Yanasandhi Parva — The speech of Arjuna, in the Yanasandhi
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 121
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्॥
2बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ। मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्चाग्निना सह॥
3आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्षयो दिवि। विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः॥
4नमस्कृत्योपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम्। परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः॥
5तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानाविवौजसा। पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी॥
6बृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काविमाविति। भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामहः॥
7ब्रह्मोवाच यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ। ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ॥
8नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ। ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ॥
9एतौ हि कर्मणा लोकं नन्दयामासतुवि॒वम्। द्विधाभूतौ महाप्राज्ञौ विद्धि ब्रह्मन् परंतपौ। असुराणां विनाशाय देवगन्धर्वपूजितौ॥
10वैशम्पायन उवाच जगाम शक्रस्तच्छुत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः। सार्धं देवगणः सर्वैर्वृहस्पतिपुरोगमैः॥
11तदा देवासुरे युद्धे भये जाते दिवौकसाम्। अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम्॥
12तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम। अथैतावब्रवीच्छक्रः साह्यं नः क्रियतामिति॥
13ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि। ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान्॥
14नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून् परन्तपः। पौलोमान् कालखमांश्च सहस्राणि शतानि च॥
15एषं भ्रान्ते रथे तिष्ठन् भल्लेनापाहरच्छिरः। जम्भस्य ग्रसमानस्य तदा ह्यर्जुन आहवे॥
16एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत्। जित्वा षष्टिं सहस्राणि निवातकवचान् रणे॥
17एष देवान् सहेन्द्रेण जित्वा परपुरञ्जयः। अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम्॥
18नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह। एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ॥
19वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ। नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः॥
20अजेयौ मानुषे लोके सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः। एष नारायणः कृष्णः फाल्गुनश्च नरः स्मृतः। नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधा कृतम्॥
21एतौ हि कर्मणा लोकानश्नुवातेऽक्षयान् ध्रुवान्। तत्र तत्रैव जायते युद्धकाले पुनः पुनः॥
22तस्मात् कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः। एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित्॥
23शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम्। पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम्॥
24सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ। दुर्योधन तदा तात स्मर्ताऽसि वचनं मम॥
25नोचेदयमभाव: स्यात् कुरूणां प्रत्युपस्थितः। अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता॥
26न चेद् ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतासि सुबहून् हतान्। तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते॥
27त्रयाणामेव च मतं तत् त्वमेकोऽनुमन्यसे। रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ॥
28दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च। तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च॥
29कर्ण उवाच नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह। क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान्॥
30किं चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे। न हि मे वृजिनं किंचिद् धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित्।।३०
31नाचरं वृजिनं किंचिद् धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः। अहं हि पाण्डवान् सर्वान् हनिष्यामि रणेस्थितान्॥
32प्राग्विरुद्धैः शमं सद्धिः कथं वा क्रियते पुनः। राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया। तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः॥
33वैशम्पायन उवाच कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शान्तनवः पुनः। धृतराष्ट्रः महाराज सम्भाष्येदं वचोऽब्रवीत्॥
34यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति। नायं कलापि सम्पूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्॥
35अनयो योऽयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम्। तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः॥
36एतमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः। अवामन्यत तान् वीरान् देवपुत्रानरिंदमान्॥
37किं चाप्येतेन तत्कर्म कृतपूर्वं सुदुष्करम्। तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा॥
38दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम्। धनंजयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम्॥
39सहितान् हि कुरून् सर्वानभियातो धनंजयः। प्रमथ्य चाच्छिनद् वासः किमयं प्रोषितस्तदा॥
40गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत् सुतस्तव। क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद् य इदानीं वृषायते॥
41ननु तत्रापि भीमेन पार्थेन च महात्मना। यमाभ्यामेव संगम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः॥
42एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ। विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः॥
43भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामनाः। धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन्॥
44यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत् क्रियतां नृप। न काममर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुमर्हसि॥
45पुरा युद्धात् साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगतम्। यद् वाक्यमर्जुनेनोक्तं संजयेन निवेदितम्॥
46सर्वं तदपि जानामि करिष्यति च पाण्डवः। न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽन्ति धनुर्धरः॥
47अनादृत्य तु तद् वाक्यमर्थवद् द्रोणभीष्मयोः। ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवान्॥
48तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन्। भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते॥
English
1Vaishampayana said In the midst of all those kings, O Bharata, Bhima, the son of Shantanu, spoke these words of Duryodhana:
2(Once on a time) Brihaspati along with Shakra went to Brahma, as also did thc Maruta with Indra and the Vasus with Agni.
