Sanjayayana Parva — Words of Krishna
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 101
Sanskrit
1वासुदेव उवाच मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च। तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम्॥
2कामो हि मे संजय नित्यमेव नान्यद् व्रयां तान् प्रति शाम्यतेति। राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि मन्ये चैतत् पाण्डवानां समक्षम्॥
3सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं प्रदर्शितः संजय पाण्डवेन। यस्मिन् गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः कस्मादेषां कलहो नावमूछेत्॥
4न त्वं धर्मं विचरं संजयेह मत्तश्चं जानासि युधिष्ठिराच्च। अथो कस्मात् संजय पाण्डवस्य उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म॥ यथाऽऽख्यातमावसतः कुटुम्बे पुरा कस्मात् साधुविलोपमात्या दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम्॥
5कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके। नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्येद् विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम्॥
6या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म तासां फलं विद्यते नेतरासाम्। तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयाऽऽतः॥
7सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव संवर्तते संजय तत्र कर्मी तत्र योऽन्यत् कर्मणः साधु मन्येन्मोघं तस्यालपितं दुर्बलस्य॥
8कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा। अहोरात्रे विदधत् कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः॥९
9नतन्द्रितश्चन्द्रमाश्चाभ्युपैति। अतन्द्रितो दहते जातवेदाः समिद्धयमानः कर्म कुर्वन् प्रजाभ्यः॥
10अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन। अतन्द्रिताः शीघ्रमपो वहन्ति संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः॥
11अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः संनादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च। अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार श्रेष्ठत्वमिच्छन् बलभिद् देवतानाम्॥
12हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि तेन शक्रः कर्मणा श्रेष्ठ्यमाप। सत्यं धर्मं पालयन्त्रप्रमत्तो दमं तितिक्षां मतां प्रियं च॥
13एतानि सर्वाण्युपसेवमानः स देवराज्यं मघवान् प्राप मुख्यम्। बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार समाहितः संशितात्मा यथावत्॥
14हित्वा सुखं प्रतिध्येन्द्रियाणि तेन देवानामगमद् गौरवं सः। तथा नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे॥
15यमो राजा वैश्रवणः कुवेरो गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत। ब्रह्मविद्या ब्रह्मचर्य क्रिया च निषेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति॥
16जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्म विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च। स कस्मात् त्वं जानतां ज्ञानवान् सन् व्यायच्छसे संजय कौरवार्थे॥
17आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धिा संयुज्यते धनुषा वर्मणा च हस्यश्वाथै रथशस्त्रैश्च भूयः॥
18मवगच्छेयुरवधेनैव पार्थाः। दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य॥
19ते चेत् पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना आपोरन् दिष्टवशेन मृत्युम्। यथाशक्त्या पूरयन्तः स्वकर्म तदप्येषां निधनं स्यात् प्रशस्तम्॥
20उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्। अयुद्धे वा वरतते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचमिमां शृणोमि॥
21मवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म। निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते॥
22अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत दद्यादीयात् तीर्थमुख्यानि चैवा अध्यापयेद् याजयेच्चापि याज्यान् प्रतिग्रहान् वा विहितान् प्रतीच्छेत्॥
23तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा। यज्ञैरिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य दारान् कृत्वा पुण्यकृदावसेद् गृहान्॥
24स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं यदिच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्। वित्तं चिन्वन् पालयन्नप्रमत्तः॥
25प्रियं कुर्वन् ब्राह्मणक्षत्रियाणां धर्मशीलः पुण्यकृदावसेद् गृहान्। परिचर्या वन्दनं ब्राह्मणानां नाधीयीत प्रतिषिद्धोऽस्य यज्ञः। देवं स्मृतः शूद्रधर्म: पुराणः॥
26एतान् राजा पालयन्त्रप्रमत्तो नियोजयन् सर्ववर्णान् स्वधर्मे। अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकाननुरुध्येत कामान्॥
27दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः। स तं दुष्टुमनुशिष्यात् प्रजानां न चैतद् बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः॥
28यदा गृध्येत् परभूतौ नृशंसो विधिप्रकोपाद् बलमाददानः। ततो राज्ञामभवद् युद्धमेतत् तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश्च॥
29इन्द्रेणैतद् दस्युवधाय कर्म उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च॥
30तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः। अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः प्रादुर्भूतः संजय साधु तन्न।॥
31तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो धन॑ हरेत् पाण्डवानामकस्मात्। नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्व एव॥
32स्तेनो हरेद् यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः। उभौ गौं भवतः संजयैतौ किं वै पृथक्त्वं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे॥
33सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। स्तं नः कस्मादाददीरन् परे वै॥
34अस्मिन् पदे युध्यतां नो वधोऽपि श्लाध्य: पित्र्यं परराज्याद् विशिष्टम्। नाचक्षीथाः संजय राजमध्ये॥
35एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। इदं पुन: कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम्॥
36प्रियां भार्यां द्रौपदी पाण्डवानां यशस्विनी शीलवृत्तोपपन्नाम्। यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्या: कामानुगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम्॥
37तं चेत् तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन् कुरवः समेताः। मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतमस्थाभविष्यत्॥
38दुःशासन: प्रातिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्। सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य नान्यं क्षत्तु थमवाप किंचित्॥
39कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा नाशक्नुवन् प्रतिवक्तुं सभायाम्। एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्॥
40मथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम्। कृष्णा त्वेतत् कर्म चकार शुद्धं सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य॥
41येन कृच्छ्रात् पाण्डवानुज्जहार तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्। यत्राब्रवीत् सूतपुत्रः सभायां कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे॥
42न ते गतिविद्यते याज्ञसेनि प्रपद्य दासी धार्तराष्ट्रस्य वेश्म। पराजितास्ते पतयो न सन्ति पतिं चान्यं भाविनि त्वं वृणीष्व॥
43दस्थिच्छिन्दन् मर्मघाती सुघोरः। कर्णाच्छरो वाङ्मयस्तिग्मतेजाः प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य॥
44कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्। एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकालम्॥
45गान्धारराजः शकुनिर्निकृत्या यदब्रवीत् द्यूतकाले स पार्थम्। पराजितो नन्दनः किं तवास्ति कृष्णया त्वं दीव्य वै याज्ञसेन्या॥
46जानासि त्वं संजय सर्वमेतद् द्यूते वाक्यं गहमेवं यथोक्तम्। स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं समाधातुं कार्यमेतद् विपन्नम्॥
47अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थ शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्॥
48अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामामर्थवतीमहिनाम्। अवेक्षेरन् धार्तराष्ट्राः समक्षं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः॥
49अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन भीमेन चैवाहवदंशितेन। परासिक्तान् धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि प्रदह्यमानान् कर्मणा स्वेन पापान्॥
50पराजितान् पाण्डवेयांस्तु वाचो रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः। गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो दुर्योधनं स्मारयिता हि काले॥
51सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः। दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी॥
52युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः। माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च।।
53वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो व्याघ्रास्ते वै संजय पाण्डुपुत्राः॥ मा वनं छिन्धि सव्यानं मा व्याघ्राऽनीनशन्वनात्॥
54निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम्। तस्माद् व्याघ्रो वनं रक्षेद् वनं व्याघ्रं च पालयेत्॥
55लताधर्मा धार्तराष्ट्राः शाला: संजय पाण्डवाः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता॥
56स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्भुमरिंदमाः। यत् कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत् करोतु नराधिपः॥
57स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः। योधाः समर्थास्तद् विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम्॥
English
1Vasudeva said I desire, O Sanjaya, the continuance of the existence of the sons of Pandu-their prosperity and their good and in the same way, O Suta, do I desire the prosperity of king Dhritarashtra who has many sons.
