीव्रतम कष्टों अथवा उच्चतम भोगों में आनन्द लेते हैं; उन्हें मध्यम मार्ग रुचिकर नहीं लगता। वे पराकाष्ठा को ही सुख मानते हैं, जबकि जो बीच में है, उसे वे दुःख मानते हैं।
75पाण्डुपुत्रों ने द्रौपदी सहित आपको प्रणाम भेजा है; और अपनी कुशलता की सूचना देकर आपका कुशल-क्षेम पूछा है।
76आप शीघ्र ही पाण्डुपुत्रों को नीरोग, अपने समस्त प्रयोजनों में सफल, समस्त संसार के स्वामी, शत्रुओं का वध किए हुए और समृद्धि से घिरे हुए देखेंगी।
77पुत्रों के लिए शोक से भरी कुन्ती ने इस प्रकार सान्त्वना पाकर, अज्ञान से उत्पन्न मन के अन्धकार को दूर करके जनार्दन से फिर कहा।
78कुन्ती ने कहा — हे महाबाहो, हे मधुसूदन, आपके मत में जो कुछ हितकर हो, और हे कृष्ण, जो कुछ करना आप उचित समझें, वही किया जाए।
79हे शत्रुदमन, यह सब धर्म का उल्लङ्घन किए बिना और छल का आश्रय लिए बिना हो; हे कृष्ण, मैं आपके सत्य का बल तथा आपके जन्म का रहस्य जानती हूँ।
80और मैं वह प्रज्ञा तथा पराक्रम भी जानती हूँ जिसे आप अपने मित्रों से सम्बन्धित किसी भी विषय में अपने निश्चयों की सिद्धि के लिए प्रयुक्त करते हैं। हमारे कुल में आप ही धर्म हैं, आप ही सत्य हैं और आप ही महान् तपस्वी हैं।
81आप ही त्राता हैं, आप ही महान् ब्रह्म हैं, सब कुछ आप पर ही आश्रित है; आप जो कहते हैं वह अवश्य होकर रहेगा, क्योंकि सत्य स्वयं आप पर ही आश्रित है।
82वैशम्पायन ने कहा — महाबाहु गोविन्द उनसे विदा लेकर और उनकी परिक्रमा करके दुर्योधन के निवास की ओर गए।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — विदुरसँग भेटेपछि शत्रुदमन जनार्दन अपराह्नमा आफ्नी आमाकी बहिनी पृथा (कुन्ती)कहाँ गए।
2तेजस्वी सूर्यजस्तै देदीप्यमान कृष्णलाई आउँदै गरेको देखेर पृथाले आफ्ना पाखुराले उनको गला समातिन् र आफ्ना पुत्रहरूको सम्झना गरेर उच्च स्वरमा विलाप गर्न थालिन्।
3लामो समयपछि वृष्णिवंशका वंशधर, आफ्ना पुत्रहरूका सहचर, पराक्रमी गोविन्दलाई देखेर पृथाका आँखाबाट आँसु बग्न थाले।
4आतिथ्यसत्कार ग्रहण गरेर बसेका योद्धाहरूमा श्रेष्ठ कृष्णलाई उनले शोकले सुकेको मुख तथा आँसुले रोकिएको कण्ठले भनिन्।
5"जो बाल्यकालदेखि नै गुरुजनको सेवामा लागिरहे, जो विनम्रताले युक्त छन् र जसका हृदय एकसमान छन्, तिनीहरू छलले आफ्नो राज्यबाट वञ्चित गरिए र वनवासमा पठाइए, यद्यपि तिनीहरू मानिसहरूका बीचमा नै बस्न चाहन्थे।