3The Adityas, the Sadhyas, the seven heavenly Rishis, the Vishvavasu, the Gandharvas and beautiful cluster of the Apsaras.
4Having saluted to that old grandsire of the universe, approached him and the dwellers of heaven sat round that lord of the universe.
5As if attracting unto themselves by their own energy the intellects and energies of them all, the two ancient Rishis, Nara and Narayana, departed.
6Brihaspati too asked Brahma "who are these two, who, 0 O grandsire, without worshipping you, go away. Tell us that.”
7Brahma said These two ascetics blazing, as it were with beauty and illuminating the earth and heaven and possessed of great energy went away.
8They are Nara and Narayana who have just come from the earth and are at present staying in these regions. With the fruits of their own asceticism they are resplendent and are possessed of great energy and prowess.
9These two by their acts ever bring rejoicing to the words; they worshipped by the gods and the Gandharvas live for the destruction of the Asuras.
10Shakra having heard this went to the place where these two were practicing their devotions, in company with all that host of gods with Brihaspati going in front of them.
11At the time, among the dwellers of the heaven there was a great panic owing to a battle between the gods and the Asuras and they (the gods) asked a boon of the noblesouled Nara and Narayana.
12Those two then said “Choose (the boon)," O best of the race of Bharata. Shakra then said to those two-"make us invincible".
13Then did the two tell Shakra, "we shall do what you wish.” Then aided by them Shakra triumphed over the Daityas and the Danavas.
14That excellent among the ascetics, Nara, having killed the enemies in the battle for Indra, (killed) hundred and thousands of Paulomas and Kalakhanjas.
15Seated on a revolving car, this Arjuna, by mcans of a broad-headed arrow, cut down the head of Jambha, who had opened his mouth to swallow him.
16He penetrated into Hiranyapura, on the other side of the sea, after vanquiching in battle sixty thousands of Nivatakvachas.
17This Arjuna, the conqueror of hostile cities, of long arms gratified the god of fire by conquering the gods with Indra.
18In the same way Narayana has in this world killed innumerable other (Asuras); such are these two of great prowess that are seen to be united together.
19The son of Vamdeva and Arjuna, the two great heroic car-warriors that have now allied together are the two ancient gods, Nara and Narayana. Such is the general belief.
20In capable of being vanquished by men in this world and by the gods and Asuras with Indra, this Krishna is Narayana and this son of Phalguni, Nara, which the holy books declare. Narayana and Nara are of the same essence split up into two.
21These two by their acts attain to several eternal and inexhaustible regions and are born in those places again and again in times of war.
22Therefore is war their duty. This what Narada conversant with the Vedas has said to the race of the Vrishnis.
23When you will see Keshava with the conch, the disc and the mace in his hand and Arjuna with that terrific-looking bow taking up weapons.
24The two eternal and noble-souled Krishna's seated on the same chariot, O Duryodhana, O dear, then will you remember my words.
25Otherwise why should the sons of Kuru have come to this state. Your intellect. O dear, has fallen off from both virtue and worldly profit.
26If you do not accept my advice; then you will hear of the slaying of numerous men of your army; my advice is listen to by all the sons of Kuru.
27The advice of the three persons you alone listen to, O bull among the race of Bharata, viz. Karna, who was cursed by Rama,
28The son of Suta, a low born fellow, Shakuni, the son of Subala and your little minded vicious brother Dushasana.