2It has ever been my desire, O Sanjaya, to say to them, “Be peaceful” nothing else. I hear that this is also the wish of the king (Dhritarashtra) and I consider this to be equally to the good of the sons of Pandu.
3Peace, of a rare sort, indeed, has been shown, O Sanjaya, by the son of Pandu, when Dhritarashtra with his sons is avaricious; why should the quarrel between these two parties rise to good proportions.
4or You do know, O Sanjaya, the nature of right wrong better than myself or Yudhishthira; then for what reason, O Sanjaya, do you find fault with the son of Pandu, who is energetic, mindful of his own duties, whose duties towards his relations have been such as have been laid down from the days of yore. Why do you say that their goodness is vanished? With regard to the matter at present under discussion the opinions of the Brahmanas differ.
5One school say that it is by work that we obtain salvation and again another school say that it is by putting aside work and through knowledge, that we attain to salvation. It has been so laid down by the superior beings that a man, even knowledge all the properties of good, will not be satisfied without eating.
6That knowledge alone bears fruit, which does work, not others. In this world the result of action admits of ocular proof; one oppressed by thirst is satisfied by drinking water.
7Therefore it has been ordained by the creator that through work results, O Sanjaya, work. Therefore the opinion that anything other than work is good, is nothing but the uttering of a fool and of a weak man.
8Elsewhere (i.e. in the other world) the gods are resplendent through work, the wind blows through work. Causing day and night, through work, the sleepless sun rises every day.
9The sleepless moon, too, goes through half months and months and certain peculiar positions of the moon (through work) burns, doing good to the creatures of the Earth.
10The goddess Earth, sleepless, carries this great load through her strength and the sleepless rivers carry their waters with speed, satisfying the desire of all beings.
11The sleepless one of mighty strength (Indra) showers rain, resounding every corner and the cardinal points; and desiring kingship among the gods he practised the austerities of a Brahmacharya life, being sleepless.
12Giving up pleasure and the satisfaction of his desires, the position of a chief was obtained by Shakra by means of work. He strictly observed truth, virtue, self-control, forbearance, impartially and amiability.
13Devoting himself to all these, Indra got the high position of the king of the gods. Brihaspati too practised the austerities of a Brahmacharya life, with his mind shut up everything else and controlling his self as usual.
14Giving up pleasure and controlling his senses he obtains glory from the gods and similarly like the planets and Rudra and Aditya and the Vasus in the heaven shines resplendent through works.
15King Yama, the son of Vishravana, Karna, the Gandharvas, the Yakshas and the celestial nymphs, O Suta and the Rishis in the other world shine resplendent practicing the austerities of a Brahmacharya life and seeking the knowledge of self.
16Knowing all these truths regarding this world and knowing the duties of the best among Brahmanas and the Kshatriyas and the Vaishyas, why do you, who are wise, plead on behalf of the sons of Kurus.
17Yudhishthira is ever attached to the study of the Vedas and know him also to be attached to Ashvamedha and Rajasuya sacrificial ceremonies and again riding on cars and on horses and elephants; he also acts with the bow and weapons and puts on armour.
18If the son of Pritha can see some means, not involving the slaughter of the sons of Kuru, their virtue would be saved and a virtuous deed would be done by them by forcing Bhimasena to adopt a more honorable course of life.
19And if by the ordination of fate they should meet with death, while engaged in the work which their ancestors did, then too doing all that lies in their power towards the fulfillment of their duty their death would be praiseworthy.
20If you approve of peace, I want to hear your answer to this question-Does the duty of kings lie in fighting or does it lie in not fighting.
21Having considered the principle on which the four divisions were originally based and the duties of each, O Sanjaya and having fully ascertained the proposed line of action of the Pandavas, praise or blame it, as you may think fit.
22A Brahmana should be steady, perform sacrificial ceremonies, give alms and go to the principal places of pilgrimage; he should also teach and officiate as priest in the ceremonies performed by others who need his help and should accept donations from well known persons.
23In the same way, having protected his kingdom and his subjects, making donations to persons leading a holy life and performing sacrificial ceremonies and studied all the Vedas and taken a wife (a Kshatriya) should become a house holder continuing to do virtuous deeds.
24The virtuous soul, doing virtuous deeds, roams at his will in the region of Brahma. A Vaishya should study and accumulate wealth by agriculture, keeping cattle and commerce. He should observe these duties intently.
25And pleasing the Brahmanas and Kshatriyas, of virtuous habits, he should become a house-holder, doing virtuous deeds. He should serve the Brahmanas and worship them; he should not study; sacrifice is forbidden to him; he should ever be wakeful and sleepless in doing good to beings, such are the duties of a Shudra as laid down in the ancient religious books.
26The king, protecting all these intently and employing all these orders in their respective spheres should himself be without any service, impartial to all his subjects and should never give himself to the prompting of his unholy desires.
27If there is any body superior to him (the king) and known to be endued with all virtues, he should instruct his subjects to see him. A bad king will not however observe all this.
28When he is desirous of obtaining the wealth of others, growing inhuman and gifted with strength and through the wrath of the creator,
29There comes into being war, for which again was created armour, weapon and bow. For the purpose of slaying robbers were created armour, weapon and bow by Indra.
30In such cases a virtuous deed is done by slaying such a robber and this weakness appears in a large measure in the sons of Kuru. They have been overpowered by a too slight knowledge of virtue and by non-observance of law and religion; O Sanjaya, this is not right.
31The king Dhritarashtra with his sons all on a sudden robbed the sons of Pandu of their just inheritance and thus has set at naught the duties observed by kings from times immemorial. And all the Kurus follow him.
32A thief, when he steals wealth unseen and when he steals it by force, in both these, 0 Sanjaya, he is to blame; what difference (redeeming feature) has the son of Dhritarashtra?