6जसले क्रोध तथा हर्षलाई वशमा गरेका छन्, जो ब्राह्मणहरूका भक्त छन्, जो सत्यवादी छन् — मेरा ती पुत्र आफ्ना प्रिय भोग त्यागेर र आफ्ना लागि रोइरहेकी मलाई पछाडि छाडेर —
7वनतिर गए, मेरो हृदयको गहिराइसम्म विदीर्ण पार्दै। हे केशव, यी दुःखका सर्वथा अयोग्य ती महात्मा पाण्डुपुत्र कसरी —
8त्यस महावनमा बसे, हे पुत्र, जो सिंह, बाघ तथा हात्तीले भरिएको थियो? बाल्यकालमै पिता गुमाएर तिनीहरू मैले नै पालेपोसेका थिए।
9आमाबुबालाई नदेखी तिनीहरू त्यस महावनमा कसरी बसे? शङ्ख तथा दुन्दुभिको नादले र बाँसुरीको सङ्गीतले —
10हे केशव, बाल्यकालदेखि नै पाण्डवहरू निद्राबाट जगाइन्थे; जो घरमा हात्तीको चिच्याहट, घोडाको हिनहिनाहट तथा रथका पाङ्ग्राको घर्घराहटले, र शङ्ख एवं झ्यालीको शब्दले, बाँसुरी तथा वीणाको सङ्गीतसहित निद्राबाट जगाइन्थे; जसको स्तुति द्विजहरूले बिहान उच्च स्वरका गीतमा गर्दथे; जसले सुपात्र ब्राह्मणहरूको वस्त्र, रत्न तथा मणिले पूजा गर्दथे; जो आफैँ आदरका योग्य थिए र महात्मा ब्राह्मणहरूद्वारा स्तुतिपूर्ण मन्त्रले आशीर्वादित, सम्मानित तथा पूजित हुन्थे — प्रासादका उत्तम भागमा कोमल कम्बल तथा रंकु मृगको छालामा सुत्ने तिनीहरू, महावनमा पशुहरूको भयङ्कर गर्जन सुनेर कसरी ब्युँझन्थे होलान्?
11हे जनार्दन, मलाई यो सम्भव लाग्दैन कि तिनलाई निद्रा पर्दो हो, यद्यपि तिनीहरू यसका कदापि योग्य थिएनन् — हे मधुसूदन, जो झ्याली, दुन्दुभि, शङ्ख तथा बाँसुरीको शब्दले र स्त्रीहरूका मधुर गीतले जगाइन्थे र बन्दीजन तथा सूतहरूद्वारा जसको स्तुति गरिन्थ्यो — तिनीहरू कसरी —
12महावनमा पशुहरूको गर्जनले ब्युँझन्थे होलान्? जो लाज, सत्य, धैर्य, आत्मसंयम तथा प्राणीहरूप्रतिको दयाले सम्पन्न छन्, र जसले आफ्नो कामना तथा द्वेषलाई वशमा गरेर सज्जनहरूको मार्गमा हिँड्दछन्, तिनी राजर्षिहरू — अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप, उशीनरपुत्र शिबि — का प्राचीन महान् भार वहन गर्न समर्थ थिए; जो उत्तम आचरणका तथा धर्मज्ञ छन्, सत्यपराक्रमी छन्; जो सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त छन्, तीनै लोकका राजा छन् — अर्थात् ती धर्मात्मा अजातशत्रु, जो पवित्र कान्तिका तथा सुनजस्तै वर्णका छन्, जो कुरुहरूमा तथा धर्मको दृष्टिले सबैमा अग्रगण्य छन् र जसले आफ्नो आचरण शास्त्रमा बताइएको मार्गअनुसार ढाल्दछन्, जो सुन्दर रूपका तथा महाबाहु छन् — हे कृष्ण, ती युधिष्ठिर कस्ता छन्?