29Karna said It is not proper for you, O grandfather, to say to me the words you have spoken. I observe the rules of the Kshatriya caste and am not fallen from my own virtue.
30What vice is there in one for which you revile me so; the son of Dhritarashtra knows that there is no sin in me.
31I have never been without the slightest injury towards the son of Dhritarashtra and I shall kill all the sons of Pandu, engaged in battle.
32How can these that are honest be reconciled with those that were formerly their enemies. The interest of king Dhritarashtra is ever looked after by me and the same of Duryodhana; he is now established in the kingdom.
33Vaishampayana said Bhima, the son of Shantanu, having heard the words of Karna, again addressing the great king Dhritarashtra, said these words-
34Though he ever says “I shall be the slayer of the son of Pandu", yet he is not even one sixteenth part of these large-hearted sons of Pandu.
35The great calamity, that is about to come on your sons of wicked souls, know that it is the work of this son of Suta of wicked mind.
36Your son Suyodhana of weak intellect depending on him for support has insulted those heroic sons of godly men, the subduer of their foes.
37What difficult task of there that has before been accomplished by him which is equal to what has been done by each of the sons of Pandu in days gone by.
38Having seen in the city of Virata his dear brother killed by Dhananjaya who evinced a great deal of prowess, what did he do at that time.
39When Dhananjaya rushing against all the Kurus and smashing them dispossessed them of their clothes, what did he then do.
40When your son was being taken as a captive towards the Ghoshayatra by the Gandharvas, where was then the son of Suta who is now roaring like a bull.
41Even in that case it was Bhima and the large minded Partha, who aided by the twins vanquished those Gandharvas.
42These are the many unfounded statements that he makes; for he is boastful and regards not either morality or worldly profit. May good betide you.
43The son of Bharadvaja of large mind having heard the words of Bhishma spoke thus to Dhritarashtra, among the assembled kings after duly saluting him.
44What the chief among the race of Bharata, Bhishma, has said-do that, O protector of men. It is not proper that you should do what they that covet desire and wealth tell you to do.
45Before the battle, I think that peace with the Pandavas seems to be the best. What has been prophesied by Arjuna and submitted to us by Sanjaya.
46Will all be done by the son of Pandu, I know. In the three worlds there is no wilder of the bow equal to him.