33What he is desirous of following through anger is considered as virtuous by him through avarice. Then again the share of the sons of Pandu is fixed, why should that which is ours be taken away by others?
34Under these circumstances, to be killed white fighting would be praise-worthy for us. Ancestral wealth is better than the kingdom of another. Lay these ancient principles before the sons of Kurus amidst the assembled chiefs,
35The chiefs, that is to say, the fools that have been brought together by the sons of Dhritarashtra and are thus very near the kingdom of Death. Then again look at this sinful act, of the Kurus in the council hall.
36The Kurus with Bhishma at their head stood by without interference while the Draupadi, the dearly beloved wife of the son of Pandu, that lady of fame and endued with good behaviour, stood weeping in the clutches of that slave of lust.
37If at that time the sons of Kuru, who were assembled there, old and young, had prevented this, Dhritarashtra would have done what would have pleased me and such behaviour would also have been to the benefit of his sons.
38Dushasana brought Krishna by force into the council chamber where there were her fathers-in-law at the time. Brought there she expected kind treatment, but she found there no protector save Vidura.
39The kings, who were assembled there could not say anything against such treatment, in the council hall, through idiocy; and there was only one Kshatriya, who from a sense of righteousness spoke words indicating virtue and calculated to secure the interest of Krishna, to the one of little intelligence. (Duryodhana).
40You did not, then in the council hall, speak one word, but now you want to preach sense to the sons of Pandu. Krishna however accomplished something, in that council, which was right and hard to do.
41By this (i.e., the deed of Krishna) she took the sons of Pandu out of their difficulty and herself out of hers, as a sailor takes (a ship) out of the sea waves. There, in that council hall, where was standing Krishna in the presence of her father-in-law, the son of Karna thus addressed her.
42O daughter of Yajnasena, no other course is left open to you; be a slave in the house of son of Dhritarashtra. Your husband vanquished (at a game of dice) no longer are husbands for you and you of a romantic soul, choose some other husbands for yourself.
43The (speech) frightful and sharp as it was, went deep into the heart cutting the very bones. This arrow, of words, proceeding from Karna, possessed the power of fire and is buried in the heart of the son of Phulguna.
44Dushasana also spoke these harsh words when they were about to put on garments made of the skin of black deer. "All these eunuchs vanquished and ruined are going to hell for a long period."
45The king of Gandhara, Shakuni, aiso thus spoke by way of jest to the son of Pritha (Yudhishthira) at the time of playing at dice-"Your younger brother being defeated, what else have you but Krishna, the daughter of Yajnasena. Stake her.'
46You know, O Sanjaya, all these objectionable words, that were said, at the game of dice. I want to go there myself to settle this.
47If I can bring about peace without injury to the interests of the sons of Pandu a virtuous act shall have been done by me resulting in great good and at the same time I shall have freed the Kurus from the clutches of death.
48I hope that the sons of Dhritarashtra will attend to me when I speak to them words of wisdom, based on the principles of virtue and humanity and that the Kurus will treat me when I go there, with respect.
49If it is otherwise, you may be sure, that the sons of Dhritarashtra who are being consumed by their own vicious deeds, will be rendered devoid of all prosperity by Arjuna in his car and Bhima equipped for fight.
50The son of Dhritarashtra spoke harsh and rude words to the sons of Pandu when they were defeated (at the game of dice). At the proper time Bhima, with the mace in his hand, will remained Duryodhana (of his language).
51Suyodhana is a big tree, full of malice Karna the trunk and Shakuni the branch. Dushasana presents its numerous fruits and flowers while the wise king Dhritarashtra is the root.
52Yudhishthira is a big tree full of virtue, Arjuna the trunk and Bhimasena its branch. The two sons of Madri represent the numerous fruits and flowers while myself and the Supreme Being and the Brahmanas ate the roots.
53The king Dhritarashtra with his sons in the forest and the sons of Pandu, O Sanjaya, the tigers. The forest with the tigers cannot be cut down ner the tigers in the forest destroyed.
54The tiger without the forest (to protect it) is easily killed and so is the forest without tigers in it (to overawe people) easily cut down. The tiger therefore protects the forest and the forest the tiger.
55The sons of Dhritarashtra are the creepers of virtue, while, O Sanjaya, the sons of Pandu are Sala trees. The creeper cannot grow without the support of a big tree.
56The sons of Pritha are ready to attend on Dhritarashtra; the subduers of foes are ready for fight. Let the king (Yudhishthira) do what Dhritarashtra is going to do.
57The noble-minded and virtuous sons of Pandu, though ready and in a position to fight, are yet in peace. Tell them, O wise one all these things as they are.
Hindi
1वासुदेव ने कहा — हे सञ्जय, मैं पाण्डुपुत्रों का बना रहना, उनकी समृद्धि तथा उनका कल्याण चाहता हूँ; और उसी प्रकार हे सूत, मैं अनेक पुत्रों वाले राजा धृतराष्ट्र की समृद्धि भी चाहता हूँ।
2हे सञ्जय, मेरी सदा यही इच्छा रही है कि मैं उनसे कहूँ — "शान्त रहो", इससे अधिक कुछ नहीं। मैं सुनता हूँ कि राजा धृतराष्ट्र की भी यही इच्छा है, और मैं इसे पाण्डुपुत्रों के लिए भी उतना ही हितकर मानता हूँ।
3हे सञ्जय, जब धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित लोभी बने हुए हैं, तब पाण्डुपुत्र ने सचमुच दुर्लभ शान्तिप्रियता दिखाई है; फिर इन दोनों पक्षों का कलह इतना क्यों बढ़े?