13जो दस हजार हात्तीजस्तै बलवान् छन् र वायुजस्तै वेगवान् छन्, अर्थात् पाण्डुपुत्रहरूमा महापराक्रमी तथा सधैँ क्रोधी, जसले आफ्ना प्रिय दाजुभाइको सधैँ हित गर्दछन्; हे मधुसूदन, जसले कीचकलाई उसका बन्धुसहित मारे, तथा क्रोधवशहरू, हिडिम्ब र बकको वध गरे; जो बलमा शक्र (इन्द्र)जस्तै, पराक्रममा वायुदेवजस्तै र क्रोधमा महादेव शिवजस्तै छन् — ती प्रहार गर्नेहरूमा अग्रगण्य भीम, ती शत्रुदमन, ती क्रोधी पाण्डुपुत्र, जसले आफ्नो क्रोध, बल तथा रोष वशमा राखेर, आफ्नो आत्मालाई संयत राखी आफ्ना दाजुको अनुशासनमा बस्दछन् — ती महात्मा, ती तेजस्वी, ती पुरुषश्रेष्ठ, ती अपरिमित पराक्रमी, हे जनार्दन, ती भीम रूपमा पनि भयङ्कर देखिन्छन् (अर्थात् आफ्नो नाम सार्थक गर्दछन्)।
14हे वृष्णिवंशी, मलाई बताउनुहोस्, गदाजस्ता पाखुरा भएका ती महाबली वृकोदर, पाण्डुका दोस्रा पुत्र, यस समय कस्ता छन्।
15हे कृष्ण, ती दुई पाखुरा भएका अर्जुन, जसलाई सधैँ यो कुराको गर्व छ कि उनी प्राचीन कालका ती सहस्रबाहु अर्जुनभन्दा पनि श्रेष्ठ छन्, जसले आफ्नो एउटै पाखुराले वेगले पाँच सय बाण छोड्दछन्; ती पाण्डुपुत्र, जो बाणको प्रयोगमा कार्तवीर्यका राजपुत्रजस्तै छन्, तेजमा आदित्यजस्तै, आत्मसंयममा महर्षिजस्तै, क्षमामा पृथ्वीजस्तै र पराक्रममा महेन्द्रजस्तै छन्; जसको बलले कुरुवंशी सम्पूर्ण राजाहरूले यो महातेजस्वी विशाल राज्य प्राप्त गरे; जसको बाहुबलको सम्पूर्ण पाण्डुपुत्रले सम्मान गर्दछन्; ती पाण्डुपुत्र, सम्पूर्ण महारथीमा अग्रगण्य, सत्यपराक्रमी; जसको सामु गएर कोही जीवित फर्कँदैन; हे अच्युत, जो सम्पूर्ण प्राणीमाथि विजयका अभ्यस्त छन् र आफैँ अजेय छन्; जो पाण्डवहरूका र देवताहरूका पनि आश्रय हुन् — ती तपाईंका भाइ तथा तपाईंका सखा धनञ्जय यस समय कस्ता छन्?
16जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयालु छन्, विनम्रताले युक्त छन् र अस्त्रहरूको स्वरूप तथा प्रयोगका महान् ज्ञाता छन्; जो मृदु, सुकुमार, धर्मपरायण तथा मलाई प्रिय छन्; ती महाधनुर्धर वीर सहदेव, सभाहरूका आभूषण — हे कृष्ण, ती युवक, जो धर्मकार्यमा तथा लौकिक अर्थका कार्यमा — दुवैमा निपुण छन् र आफ्ना दाजुहरूको राम्ररी सेवा गर्दछन् —
17हे कृष्ण, सहदेवका ती महात्मा दाजुहरू सधैँ ती सहदेवको आचरणको सम्मान गर्दछन्, जसले उत्तम जीवनचर्याको पालन गर्दछन्। हे वृष्णिवंशी, माद्रीका ती पुत्र, ती वीर तथा अनुभवी योद्धा, योद्धाहरूमा अग्रगण्य सहदेवका विषयमा मलाई बताउनुहोस्, जसले मेरो सेवा गर्दथे।
18ती वीर तथा सुकुमार युवक, ती पाण्डुपुत्र, जसलाई हेरिरहूँ लाग्दछ, यद्यपि तिनको शरीर भिन्न छ, तथापि आफ्ना सम्पूर्ण दाजुभाइका प्राण नै हुन्।
19हे कृष्ण, मेरा पुत्र, ती महाधनुर्धर, महापराक्रमी नकुल, ती अनुभवी योद्धा, जो सुखसुविधामा हुर्केका छन् — के उनी कुशल छन्?
20हे महाबाहु, के म यिनै नकुललाई फेरि देख्न सक्नेछु — ती महारथीलाई, जो सुखमा हुर्केका छन्, जो प्रत्येक सुखका योग्य र सम्पूर्ण दुःखका अयोग्य छन्?
21हे वीर, आँखा झिम्काउने जति अल्प समयका लागि पनि नकुलबाट छुट्टिँदा मलाई मनको शान्ति मिल्दैनथ्यो; हेर्नुहोस्, तैपनि म जीवित छु।
22हे जनार्दन, द्रौपदी मलाई आफ्ना सम्पूर्ण पुत्रभन्दा पनि बढी प्रिय छिन्। उनी उत्तम कुलमा जन्मेकी, रूपवती तथा सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न छिन्।
23ती सत्यवादिनीले आफ्ना पुत्रहरूको साटो आफ्ना पतिहरूको सङ्गत रोजिन्; र आफ्ना प्रिय पुत्रहरूलाई पछाडि छाडेर उनी पाण्डुपुत्रहरूको पछि लागिन्।
24हे अच्युत, उत्तम कुलमा जन्मेकी ती सर्वथा सौभाग्यवती रानी द्रौपदी कस्ती छिन् — के उनका सम्पूर्ण कामनाको पूर्तिले उनी सन्तुष्ट छिन्?