47Minding not however the speeches of Drona and Bhishma, which were good advice, the king asked Sanjaya about the sons of Pandu.
48From that time did all the Kurus despair of their lives, when the king did not give a proper reply to the speeches of Bhishma and Drona.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — उन समस्त राजाओं के मध्य में, हे भरतवंशी, शान्तनु के पुत्र भीष्म ने दुर्योधन से ये वचन कहे —
2किसी समय बृहस्पति शक्र (इन्द्र) के साथ ब्रह्मा के पास गये; इसी प्रकार मरुद्गण इन्द्र के साथ और वसुगण अग्नि के साथ गये।
3आदित्यगण, साध्यगण, सात स्वर्गीय ऋषि, विश्वावसु, गन्धर्वगण तथा अप्सराओं का सुन्दर समूह — ये सब भी वहाँ गये।
4विश्व के उस वृद्ध पितामह को प्रणाम करके वे उनके निकट गये और स्वर्ग के निवासी उस जगत्पति के चारों ओर बैठ गये।
5मानो अपने ही तेज से उन सबकी बुद्धि और शक्ति को अपनी ओर खींचते हुए, वे दो प्राचीन ऋषि — नर और नारायण — वहाँ से चले गये।
6तब बृहस्पति ने ब्रह्मा से पूछा — "हे पितामह, ये दोनों कौन हैं, जो आपकी पूजा किये बिना ही चले जा रहे हैं? हमें यह बताइये।"
7ब्रह्मा ने कहा — ये दोनों तपस्वी मानो सौन्दर्य से प्रज्वलित हैं, पृथ्वी और स्वर्ग को प्रकाशित करते हैं तथा महान् तेज से सम्पन्न हैं; वे ही चले गये।
8वे नर और नारायण हैं, जो अभी-अभी पृथ्वी से आये हैं और इस समय इन्हीं लोकों में निवास कर रहे हैं। अपनी ही तपस्या के फल से वे देदीप्यमान हैं तथा महान् तेज और पराक्रम से सम्पन्न हैं।
9ये दोनों अपने कर्मों से सदा लोकों को आनन्दित करते हैं; देवताओं और गन्धर्वों द्वारा पूजित होकर ये असुरों के विनाश के लिए ही जीवित रहते हैं।
10यह सुनकर शक्र देवताओं की समस्त सेना के साथ, बृहस्पति को आगे करके, उस स्थान पर गये जहाँ वे दोनों तपस्या कर रहे थे।
11उस समय देवताओं और असुरों के युद्ध के कारण स्वर्ग के निवासियों में महान् भय था; अतः उन्होंने महात्मा नर और नारायण से वर माँगा।
12तब उन दोनों ने कहा — "वर माँगो", हे भरतवंश में श्रेष्ठ। तब शक्र ने उन दोनों से कहा — "हमें अजेय बना दीजिये।"
13तब उन दोनों ने शक्र से कहा — "तुम्हारी इच्छा के अनुसार ही हम करेंगे।" फिर उनकी सहायता पाकर शक्र ने दैत्यों और दानवों पर विजय प्राप्त की।
14तपस्वियों में श्रेष्ठ उस नर ने इन्द्र के लिए युद्ध में शत्रुओं का वध करते हुए सैकड़ों-हज़ारों पौलोमों और कालखञ्जों को मार डाला।
15घूमते हुए रथ पर बैठे हुए इसी अर्जुन ने भल्ल नामक चौड़े मुख वाले बाण से जम्भ का सिर काट डाला, जिसने उसे निगलने के लिए मुँह खोला था।
16युद्ध में साठ हज़ार निवातकवचों को परास्त करके उसने समुद्र के उस पार स्थित हिरण्यपुर में प्रवेश किया।
17शत्रुनगरों को जीतने वाले, लम्बी भुजाओं वाले इसी अर्जुन ने इन्द्र सहित देवताओं को जीतकर अग्निदेव को तृप्त किया।
18इसी प्रकार नारायण ने भी इस जगत् में असंख्य अन्य असुरों का वध किया है; महान् पराक्रम वाले ये दोनों ऐसे ही हैं, जो अब एक साथ मिले हुए दिखाई देते हैं।
19वसुदेव के पुत्र और अर्जुन — ये दोनों महारथी वीर, जो अब एक साथ मिल गये हैं, वही दो प्राचीन देव नर और नारायण हैं; ऐसी सबकी मान्यता है।