4हे सञ्जय, धर्म तथा अधर्म का स्वरूप आप मुझसे अथवा युधिष्ठिर से भी अधिक जानते हैं; फिर हे सञ्जय, आप उस पाण्डुपुत्र को किस कारण दोष देते हैं, जो तेजस्वी है, अपने कर्तव्यों के प्रति सजग है, और जिसका अपने सम्बन्धियों के प्रति व्यवहार वैसा ही रहा है जैसा प्राचीन काल से विहित है? आप क्यों कहते हैं कि उनका सद्भाव नष्ट हो गया? इस समय जिस विषय पर चर्चा हो रही है उसके सम्बन्ध में ब्राह्मणों के मत भिन्न-भिन्न हैं।
5एक मत कहता है कि कर्म से ही हमें मोक्ष प्राप्त होता है; और दूसरा मत कहता है कि कर्म को त्यागकर ज्ञान से ही हम मोक्ष पाते हैं। श्रेष्ठ पुरुषों ने यह भी कहा है कि मनुष्य भले ही भोजन के समस्त गुण जान ले, बिना खाए वह तृप्त नहीं होगा।
6वही ज्ञान फल देता है जो कर्म में परिणत हो, दूसरा नहीं। इस संसार में कर्म का फल प्रत्यक्ष देखा जा सकता है; प्यास से पीड़ित मनुष्य जल पीकर ही तृप्त होता है।
7इसलिए हे सञ्जय, विधाता ने यही विधान किया है कि फल कर्म से ही मिलते हैं। अतः यह मत कि कर्म से भिन्न कोई वस्तु श्रेयस्कर है, मूर्ख तथा दुर्बल मनुष्य का ही कथन है।
8परलोक में देवता कर्म से ही देदीप्यमान हैं, वायु कर्म से ही बहती है। कर्म से ही दिन-रात करता हुआ निद्रारहित सूर्य प्रतिदिन उदय होता है।
9निद्रारहित चन्द्रमा भी पक्षों तथा मासों में से होकर चलता है और (कर्म से ही) अपनी विशेष कलाओं में तपता हुआ पृथ्वी के प्राणियों का हित करता है।
10निद्रारहित पृथ्वीदेवी अपने बल से इस महान् भार को धारण करती हैं, और निद्रारहित नदियाँ वेग से अपना जल बहाती हुई समस्त प्राणियों की कामना पूर्ण करती हैं।
11निद्रारहित वे महाबली (इन्द्र) समस्त दिशाओं तथा कोनों को गुंजाते हुए वर्षा करते हैं; और देवताओं में राजपद की कामना से उन्होंने निद्रा त्यागकर ब्रह्मचर्य की तपस्या की।
12भोग तथा अपनी कामनाओं की तृप्ति को त्यागकर शक्र ने कर्म के द्वारा ही अधिपति का पद प्राप्त किया। उन्होंने सत्य, धर्म, आत्मसंयम, क्षमा, समता तथा मधुरता का कठोरता से पालन किया।
13इन सबमें अपने को लगाकर इन्द्र ने देवराज का उच्च पद पाया। बृहस्पति ने भी अपने मन को अन्य सब वस्तुओं से हटाकर तथा यथावत् आत्मसंयम करके ब्रह्मचर्य की तपस्या की।
14भोग को त्यागकर तथा अपनी इन्द्रियों को वश में करके वे देवताओं से यश पाते हैं; और इसी प्रकार ग्रह, रुद्र, आदित्य तथा वसु स्वर्ग में कर्मों के द्वारा ही देदीप्यमान हैं।
15हे सूत, राजा यम, विश्रवण के पुत्र, कर्ण, गन्धर्व, यक्ष तथा अप्सराएँ और परलोक के ऋषि — सब ब्रह्मचर्य की तपस्या करते हुए तथा आत्मज्ञान की खोज करते हुए देदीप्यमान हैं।
16इस संसार के विषय में ये समस्त सत्य जानते हुए तथा ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों में श्रेष्ठ जनों के कर्तव्यों को जानते हुए भी, आप बुद्धिमान् होकर कुरुपुत्रों की ओर से वकालत क्यों करते हैं?
17युधिष्ठिर सदा वेदों के अध्ययन में लगे रहते हैं; उन्हें अश्वमेध तथा राजसूय यज्ञकर्मों में भी अनुरक्त जानिए; और साथ ही रथ, अश्व तथा हाथियों पर आरूढ़ होने में भी; वे धनुष तथा शस्त्रों का प्रयोग भी करते हैं और कवच भी धारण करते हैं।
18यदि पृथा के पुत्र को कोई ऐसा उपाय दिखाई दे जिसमें कुरुपुत्रों का वध न हो, तो उनका धर्म भी बच जाएगा और भीमसेन को अधिक सम्माननीय आचरण अपनाने के लिए प्रेरित करके वे एक धर्मपूर्ण कर्म भी कर लेंगे।
19और यदि भाग्य के विधान से उन्हें उसी कर्म में लगे रहते हुए मृत्यु मिले जो उनके पूर्वजों ने किया था, तो भी अपने कर्तव्य की पूर्ति के लिए अपनी सारी शक्ति लगा देने के कारण उनकी मृत्यु प्रशंसनीय होगी।
20यदि आप शान्ति का अनुमोदन करते हैं, तो मैं इस प्रश्न का आपका उत्तर सुनना चाहता हूँ — राजाओं का कर्तव्य युद्ध करने में है या युद्ध न करने में?
21हे सञ्जय, जिस सिद्धान्त पर चारों वर्णों की मूल व्यवस्था हुई और प्रत्येक के कर्तव्य क्या हैं — इस पर विचार करके तथा पाण्डवों की प्रस्तावित कार्यरेखा को भली प्रकार समझकर, जैसा उचित लगे वैसा उसकी प्रशंसा अथवा निन्दा कीजिए।
22ब्राह्मण को स्थिरचित्त रहना चाहिए, यज्ञकर्म करने चाहिए, दान देना चाहिए और प्रमुख तीर्थस्थानों की यात्रा करनी चाहिए; उसे अध्यापन भी करना चाहिए, जिन्हें उसकी सहायता चाहिए उनके यज्ञों में पुरोहित का कार्य करना चाहिए, तथा प्रतिष्ठित पुरुषों से दान स्वीकार करना चाहिए।
23इसी प्रकार (क्षत्रिय को) अपने राज्य तथा प्रजा की रक्षा करके, पवित्र जीवन बिताने वालों को दान देकर, यज्ञकर्म करके, समस्त वेदों का अध्ययन करके तथा विवाह करके गृहस्थ बनना चाहिए और धर्मपूर्ण कर्म करते रहना चाहिए।
24धर्मपूर्ण कर्म करने वाली वह पुण्यात्मा ब्रह्मलोक में इच्छानुसार विचरण करती है। वैश्य को अध्ययन करना चाहिए तथा कृषि, गोपालन और व्यापार से धन संचित करना चाहिए। उसे इन कर्तव्यों का एकाग्र होकर पालन करना चाहिए।
25और सदाचारी ब्राह्मणों तथा क्षत्रियों को प्रसन्न करते हुए उसे गृहस्थ बनकर धर्मपूर्ण कर्म करने चाहिए। (शूद्र को) ब्राह्मणों की सेवा तथा उनकी पूजा करनी चाहिए; उसे अध्ययन नहीं करना चाहिए; यज्ञ उसके लिए निषिद्ध है; उसे प्राणियों का हित करने में सदा जागरूक तथा निद्रारहित रहना चाहिए — प्राचीन धर्मग्रन्थों में शूद्र के ऐसे ही कर्तव्य बताए गए हैं।
26इन सबकी एकाग्रता से रक्षा करते हुए तथा समस्त वर्णों को उनके अपने-अपने क्षेत्र में लगाते हुए राजा को स्वयं किसी की सेवा में नहीं रहना चाहिए, अपनी समस्त प्रजा के प्रति समान रहना चाहिए और कभी अपनी अपवित्र कामनाओं की प्रेरणा के वश नहीं होना चाहिए।
27यदि कोई उससे (राजा से) श्रेष्ठ हो और समस्त गुणों से युक्त प्रसिद्ध हो, तो उसे अपनी प्रजा को उसके दर्शन का उपदेश देना चाहिए। किन्तु बुरा राजा इस सबका पालन नहीं करेगा।
28जब वह दूसरों का धन पाने की इच्छा करता है, निर्दय होता जाता है और बल से युक्त होता है, तथा विधाता के कोप से —
29— तब युद्ध उत्पन्न होता है, जिसके लिए फिर कवच, शस्त्र तथा धनुष की सृष्टि हुई। डाकुओं के वध के लिए ही इन्द्र ने कवच, शस्त्र तथा धनुष की रचना की।
30ऐसी दशा में उस डाकू का वध करना धर्मपूर्ण कर्म ही है; और यह दुर्बलता कुरुपुत्रों में बड़ी मात्रा में दिखाई देती है। वे धर्म के अत्यल्प ज्ञान से तथा विधि एवं धर्म के अपालन से अभिभूत हैं; हे सञ्जय, यह उचित नहीं है।
31राजा धृतराष्ट्र ने अपने पुत्रों सहित अकस्मात् ही पाण्डुपुत्रों को उनके न्यायसंगत उत्तराधिकार से वंचित कर दिया और इस प्रकार अनादिकाल से राजाओं द्वारा पालित कर्तव्यों को व्यर्थ कर डाला। और समस्त कुरु उन्हीं का अनुसरण करते हैं।
32चोर चाहे किसी की दृष्टि बचाकर धन चुराए अथवा बल से छीने — हे सञ्जय, दोनों ही दशाओं में वह दोषी है; फिर धृतराष्ट्र के पुत्र में क्या भेद है?