25द्रौपदीको भाग्य मन्द छ, यद्यपि उनका पाँच पति छन् — सबै अग्निजस्तै वीर, सबै शत्रुहरूको संहार गर्ने र सबै महाधनुर्धर।
26हे शत्रुदमन, जसलाई मैले यी चौध वर्षदेखि देखेकी छैनँ, ती सत्यभाषिणी द्रौपदी आफ्ना पुत्रहरूका लागि व्याकुल रहन्थिन् होला।
27यस्तो लाग्दछ कि मानिसलाई आफ्ना धर्मपूर्ण कर्मको फलस्वरूप सुख निश्चित रूपमा मिल्दैन; किनभने द्रौपदीले, धर्मपूर्ण आचरणकी हुँदाहुँदै पनि, अखण्ड सुख पाउँदिनन्।
28जब मलाई कृष्णा (द्रौपदी)लाई सभाभवनमा घिसारिएको सम्झना आउँछ, तब विभत्सु, युधिष्ठिर, भीमसेन तथा नकुलसहदेव — यी दुवै जुम्ल्याहा भाइ पनि — मलाई प्रिय रहँदैनन्।
29द्रौपदीलाई रजस्वला अवस्थामा उनका ससुराको सामु घिसारिएकोभन्दा बढी पीडा मलाई पहिले कहिल्यै कुनै कुराले भएको थिएन।
30त्यस नीच दुरात्माले क्रोध तथा लोभको वशमा परी उनलाई त्यहाँ घिसार्यो, र एउटै वस्त्रमा सभाभवनमा ल्याइएकी उनलाई सम्पूर्ण कुरुहरूले एकटक हेरिरहे।
31त्यस समय त्यहाँ धृतराष्ट्र, महाराज बाह्लीक, कृप, सोमदत्त तथा ती कुरुहरू उपस्थित थिए, जसलाई यसबाट पीडा भयो।
32त्यस सभामा उपस्थित सम्पूर्ण जनमा म क्षत्ता (विदुर)कै सबभन्दा बढी सम्मान गर्दछु; किनभने मानिस आफ्नो आचरणले सम्माननीय हुन्छ, न धनले, न विद्याले।
33हे कृष्ण, महान् तथा गम्भीर प्रज्ञा भएका ती महात्मा क्षत्ताका गुण सम्पूर्ण संसारका आभूषणजस्तै छन्।
34वैशम्पायनले भने — शोकले पीडित हुँदाहुँदै पनि गोविन्दलाई आएको देखेर प्रसन्न भएकी ती देवीले आफूले भोगेका नाना दुःखको वर्णन आरम्भ गरिन्।
35हे शत्रुदमन, प्राचीन कालका ती दुष्ट राजाहरूले गरेका द्यूतक्रीडा तथा मृगया — के यी तिनलाई सुखकर हुन सक्थे?
36कुरुहरूको सामु कृष्णालाई सभाभवनमा घिसारिनु र धृतराष्ट्रपुत्रहरूद्वारा उनको अपमान गरिनु — यो कुराले मलाई जति पीडा दिन्छ, त्यति मृत्युले पनि दिँदैन।
37हे शत्रुदमन, हे जनार्दन, (मेरा पुत्रहरूको) नगरबाट निर्वासन, तिनको वनमा भौँतारिनु तथा अरू पनि अनेक दुःख मैले भोगेकी छु।
38हे माधव, हे शत्रुदमन, अज्ञातवासमा बस्नु तथा आफ्ना बालकहरूबाट वियोग — यदि म आफ्ना पुत्रहरूसँग हुन्थेँ भने, के यी मेरा लागि यति कष्टकर हुन्थे?