20इस लोक के मनुष्यों द्वारा तथा इन्द्रसहित देवताओं और असुरों द्वारा भी अजेय — ये कृष्ण नारायण हैं और ये फाल्गुन नर हैं, ऐसा शास्त्र घोषित करते हैं। नारायण और नर एक ही तत्त्व हैं, जो दो रूपों में विभक्त हो गया है।
21ये दोनों अपने कर्मों से अनेक सनातन और अक्षय लोकों को प्राप्त करते हैं तथा युद्ध के समय बार-बार उन्हीं स्थानों में जन्म लेते हैं।
22इसलिए युद्ध ही उनका कर्तव्य है। वेदों के ज्ञाता नारद ने वृष्णिवंश से यही कहा है।
23जब तुम केशव को शङ्ख, चक्र और गदा हाथ में लिये हुए तथा अर्जुन को उस भयङ्कर धनुष के साथ शस्त्र उठाये हुए देखोगे,
24और उन दोनों सनातन तथा महात्मा कृष्णों को एक ही रथ पर बैठे हुए देखोगे, हे प्रिय दुर्योधन, तब तुम्हें मेरे ये वचन स्मरण आयेंगे।
25अन्यथा कुरुवंशी इस दशा को क्यों प्राप्त होते? हे प्रिय, तुम्हारी बुद्धि धर्म और अर्थ — दोनों से भ्रष्ट हो गयी है।
26यदि तुम मेरी सलाह स्वीकार नहीं करते, तो तुम अपनी सेना के असंख्य वीरों के वध का समाचार सुनोगे; मेरी सलाह तो समस्त कुरुवंशी मानते हैं।
27हे भरतवंश के वृषभ, तुम केवल तीन व्यक्तियों की ही सलाह सुनते हो — परशुराम द्वारा शापित कर्ण,
28जो सूतपुत्र और नीच कुल में उत्पन्न है; सुबल का पुत्र शकुनि; तथा तुम्हारा क्षुद्रबुद्धि दुष्ट भाई दुःशासन।
29कर्ण ने कहा — हे पितामह, आपने मुझसे जो वचन कहे, वे आपके योग्य नहीं हैं। मैं क्षत्रिय धर्म के नियमों का पालन करता हूँ और अपने धर्म से च्युत नहीं हुआ हूँ।
30मुझमें ऐसा कौन-सा दोष है, जिसके कारण आप मेरी इस प्रकार निन्दा करते हैं? धृतराष्ट्र का पुत्र जानता है कि मुझमें कोई पाप नहीं है।
31मैंने धृतराष्ट्र के पुत्र का कभी तनिक भी अहित नहीं किया है और युद्ध में जुटे हुए समस्त पाण्डुपुत्रों का मैं वध करूँगा।
32जो पहले शत्रु रहे हैं, उनके साथ सज्जनों की सन्धि कैसे हो सकती है? राजा धृतराष्ट्र का हित सदा मेरे द्वारा देखा जाता है और वैसे ही दुर्योधन का भी; वह अब राज्य में प्रतिष्ठित है।
33वैशम्पायन ने कहा — कर्ण के वचन सुनकर शान्तनु के पुत्र भीष्म ने पुनः महाराज धृतराष्ट्र को सम्बोधित करके ये वचन कहे —
34यद्यपि यह सदा कहता है — "मैं पाण्डुपुत्रों का वध करूँगा", तथापि यह उन उदारहृदय पाण्डुपुत्रों के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है।
35तुम्हारे दुरात्मा पुत्रों पर जो महान् विपत्ति आने वाली है, उसे इस दुष्टबुद्धि सूतपुत्र का ही कार्य समझो।
36उसी के भरोसे रहकर तुम्हारे मन्दबुद्धि पुत्र सुयोधन ने उन वीर देवपुत्रों का, जो शत्रुओं का दमन करने वाले हैं, अपमान किया है।
37ऐसा कौन-सा कठिन कार्य इसने पहले किया है, जो पाण्डुपुत्रों में से प्रत्येक के द्वारा बीते दिनों में किये गये कार्यों के बराबर हो?
38विराट की नगरी में जब धनञ्जय ने महान् पराक्रम दिखाकर इसके प्रिय भाई को मार डाला, तब इसने क्या किया?
39जब धनञ्जय ने समस्त कौरवों पर आक्रमण करके उन्हें छिन्न-भिन्न कर दिया और उनके वस्त्र तक हर लिये, तब इसने क्या किया?
40जब गन्धर्व तुम्हारे पुत्र को घोषयात्रा के समय बन्दी बनाकर ले जा रहे थे, तब यह सूतपुत्र कहाँ था, जो अब साँड़ की भाँति गरज रहा है?