33जिसका वह क्रोधवश अनुसरण करना चाहता है, उसी को वह लोभवश धर्म मान लेता है। फिर पाण्डुपुत्रों का भाग तो निश्चित है; जो हमारा है वह दूसरों के द्वारा क्यों छीन लिया जाए?
34ऐसी परिस्थिति में युद्ध करते हुए मारा जाना ही हमारे लिए प्रशंसनीय होगा। दूसरे के राज्य से अपना पैतृक धन श्रेष्ठ है। एकत्र प्रमुखों के बीच कुरुपुत्रों के सम्मुख इन प्राचीन सिद्धान्तों को रखिए —
35— अर्थात् उन मूर्खों के सम्मुख, जिन्हें धृतराष्ट्र के पुत्रों ने एकत्र किया है और जो इस प्रकार यमराज के राज्य के अत्यन्त निकट हैं। और फिर सभाभवन में हुए कुरुओं के उस पापकर्म को देखिए।
36भीष्म को आगे रखकर कुरु चुपचाप खड़े रहे, जब पाण्डुपुत्र की प्रियतमा पत्नी द्रौपदी — वह यशस्विनी तथा सदाचारसम्पन्न देवी — उस कामान्ध के पंजे में पड़ी रोती हुई खड़ी थीं।
37यदि उस समय वहाँ एकत्र कुरुपुत्रों ने — वृद्ध तथा तरुण दोनों ने — इसे रोका होता, तो धृतराष्ट्र ने वह किया होता जो मुझे प्रिय होता, और ऐसा आचरण उनके पुत्रों के हित में भी होता।
38दुःशासन कृष्णा को बलपूर्वक उस सभाभवन में खींच लाया, जहाँ उस समय उसके श्वसुरजन विद्यमान थे। वहाँ लाई जाकर उसने दयापूर्ण व्यवहार की आशा की, किन्तु विदुर के अतिरिक्त उसे वहाँ कोई रक्षक न मिला।
39वहाँ एकत्र राजा मूढ़ता के कारण उस सभाभवन में ऐसे व्यवहार के विरुद्ध एक शब्द भी न कह सके; और केवल एक ही क्षत्रिय था जिसने धर्मबुद्धि से उस अल्पबुद्धि (दुर्योधन) से धर्मपूर्ण तथा कृष्णा के हित के अनुकूल वचन कहे।
40उस समय आपने उस सभाभवन में एक शब्द भी नहीं कहा, किन्तु अब आप पाण्डुपुत्रों को उपदेश देना चाहते हैं। कृष्णा ने तो उस सभा में वह कर दिखाया जो उचित भी था और कठिन भी।
41इसी से (अर्थात् कृष्णा के उस कर्म से) उन्होंने पाण्डुपुत्रों को उनके संकट से निकाला और स्वयं को भी अपने संकट से — जैसे नाविक नौका को समुद्र की तरंगों से निकाल लाता है। वहीं उस सभाभवन में, जहाँ कृष्णा अपने श्वसुर के सम्मुख खड़ी थीं, कर्ण ने उनसे इस प्रकार कहा —
42हे याज्ञसेनी, तुम्हारे लिए अब कोई और मार्ग शेष नहीं; धृतराष्ट्र के पुत्र के घर में दासी बनकर रहो। तुम्हारे पति (द्यूत में) हार चुके हैं और अब वे तुम्हारे पति नहीं रहे; हे स्वच्छन्द हृदय वाली, अपने लिए कोई दूसरा पति चुन लो।
43वह वचन, जो भयंकर तथा तीखा था, हड्डियों को चीरता हुआ हृदय में गहरे उतर गया। कर्ण से निकला हुआ वचनों का यह बाण अग्नि की शक्ति रखता था और वह फाल्गुन (अर्जुन) के हृदय में गड़ा हुआ है।
44दुःशासन ने भी ये कठोर वचन कहे, जब वे कृष्णमृग की छाल के वस्त्र धारण करने जा रहे थे — "ये सब नपुंसक, पराजित तथा नष्ट होकर दीर्घकाल के लिए नरक को जा रहे हैं।"
45गान्धारराज शकुनि ने भी द्यूत के समय पृथा के पुत्र (युधिष्ठिर) से उपहास में इस प्रकार कहा — "तुम्हारा छोटा भाई भी हार गया; अब याज्ञसेनी कृष्णा के अतिरिक्त तुम्हारे पास और क्या रहा? उसे दाँव पर लगाओ।"
46हे सञ्जय, द्यूत के समय कहे गए ये समस्त आपत्तिजनक वचन आप जानते हैं। मैं स्वयं वहाँ जाकर इस विवाद को सुलझाना चाहता हूँ।
47यदि मैं पाण्डुपुत्रों के हितों को हानि पहुँचाए बिना शान्ति करा सकूँ, तो मेरे द्वारा एक धर्मपूर्ण कर्म हो जाएगा जिसका फल महान् कल्याण होगा, और साथ ही मैं कुरुओं को मृत्यु के पंजे से मुक्त कर दूँगा।
48मुझे आशा है कि जब मैं धृतराष्ट्र के पुत्रों से धर्म तथा मानवता के सिद्धान्तों पर आधारित बुद्धिपूर्ण वचन कहूँगा तब वे मेरी बात सुनेंगे, और वहाँ जाने पर कुरु मेरा आदर करेंगे।
49यदि ऐसा न हुआ, तो निश्चय जानिए कि अपने ही दुष्कर्मों से भस्म होते हुए धृतराष्ट्र के पुत्रों को रथ पर आरूढ़ अर्जुन तथा युद्ध के लिए सन्नद्ध भीम समस्त समृद्धि से रहित कर देंगे।
50धृतराष्ट्र के पुत्र ने (द्यूत में) पराजित पाण्डुपुत्रों से कठोर तथा रूखे वचन कहे थे। उचित समय आने पर भीम गदा हाथ में लेकर दुर्योधन को उसकी उन बातों का स्मरण करा देंगे।
51सुयोधन द्वेष से भरा एक विशाल वृक्ष है, कर्ण उसका तना है और शकुनि उसकी शाखा। दुःशासन उसके असंख्य फल-फूल हैं, जबकि बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्र उसकी जड़ हैं।
52युधिष्ठिर धर्म से भरा एक विशाल वृक्ष है, अर्जुन उसका तना है और भीमसेन उसकी शाखा। माद्री के दोनों पुत्र उसके असंख्य फल-फूल हैं, जबकि मैं, परब्रह्म तथा ब्राह्मण उसकी जड़ें हैं।