39दुर्योधनले तिनलाई निर्वासित गरेको अब चौध वर्ष भइसक्यो; र यदि दुःखले पापका फलको अन्त गर्दछ भने, अब सुख हाम्रो हुनुपर्दछ।
40मैले धृतराष्ट्रपुत्रहरूसँग कहिल्यै पनि पाण्डुपुत्रहरूभन्दा भिन्न व्यवहार गरिनँ; र हे कृष्ण, यस सत्यको बलले म तपाईंलाई तथा पाण्डवहरूलाई देख्नेछु — शत्रुहरूको वध गरी, समृद्धिले सम्पन्न भई, यस आउँदो युद्धबाट सकुशल निस्केका।
41यस्ता गुणले युक्त तिनीहरू सबै शत्रुहरूद्वारा पराजित हुन सक्दैनन्। तर (यस सम्पूर्ण दुःखका लागि) मेरा पिता नै दोषी हुन्, न म, न सुयोधन।
42उनले मलाई कुन्तिभोजलाई त्यसै गरी दिइदिए जसरी धनी पुरुषले धन दिन्छ। जब म हातमा बल लिएर खेल्ने बालिका मात्र थिएँ, तब तपाईंका पितामहले —
43मलाई आफ्ना सखा, महात्मा कुन्तिभोजलाई दिइदिए; यस्तै थियो मेरो दशा — आफ्ना पिता तथा आफ्ना ससुरा दुवैबाट परित्यक्त। हे शत्रुदमन, हे कृष्ण, यति महान् कष्ट पाएपछि मेरो जीवनबाट के लाभ?
44सव्यसाची (अर्जुन)को जन्मको समयमा जुन कक्षमा म थिएँ, त्यहाँ एउटा वाणीले मलाई भन्यो — "तिम्रो यो पुत्र संसारको विजेता हुनेछ र उसको कीर्ति स्वर्गसम्म पुग्नेछ।
45महायुद्धमा कुरुहरूको संहार गरेर तथा राज्य प्राप्त गरेर कुन्तीपुत्र धनञ्जयले आफ्ना दाजुभाइसहित तीन महान् यज्ञ गर्नेछन्।"
46त्यस भविष्यवाणी अन्ततः सत्य सिद्ध हुनेमा मलाई सन्देह छैन। म धर्मलाई, विधातालाई तथा सधैँ महान् कृष्णलाई प्रणाम गर्दछु। प्राणीहरू धर्मकै आधारमा टिकेका छन्।
47हे वृष्णिवंशी, यदि यस संसारमा धर्म विद्यमान छ भने, हे कृष्ण, तपाईं पनि त्यही हुनुहुनेछ जो त्यस वाणीले घोषणा गरेको थियो; र तपाईंले त्यो सबै सिद्ध गर्नुहुनेछ।
48हे माधव, न वैधव्यले, न धनको नाशले, र न यस कलहले नै मलाई त्यति पीडा दियो जति आफ्ना पुत्रहरूबाटको मेरो वियोगले।
49जुन म गाण्डीवधारी, सम्पूर्ण शस्त्रधारीमा अग्रगण्य धनञ्जयलाई देख्न पाउँदिनँ — र जसले यी चौध वर्षदेखि युधिष्ठिरलाई देखेकी छैनँ — मेरो (हृदय)लाई कस्तो शान्ति मिल्न सक्छ?
50हे गोविन्द, न मैले धनञ्जयलाई देखेँ, न नकुलसहदेव ती जुम्ल्याहा भाइहरूलाई, र न ती वृकोदरलाई नै; मानिसहरू अनुपस्थित जनहरूलाई मृत ठानेर तिनको श्राद्ध गरिदिन्छन्।
51वास्तवमा तिनीहरू मेरा लागि मरेतुल्य छन् र म तिनीहरूका लागि त्यस्तै छु। हे जनार्दन, हे माधव, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई यो भन्नुहोला —
52"हे पुत्र, तिम्रो धर्म क्षीण हुँदै गइरहेको छ; यस्तो गर कि यसो नहोस्। हे वासुदेव, धिक्कार छ तिनलाई जो अरूको आश्रयमा बाँच्दछन्।"