41उस समय भी भीम तथा उदारबुद्धि पार्थ ही थे, जिन्होंने नकुल-सहदेव की सहायता से उन गन्धर्वों को परास्त किया।
42ये सब निराधार बातें हैं जो यह कहता रहता है; क्योंकि यह आत्मश्लाघी है और न धर्म की परवाह करता है, न अर्थ की। तुम्हारा कल्याण हो।
43भीष्म के वचन सुनकर उदारबुद्धि भरद्वाजपुत्र द्रोण ने एकत्र राजाओं के बीच धृतराष्ट्र को विधिवत् प्रणाम करके इस प्रकार कहा —
44हे मनुष्यों के रक्षक, भरतवंश में श्रेष्ठ भीष्म ने जो कहा है, वही कीजिये। जो लोग काम और धन के लोभी हैं, उनके कहे अनुसार करना आपके लिए उचित नहीं है।
45मेरी दृष्टि में युद्ध से पूर्व पाण्डवों के साथ सन्धि करना ही सर्वोत्तम है। अर्जुन ने जो कहा है और संजय ने जो हमें बताया है,
46वह सब पाण्डुपुत्र कर दिखायेगा, यह मैं जानता हूँ। तीनों लोकों में उसके समान धनुर्धर कोई नहीं है।
47किन्तु द्रोण और भीष्म के वचनों पर, जो हितकर परामर्श थे, ध्यान न देकर राजा ने संजय से पाण्डुपुत्रों के विषय में पूछा।
48उसी समय से समस्त कौरव अपने जीवन से निराश हो गये, जब राजा ने भीष्म और द्रोण के वचनों का उचित उत्तर नहीं दिया।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — ती समस्त राजाहरूको बीचमा, हे भरतवंशी, शान्तनुका पुत्र भीष्मले दुर्योधनसँग यी वचन भने —
2कुनै समय बृहस्पति शक्र (इन्द्र)सँग ब्रह्माकहाँ गए; त्यसै गरी मरुद्गण इन्द्रसँग र वसुगण अग्निसँग गए।
3आदित्यगण, साध्यगण, सात स्वर्गीय ऋषि, विश्वावसु, गन्धर्वगण तथा अप्सराहरूको सुन्दर समूह — यी सबै पनि त्यहाँ गए।
4विश्वका ती वृद्ध पितामहलाई प्रणाम गरेर तिनीहरू उहाँको नजिक गए र स्वर्गका निवासीहरू ती जगत्पतिको वरिपरि बसे।
5मानौँ आफ्नै तेजले ती सबैको बुद्धि र शक्तिलाई आफूतिर तान्दै, ती दुई प्राचीन ऋषि — नर र नारायण — त्यहाँबाट गए।
6तब बृहस्पतिले ब्रह्मासँग सोधे — "हे पितामह, यी दुवै को हुन्, जो तपाईंको पूजा नगरीकनै गइरहेका छन्? हामीलाई यो बताउनुहोस्।"
7ब्रह्माले भने — यी दुवै तपस्वी मानौँ सौन्दर्यले प्रज्वलित छन्, पृथ्वी र स्वर्गलाई प्रकाशित गर्छन् तथा महान् तेजले सम्पन्न छन्; तिनीहरू नै गए।
8तिनीहरू नर र नारायण हुन्, जो भर्खरै पृथ्वीबाट आएका छन् र यस बेला यिनै लोकमा बसिरहेका छन्। आफ्नै तपस्याको फलले तिनीहरू देदीप्यमान छन् तथा महान् तेज र पराक्रमले सम्पन्न छन्।
9यी दुवैले आफ्ना कर्मले सधैँ लोकहरूलाई आनन्दित पार्छन्; देवता र गन्धर्वहरूद्वारा पूजित भई यिनीहरू असुरहरूको विनाशका लागि नै जीवित रहन्छन्।
10यो सुनेर शक्र देवताहरूको समस्त समूहसँगै, बृहस्पतिलाई अगाडि राखेर, त्यस ठाउँमा गए जहाँ ती दुवैले तपस्या गरिरहेका थिए।