53हे सञ्जय, राजा धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित वन हैं और पाण्डुपुत्र व्याघ्र। व्याघ्रों से युक्त वन काटा नहीं जा सकता, न वन में रहने वाले व्याघ्र मारे जा सकते हैं।
54(रक्षा करने वाले) वन के बिना व्याघ्र सहज ही मारा जाता है, और (लोगों को भयभीत करने वाले) व्याघ्रों के बिना वन सहज ही काट डाला जाता है। इसलिए व्याघ्र वन की रक्षा करता है और वन व्याघ्र की।
55हे सञ्जय, धृतराष्ट्र के पुत्र लताएँ हैं, जबकि पाण्डुपुत्र साल के वृक्ष। लता किसी विशाल वृक्ष के सहारे बिना बढ़ नहीं सकती।
56पृथा के पुत्र धृतराष्ट्र की सेवा करने को तैयार हैं; और वे शत्रुदमन युद्ध के लिए भी तैयार हैं। धृतराष्ट्र जो करने जा रहे हैं, राजा (युधिष्ठिर) भी वही करें।
57महामना तथा धर्मात्मा पाण्डुपुत्र, तैयार होते हुए तथा युद्ध करने में समर्थ होते हुए भी, शान्ति में स्थित हैं। हे विद्वन्, ये सब बातें उनसे ज्यों की त्यों कह दीजिए।
Nepali
1वासुदेवले भने — हे सञ्जय, म पाण्डुपुत्रहरूको अस्तित्व, तिनीहरूको समृद्धि तथा तिनीहरूको कल्याण चाहन्छु; र त्यसै गरी हे सूत, म अनेक पुत्र भएका राजा धृतराष्ट्रको समृद्धि पनि चाहन्छु।
2हे सञ्जय, मेरो सधैँ यही इच्छा रहेको छ कि म उनीहरूलाई भनूँ — "शान्त रहनुहोस्", यसभन्दा बढी केही होइन। म सुन्दछु कि राजा धृतराष्ट्रको पनि यही इच्छा छ, र म यसलाई पाण्डुपुत्रहरूका लागि पनि त्यति नै हितकर ठान्दछु।
3हे सञ्जय, जब धृतराष्ट्र आफ्ना पुत्रसहित लोभी बनेका छन्, तब पाण्डुपुत्रले साँच्चै दुर्लभ शान्तिप्रियता देखाएका छन्; अनि यी दुवै पक्षको कलह यति किन बढोस्?
4हे सञ्जय, धर्म तथा अधर्मको स्वरूप तपाईं मभन्दा अथवा युधिष्ठिरभन्दा पनि बढी जान्नुहुन्छ; अनि हे सञ्जय, तपाईं ती पाण्डुपुत्रलाई कुन कारणले दोष दिनुहुन्छ, जो तेजस्वी छन्, आफ्ना कर्तव्यप्रति सजग छन्, र जसको आफ्ना आफन्तप्रतिको व्यवहार त्यस्तै रहेको छ जस्तो प्राचीन कालदेखि विहित छ? तपाईं किन भन्नुहुन्छ कि उनीहरूको सद्भाव नष्ट भयो? यतिखेर जुन विषयमा चर्चा भइरहेको छ त्यसका सम्बन्धमा ब्राह्मणहरूका मत भिन्नभिन्न छन्।
5एक मतले भन्दछ कि कर्मबाटै हामीले मोक्ष प्राप्त गर्दछौँ; र अर्को मतले भन्दछ कि कर्म त्यागेर ज्ञानबाट मात्र हामी मोक्ष पाउँछौँ। श्रेष्ठ पुरुषहरूले यो पनि भनेका छन् कि मानिसले भोजनका सम्पूर्ण गुण जाने पनि, नखाईकन ऊ तृप्त हुँदैन।
6त्यही ज्ञानले फल दिन्छ जो कर्ममा परिणत होस्, अरूले होइन। यस संसारमा कर्मको फल प्रत्यक्ष देख्न सकिन्छ; तिर्खाले पीडित मानिस पानी पिएर मात्र तृप्त हुन्छ।
7त्यसैले हे सञ्जय, विधाताले यही विधान गरेका छन् कि फल कर्मबाटै मिल्दछन्। अतः यो मत कि कर्मभन्दा भिन्न कुनै वस्तु श्रेयस्कर छ, मूर्ख तथा दुर्बल मानिसकै भनाइ हो।
8परलोकमा देवताहरू कर्मबाटै देदीप्यमान छन्, वायु कर्मबाटै बहन्छ। कर्मबाटै दिनरात गर्दै निद्रारहित सूर्य दिनहुँ उदाउँछ।
9निद्रारहित चन्द्रमा पनि पक्ष तथा महिनाहरूबाट भएर हिँड्दछ र (कर्मबाटै) आफ्ना विशेष कलामा तप्दै पृथ्वीका प्राणीको हित गर्दछ।
10निद्रारहित पृथ्वीदेवीले आफ्नो बलले यो महान् भार धारण गर्दछिन्, र निद्रारहित नदीहरूले वेगले आफ्नो जल बगाउँदै सम्पूर्ण प्राणीको कामना पूरा गर्दछन्।
11निद्रारहित ती महाबली (इन्द्र)ले सम्पूर्ण दिशा तथा कुनालाई गुन्जाउँदै वर्षा गर्दछन्; र देवताहरूमा राजपदको कामनाले उनले निद्रा त्यागेर ब्रह्मचर्यको तपस्या गरे।
12भोग तथा आफ्ना कामनाको तृप्ति त्यागेर शक्रले कर्मद्वारा नै अधिपतिको पद प्राप्त गरे। उनले सत्य, धर्म, आत्मसंयम, क्षमा, समता तथा मधुरताको कठोरतापूर्वक पालन गरे।
13यी सबैमा आफूलाई लगाएर इन्द्रले देवराजको उच्च पद पाए। बृहस्पतिले पनि आफ्नो मन अन्य सबै वस्तुबाट हटाएर तथा यथावत् आत्मसंयम गरेर ब्रह्मचर्यको तपस्या गरे।
14भोग त्यागेर तथा आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेर उनले देवताहरूबाट यश पाउँछन्; र त्यसै गरी ग्रह, रुद्र, आदित्य तथा वसु स्वर्गमा कर्मद्वारा नै देदीप्यमान छन्।
15हे सूत, राजा यम, विश्रवणका पुत्र, कर्ण, गन्धर्व, यक्ष तथा अप्सराहरू र परलोकका ऋषिहरू — सबै ब्रह्मचर्यको तपस्या गर्दै तथा आत्मज्ञानको खोजी गर्दै देदीप्यमान छन्।
16यस संसारका विषयमा यी सम्पूर्ण सत्य जान्दाजान्दै तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूमा श्रेष्ठ जनका कर्तव्य जान्दाजान्दै पनि, तपाईं बुद्धिमान् भएर कुरुपुत्रहरूको तर्फबाट वकालत किन गर्नुहुन्छ?