53दीनताले युक्त जीवनभन्दा मृत्यु पनि श्रेष्ठ छ। सधैँ सजग रहने धनञ्जय तथा वृकोदरलाई पनि यो भन्नुहोला —
54"जुन प्रयोजनका लागि क्षत्रिय स्त्रीले पुत्रलाई जन्म दिन्छे, त्यो समय अब आइपुगेको छ। यदि तिमीले अब आइपुगेको यो अवसर केही नगरी बित्न दियौ भने —
55तिमीले क्रूर तथा नीच कर्म नै गर्नेछौ, यद्यपि संसारले तिम्रो आदर गर्दछ; र यदि तिमी कहिल्यै तिरस्कारका योग्य भयौ भने, म तिमीलाई सदाका लागि त्याग्नेछु र आफ्नो भन्न छोड्नेछु।
56उचित अवसर आएपछि प्राण पनि अर्पण गरिदिनुपर्छ।" माद्रीका ती दुवै पुत्रलाई पनि, जो सधैँ धर्मपूर्ण कर्ममा लागिरहन्छन्, यो भन्नुहोला।
57"आफ्नो पराक्रमको प्रदर्शनबाट प्राप्त हुने यी सुखभोगलाई प्राणभन्दा पनि बढी रोज, किनभने क्षत्रियधर्मको जीवन बिताउनेहरूलाई केवल पराक्रमबाट प्राप्त वस्तु नै सधैँ प्रिय हुन्छन्।
58र तिनैले मानिसहरूका हृदयलाई सधैँ आनन्दित पार्दछन्, हे नरश्रेष्ठ। त्यहाँ पुगेर उनलाई पनि भन्नुहोला जो सम्पूर्ण शस्त्रधारीमा अग्रगण्य छन् —
59अर्थात् वीर पाण्डुपुत्र अर्जुनलाई। "द्रौपदीले देखाएको मार्गको अनुसरण गर।" तपाईंलाई थाहै छ कि क्रुद्ध हुँदा ती दुवै (भीम तथा अर्जुन) साक्षात् मृत्युसमान हुन्छन्।
60र (त्यस्तो अवस्थामा) भीम तथा अर्जुनले देवताहरूलाई पनि तिनको जीवनको अन्तसम्म पुर्याउन सक्दछन्। कृष्णालाई सभाभवनमा घिसारिनु — यो अपमान तिनकै गरिएको थियो;
61र दुःशासन तथा कर्णले कठोर एवं अपमानजनक वचन भनेका थिए। दुर्योधनले तेजस्वी भीमसेनको अपमान गरेको छ।
62कुरुहरूका प्रमुखहरूको सामु उसले देख्नेछ कि त्यसको के परिणाम हुन्छ। वृकोदरलाई एक पटक शत्रु बनाइसकेपछि उनीसँग सन्धि हुन सक्दैन।
63भीमको मनको प्रतिशोध पनि छोटो समयमा शान्त हुनेछैन, जबसम्म ती शत्रुमर्दनले तिनको अन्त गर्दैनन्।
64राज्य गुम्नु मेरो दुःखको कारण होइन, न द्यूतमा भएको पराजय नै; र न मेरा पुत्रहरूको वनवास नै मेरो सन्तापको यति ठूलो कारण थियो —
65जति यो कि ती तरुणी कृष्णालाई एउटै वस्त्रमा सभाभवनमा ल्याइयो र उनले कठोर तथा अपमानजनक वचन सुन्नुपर्यो; यसभन्दा बढी पीडादायी अरू के हुन सक्छ?
66कृष्णा, यद्यपि उनका पति जीवित थिए, त्यस समय स्वामीको संरक्षणविहीन थिइन् — ती सुन्दरी, स्त्रीका योग्य लाजले युक्त र सधैँ क्षत्रियकुमारीको धर्ममा स्थित।
67हे मधुसूदन, ममाथि तथा मेरा पुत्रहरूमाथि तपाईंजस्ता रक्षक हुँदाहुँदै, र बलवान्हरूमा अग्रगण्य बलराम तथा महारथी प्रद्युम्न हुँदाहुँदै, र अजेय भीम तथा रणभूमिबाट जीवित फर्केर कहिल्यै पीठ नदेखाउने विजय (अर्जुन) हुँदाहुँदै पनि मैले यस प्रकारको शोक भोग्नुपरोस्, हे नरश्रेष्ठ!