11त्यस बेला देवता र असुरहरूको युद्धका कारण स्वर्गका निवासीहरूमा ठूलो भय थियो; त्यसैले तिनीहरूले महात्मा नर र नारायणसँग वर मागे।
12तब ती दुवैले भने — "वर माग", हे भरतवंशमा श्रेष्ठ। तब शक्रले ती दुवैलाई भने — "हामीलाई अजेय बनाइदिनुहोस्।"
13तब ती दुवैले शक्रलाई भने — "तिम्रो इच्छाअनुसार नै हामी गर्नेछौँ।" त्यसपछि तिनीहरूको सहायता पाएर शक्रले दैत्य र दानवहरूमाथि विजय प्राप्त गरे।
14तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ ती नरले इन्द्रका निम्ति युद्धमा शत्रुहरूको वध गर्दै सयौँ-हजारौँ पौलोम र कालखञ्जलाई मारे।
15घुमिरहेको रथमा बसेका यिनै अर्जुनले भल्ल नामक चौडा मुख भएको बाणले जम्भको टाउको काटिदिए, जसले उनलाई निल्न मुख खोलेको थियो।
16युद्धमा साठी हजार निवातकवचलाई परास्त गरेर उनले समुद्रको पारि रहेको हिरण्यपुरमा प्रवेश गरे।
17शत्रुनगरहरूलाई जित्ने, लामा पाखुरा भएका यिनै अर्जुनले इन्द्रसहित देवताहरूलाई जितेर अग्निदेवलाई तृप्त पारे।
18त्यसै गरी नारायणले पनि यस जगत्मा असंख्य अन्य असुरहरूको वध गरेका छन्; महान् पराक्रम भएका यी दुवै त्यस्तै हुन्, जो अहिले सँगै मिलेका देखिन्छन्।
19वसुदेवका पुत्र र अर्जुन — यी दुवै महारथी वीर, जो अहिले सँगै मिलेका छन्, तिनै दुई प्राचीन देव नर र नारायण हुन्; यस्तै सबैको मान्यता छ।
20यस लोकका मानिसहरूद्वारा तथा इन्द्रसहित देवता र असुरहरूद्वारा पनि अजेय — यी कृष्ण नारायण हुन् र यी फाल्गुन नर हुन्, यस्तै शास्त्रले घोषणा गर्छन्। नारायण र नर एउटै तत्त्व हुन्, जो दुई रूपमा विभाजित भएको छ।
21यी दुवैले आफ्ना कर्मले अनेक सनातन र अक्षय लोक प्राप्त गर्छन् तथा युद्धको बेला पटक-पटक तिनै ठाउँमा जन्म लिन्छन्।
22त्यसैले युद्ध नै तिनीहरूको कर्तव्य हो। वेदका ज्ञाता नारदले वृष्णिवंशलाई यही भनेका छन्।
23जब तिमीले केशवलाई शङ्ख, चक्र र गदा हातमा लिएको तथा अर्जुनलाई त्यो भयङ्कर धनुषसहित शस्त्र उठाएको देख्नेछौ,
24र ती दुवै सनातन तथा महात्मा कृष्णलाई एउटै रथमा बसेको देख्नेछौ, हे प्रिय दुर्योधन, तब तिमीलाई मेरा यी वचन सम्झना आउनेछन्।
25अन्यथा कुरुवंशीहरू यस दशामा किन पुग्थे? हे प्रिय, तिम्रो बुद्धि धर्म र अर्थ — दुवैबाट भ्रष्ट भएको छ।
26यदि तिमीले मेरो सल्लाह स्वीकार गर्दैनौ भने, तिमीले आफ्नो सेनाका असंख्य वीरहरूको वधको समाचार सुन्नेछौ; मेरो सल्लाह त समस्त कुरुवंशीले मान्छन्।
27हे भरतवंशका वृषभ, तिमी केवल तीन व्यक्तिको मात्र सल्लाह सुन्छौ — परशुरामद्वारा शापित कर्ण,
28जो सूतपुत्र र नीच कुलमा जन्मेको हो; सुबलका पुत्र शकुनि; तथा तिम्रो क्षुद्रबुद्धि दुष्ट भाइ दुःशासन।
29कर्णले भने — हे पितामह, तपाईंले मलाई जुन वचन भन्नुभयो, ती तपाईंको योग्य होइनन्। म क्षत्रिय धर्मका नियमको पालन गर्छु र आफ्नो धर्मबाट च्युत भएको छैन।