17युधिष्ठिर सधैँ वेदको अध्ययनमा लागिरहन्छन्; उनलाई अश्वमेध तथा राजसूय यज्ञकर्ममा पनि अनुरक्त जान्नुहोस्; र साथै रथ, अश्व तथा हात्तीमा आरूढ हुनमा पनि; उनले धनुष तथा शस्त्रको प्रयोग पनि गर्दछन् र कवच पनि धारण गर्दछन्।
18यदि पृथाका पुत्रलाई कुनै त्यस्तो उपाय देखियो जसमा कुरुपुत्रहरूको वध नहोस्, भने उनको धर्म पनि बाँच्नेछ र भीमसेनलाई बढी सम्माननीय आचरण अपनाउन प्रेरित गरेर उनले एउटा धर्मपूर्ण कर्म पनि गर्नेछन्।
19र यदि भाग्यको विधानले उनीहरूलाई त्यही कर्ममा लागिरहँदा मृत्यु मिलोस्, जो उनका पूर्वजले गरेका थिए, तापनि आफ्नो कर्तव्यको पूर्तिका लागि आफ्नो सारा शक्ति लगाएकाले उनीहरूको मृत्यु प्रशंसनीय हुनेछ।
20यदि तपाईं शान्तिको अनुमोदन गर्नुहुन्छ भने, म यस प्रश्नको तपाईंको जवाफ सुन्न चाहन्छु — राजाहरूको कर्तव्य युद्ध गर्नुमा छ कि युद्ध नगर्नुमा?
21हे सञ्जय, जुन सिद्धान्तमा चारै वर्णको मूल व्यवस्था भयो र प्रत्येकका कर्तव्य के-के हुन् — यसमाथि विचार गरेर तथा पाण्डवहरूको प्रस्तावित कार्यरेखा राम्ररी बुझेर, जस्तो उचित लाग्छ त्यसै गरी त्यसको प्रशंसा अथवा निन्दा गर्नुहोस्।
22ब्राह्मणले स्थिरचित्त रहनुपर्छ, यज्ञकर्म गर्नुपर्छ, दान दिनुपर्छ र प्रमुख तीर्थस्थानको यात्रा गर्नुपर्छ; उसले अध्यापन पनि गर्नुपर्छ, जसलाई उसको सहायता चाहिन्छ तिनका यज्ञमा पुरोहितको काम गर्नुपर्छ, तथा प्रतिष्ठित पुरुषहरूबाट दान स्वीकार गर्नुपर्छ।
23त्यसै गरी (क्षत्रियले) आफ्नो राज्य तथा प्रजाको रक्षा गरेर, पवित्र जीवन बिताउनेहरूलाई दान दिएर, यज्ञकर्म गरेर, सम्पूर्ण वेदको अध्ययन गरेर तथा विवाह गरेर गृहस्थ बन्नुपर्छ र धर्मपूर्ण कर्म गरिरहनुपर्छ।
24धर्मपूर्ण कर्म गर्ने त्यो पुण्यात्मा ब्रह्मलोकमा इच्छानुसार विचरण गर्दछ। वैश्यले अध्ययन गर्नुपर्छ तथा कृषि, गोपालन र व्यापारबाट धन सञ्चित गर्नुपर्छ। उसले यी कर्तव्यको एकाग्र भई पालन गर्नुपर्छ।
25र सदाचारी ब्राह्मण तथा क्षत्रियहरूलाई प्रसन्न पार्दै उसले गृहस्थ बनेर धर्मपूर्ण कर्म गर्नुपर्छ। (शूद्रले) ब्राह्मणहरूको सेवा तथा तिनको पूजा गर्नुपर्छ; उसले अध्ययन गर्नुहुँदैन; यज्ञ उसका लागि निषिद्ध छ; उसले प्राणीहरूको हित गर्नमा सधैँ जागरूक तथा निद्रारहित रहनुपर्छ — प्राचीन धर्मग्रन्थमा शूद्रका यस्तै कर्तव्य बताइएका छन्।
26यी सबैको एकाग्रताले रक्षा गर्दै तथा सम्पूर्ण वर्णलाई तिनका आ-आफ्नो क्षेत्रमा लगाउँदै राजाले आफूचाहिँ कसैको सेवामा रहनुहुँदैन, आफ्नो सम्पूर्ण प्रजाप्रति समान रहनुपर्छ र कहिल्यै आफ्ना अपवित्र कामनाको प्रेरणाको वशमा हुनुहुँदैन।
27यदि कोही उनीभन्दा (राजाभन्दा) श्रेष्ठ होस् र सम्पूर्ण गुणले युक्त प्रसिद्ध होस्, भने उनले आफ्नो प्रजालाई उनको दर्शनको उपदेश दिनुपर्छ। तर नराम्रो राजाले यो सबको पालन गर्दैन।
28जब ऊ अरूको धन पाउने इच्छा गर्दछ, निर्दयी हुँदै जान्छ र बलले युक्त हुन्छ, तथा विधाताको कोपले —
29— तब युद्ध उत्पन्न हुन्छ, जसका लागि फेरि कवच, शस्त्र तथा धनुषको सृष्टि भयो। डाँकुहरूको वधका लागि नै इन्द्रले कवच, शस्त्र तथा धनुषको रचना गरे।
30यस्तो अवस्थामा त्यो डाँकुको वध गर्नु धर्मपूर्ण कर्म नै हो; र यो दुर्बलता कुरुपुत्रहरूमा ठूलो मात्रामा देखिन्छ। तिनीहरू धर्मको अत्यल्प ज्ञानले तथा विधि एवं धर्मको अपालनले अभिभूत छन्; हे सञ्जय, यो उचित होइन।
31राजा धृतराष्ट्रले आफ्ना पुत्रसहित अकस्मात् नै पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनीहरूको न्यायसंगत उत्तराधिकारबाट वञ्चित गरे र यसरी अनादिकालदेखि राजाहरूले पालन गर्दै आएका कर्तव्यलाई व्यर्थ पारिदिए। र सम्पूर्ण कुरुहरू उनकै अनुसरण गर्दछन्।
32चोरले चाहे कसैको दृष्टि छलेर धन चोरोस् अथवा बलले खोसोस् — हे सञ्जय, दुवै अवस्थामा ऊ दोषी छ; अनि धृतराष्ट्रका पुत्रमा के भेद छ?