68वैशम्पायनले भने — तब पृथापुत्रहरूका सखा शौरिले आफ्नी फुपू पृथालाई, जो पुत्रहरूका कारण शोकले भरिएर विलाप गरिरहेकी थिइन्, सान्त्वना दिए।
69वासुदेवले भने — हे फुपू, यस संसारमा तपाईंजस्ती कुन स्त्री छिन्? तपाईं राजा शूरकी पुत्री हुनुहुन्छ, र अब (विवाहद्वारा) अजमीढवंशकी सदस्या हुनुहुन्छ।
70उत्तम कुलमा जन्मेकी (र त्यस्तै उत्तम कुलमा विवाह गरिएकी) तपाईं एउटा तलाउबाट अर्को तलाउमा सारिएको कमलजस्तै हुनुहुन्छ; तपाईं सर्वमङ्गलमयी रानी हुनुहुन्छ र आफ्ना पतिकी परम सम्मानित तथा प्रिय रहनुभएको छ।
71स्वयं वीरकी पत्नी भएर तपाईंले वीरहरूलाई जन्म दिनुभएको छ; तपाईं सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईंजस्ती महाप्रज्ञावतीका लागि यही उचित छ कि तपाईंले सुख तथा दुःख पृथापुत्रहरूझैँ धैर्यपूर्वक सहनुहोस्।
72निद्रा, आलस्य, क्रोध, हर्ष, भोक तथा तिर्खा — यी सबैलाई वशमा गरेर पृथापुत्रहरू सधैँ त्यस सुखको भोगमा लागिरहन्छन् जो केवल वीरहरूलाई नै प्राप्त हुन्छ।
73वीरोचित जीवनको भोगका इच्छुक पृथापुत्रहरू तुच्छ सुख त्यागिदिन्छन्; ती महातेजस्वी तथा महापराक्रमी पुरुष थोरैले सन्तुष्ट हुँदैनन्।
74जो बुद्धिमान् छन्, तिनीहरूले जे भोग्य अथवा सहनयोग्य छ, त्यसको पराकाष्ठा नै भोग्दछन् अथवा सहन्छन्। तर तुच्छ सुखमा आसक्त पुरुषहरू जडताको मध्यम अवस्था रोज्दछन्; पहिलो प्रकारका मानिस तीव्रतम कष्ट अथवा उच्चतम भोगमा आनन्द लिन्छन्; तिनलाई मध्यम मार्ग रुचिकर लाग्दैन। तिनीहरू पराकाष्ठालाई नै सुख मान्दछन्, जबकि जो बीचमा छ, त्यसलाई तिनीहरू दुःख मान्दछन्।
75पाण्डुपुत्रहरूले द्रौपदीसहित तपाईंलाई प्रणाम पठाएका छन्; र आफ्नो कुशलताको सूचना दिएर तपाईंको कुशलक्षेम सोधेका छन्।
76तपाईंले चाँडै नै पाण्डुपुत्रहरूलाई निरोगी, आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजनमा सफल, सम्पूर्ण संसारका स्वामी, शत्रुहरूको वध गरेका र समृद्धिले घेरिएका देख्नुहुनेछ।
77पुत्रहरूका लागि शोकले भरिएकी कुन्तीले यसरी सान्त्वना पाएपछि, अज्ञानबाट उत्पन्न मनको अन्धकार हटाएर जनार्दनलाई फेरि भनिन्।
78कुन्तीले भनिन् — हे महाबाहु, हे मधुसूदन, तपाईंको मतमा जे हितकर होस्, र हे कृष्ण, जे गर्नु तपाईं उचित सम्झनुहुन्छ, त्यही गरियोस्।
79हे शत्रुदमन, यो सबै धर्मको उल्लङ्घन नगरी र छलको आश्रय नलिई होस्; हे कृष्ण, म तपाईंको सत्यको बल तथा तपाईंको जन्मको रहस्य जान्दछु।
80र म त्यो प्रज्ञा तथा पराक्रम पनि जान्दछु जुन तपाईंले आफ्ना मित्रहरूसँग सम्बन्धित कुनै पनि विषयमा आफ्ना निश्चयको सिद्धिका लागि प्रयोग गर्नुहुन्छ। हाम्रो कुलमा तपाईं नै धर्म हुनुहुन्छ, तपाईं नै सत्य हुनुहुन्छ र तपाईं नै महान् तपस्वी हुनुहुन्छ।
81तपाईं नै त्राता हुनुहुन्छ, तपाईं नै महान् ब्रह्म हुनुहुन्छ, सबै कुरा तपाईंमा नै आश्रित छ; तपाईंले जे भन्नुहुन्छ त्यो अवश्य नै हुनेछ, किनभने सत्य स्वयं तपाईंमा नै आश्रित छ।
82वैशम्पायनले भने — महाबाहु गोविन्द उनीसँग बिदा लिएर र उनको परिक्रमा गरेर दुर्योधनको निवासतिर गए।