30ममा त्यस्तो कुन दोष छ, जसका कारण तपाईंले मेरो यसरी निन्दा गर्नुहुन्छ? धृतराष्ट्रका पुत्रलाई थाहा छ कि ममा कुनै पाप छैन।
31मैले धृतराष्ट्रका पुत्रको कहिल्यै अलिकति पनि अहित गरेको छैन र युद्धमा जुटेका समस्त पाण्डुपुत्रहरूको म वध गर्नेछु।
32जो पहिले शत्रु रहेका छन्, तिनीहरूसँग सज्जनहरूको सन्धि कसरी हुन सक्छ? राजा धृतराष्ट्रको हित सधैँ मबाट हेरिन्छ र त्यसै गरी दुर्योधनको पनि; ऊ अहिले राज्यमा प्रतिष्ठित छ।
33वैशम्पायनले भने — कर्णका वचन सुनेर शान्तनुका पुत्र भीष्मले पुनः महाराज धृतराष्ट्रलाई सम्बोधन गरेर यी वचन भने —
34यद्यपि यसले सधैँ भन्छ — "म पाण्डुपुत्रहरूको वध गर्नेछु", तथापि यो ती उदारहृदय पाण्डुपुत्रहरूको सोह्रौँ भागबराबर पनि होइन।
35तिम्रा दुरात्मा पुत्रहरूमाथि जुन ठूलो विपत्ति आउन लागेको छ, त्यसलाई यस दुष्टबुद्धि सूतपुत्रकै काम ठान।
36उसकै भरमा रहेर तिम्रा मन्दबुद्धि पुत्र सुयोधनले ती वीर देवपुत्रहरूको, जो शत्रुहरूको दमन गर्ने हुन्, अपमान गरेका छन्।
37यस्तो कुन कठिन काम यसले पहिले गरेको छ, जो पाण्डुपुत्रहरूमध्ये प्रत्येकले बितेका दिनमा गरेका कामबराबर होस्?
38विराटको नगरीमा जब धनञ्जयले महान् पराक्रम देखाएर यसको प्रिय भाइलाई मारे, तब यसले के गर्यो?
39जब धनञ्जयले समस्त कौरवमाथि आक्रमण गरेर तिनीहरूलाई छिन्नभिन्न पारे र तिनका वस्त्रसमेत हरण गरे, तब यसले के गर्यो?
40जब गन्धर्वहरूले तिम्रो छोरालाई घोषयात्राको बेला बन्दी बनाएर लैजाँदै थिए, तब यो सूतपुत्र कहाँ थियो, जो अहिले साँढेझैँ गर्जिरहेछ?
41त्यस बेला पनि भीम तथा उदारबुद्धि पार्थ नै थिए, जसले नकुल-सहदेवको सहायताले ती गन्धर्वहरूलाई परास्त गरे।
42यी सबै निराधार कुरा हुन् जो यसले भनिरहन्छ; किनकि यो आत्मश्लाघी छ र न धर्मको वास्ता गर्छ, न अर्थको। तिम्रो कल्याण होस्।
43भीष्मका वचन सुनेर उदारबुद्धि भरद्वाजपुत्र द्रोणले भेला भएका राजाहरूको बीचमा धृतराष्ट्रलाई विधिवत् प्रणाम गरेर यसरी भने —
44हे मानिसहरूका रक्षक, भरतवंशमा श्रेष्ठ भीष्मले जे भन्नुभएको छ, त्यही गर्नुहोस्। जो मानिस काम र धनका लोभी छन्, तिनीहरूले भनेअनुसार गर्नु तपाईंका लागि उचित छैन।
45मेरो दृष्टिमा युद्धभन्दा पहिले पाण्डवहरूसँग सन्धि गर्नु नै सर्वोत्तम हो। अर्जुनले जे भनेका छन् र सञ्जयले जे हामीलाई बताएका छन्,
46त्यो सबै पाण्डुपुत्रले गरेरै देखाउनेछन्, यो म जान्दछु। तीनै लोकमा उनीजस्तो धनुर्धर कोही छैन।
47तर द्रोण र भीष्मका वचनमा, जो हितकर सल्लाह थिए, ध्यान नदिई राजाले सञ्जयसँग पाण्डुपुत्रहरूका विषयमा सोधे।
48त्यही बेलादेखि समस्त कौरवहरू आफ्नो जीवनबाट निराश भए, जब राजाले भीष्म र द्रोणका वचनको उचित उत्तर दिएनन्।