33जसको ऊ क्रोधवश अनुसरण गर्न चाहन्छ, त्यसैलाई ऊ लोभवश धर्म मानिदिन्छ। अनि पाण्डुपुत्रहरूको भाग त निश्चित छ; जो हाम्रो हो त्यो अरूद्वारा किन खोसियोस्?
34यस्तो परिस्थितिमा युद्ध गर्दागर्दै मारिनु नै हाम्रा लागि प्रशंसनीय हुनेछ। अर्काको राज्यभन्दा आफ्नो पैतृक धन श्रेष्ठ छ। भेला भएका प्रमुखहरूका बीच कुरुपुत्रहरूको सामु यी प्राचीन सिद्धान्त राख्नुहोस् —
35— अर्थात् ती मूर्खहरूको सामु, जसलाई धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले भेला गरेका छन् र जो यसरी यमराजको राज्यको अत्यन्त नजिक छन्। र फेरि सभाभवनमा भएको कुरुहरूको त्यो पापकर्म हेर्नुहोस्।
36भीष्मलाई अगाडि राखेर कुरुहरू चुपचाप उभिइरहे, जब पाण्डुपुत्रकी प्रियतमा पत्नी द्रौपदी — ती यशस्विनी तथा सदाचारसम्पन्न देवी — त्यो कामान्धको पन्जामा परेर रुँदै उभिएकी थिइन्।
37यदि त्यस बेला त्यहाँ भेला भएका कुरुपुत्रहरूले — वृद्ध तथा तरुण दुवैले — यसलाई रोकेका भए, धृतराष्ट्रले त्यो गरेका हुन्थे जो मलाई प्रिय हुन्थ्यो, र त्यस्तो आचरण उनका पुत्रहरूको हितमा पनि हुन्थ्यो।
38दुःशासनले कृष्णालाई बलपूर्वक त्यो सभाभवनमा तानेर ल्यायो, जहाँ त्यस बेला उनका ससुराजन उपस्थित थिए। त्यहाँ ल्याइएपछि उनले दयापूर्ण व्यवहारको आशा गरिन्, तर विदुरबाहेक उनलाई त्यहाँ कोही रक्षक भेटिएन।
39त्यहाँ भेला भएका राजाहरूले मूर्खताका कारण त्यो सभाभवनमा त्यस्तो व्यवहारविरुद्ध एक शब्द पनि भन्न सकेनन्; र केवल एउटै क्षत्रिय थियो जसले धर्मबुद्धिले त्यो अल्पबुद्धि (दुर्योधन)लाई धर्मपूर्ण तथा कृष्णाको हितअनुकूल वचन भन्यो।
40त्यस बेला तपाईंले त्यो सभाभवनमा एक शब्द पनि भन्नुभएन, तर अब तपाईं पाण्डुपुत्रहरूलाई उपदेश दिन चाहनुहुन्छ। कृष्णाले त त्यो सभामा त्यो गरेर देखाइन् जो उचित पनि थियो र कठिन पनि।
41यसैले (अर्थात् कृष्णाको त्यो कर्मले) उनले पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनीहरूको संकटबाट निकालिन् र आफूलाई पनि आफ्नो संकटबाट — जसरी नाविकले डुंगालाई समुद्रका छालबाट निकालेर ल्याउँछ। त्यहीँ त्यो सभाभवनमा, जहाँ कृष्णा आफ्ना ससुराको सामु उभिएकी थिइन्, कर्णले उनलाई यसरी भन्यो —
42हे याज्ञसेनी, तिम्रा लागि अब अरू कुनै बाटो बाँकी छैन; धृतराष्ट्रका पुत्रको घरमा दासी बनेर बस। तिम्रा पति (द्यूतमा) हारिसके र अब उनीहरू तिम्रा पति रहेनन्; हे स्वच्छन्द हृदय भएकी, आफ्ना लागि अर्कै पति छानिहाल।
43त्यो वचन, जो भयंकर तथा तीखो थियो, हाडहरू चिर्दै हृदयमा गहिरो गरी पस्यो। कर्णबाट निस्केको वचनको यो बाण अग्निको शक्ति राख्थ्यो र त्यो फाल्गुन (अर्जुन)को हृदयमा गडेको छ।
44दुःशासनले पनि यी कठोर वचन भन्यो, जब उनीहरू कृष्णमृगको छालाका वस्त्र धारण गर्न लागेका थिए — "यी सबै नपुंसक, पराजित तथा नष्ट भई लामो समयका लागि नरक जाँदैछन्।"
45गान्धारराज शकुनिले पनि द्यूतका बेला पृथाका पुत्र (युधिष्ठिर)लाई उपहासमा यसरी भन्यो — "तिम्रो कान्छो भाइ पनि हार्यो; अब याज्ञसेनी कृष्णाबाहेक तिमीसँग अरू के रह्यो? उनलाई दाउमा राख।"
46हे सञ्जय, द्यूतका बेला भनिएका यी सम्पूर्ण आपत्तिजनक वचन तपाईंलाई थाहा छ। म आफैँ त्यहाँ गएर यो विवाद सुल्झाउन चाहन्छु।
47यदि म पाण्डुपुत्रहरूको हितलाई हानि नपुर्याईकन शान्ति गराउन सकूँ भने, मबाट एउटा धर्मपूर्ण कर्म हुनेछ जसको फल महान् कल्याण हुनेछ, र साथै म कुरुहरूलाई मृत्युको पन्जाबाट मुक्त गरिदिनेछु।
48मलाई आशा छ कि जब म धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई धर्म तथा मानवताका सिद्धान्तमा आधारित बुद्धिपूर्ण वचन भन्नेछु तब उनीहरूले मेरो कुरा सुन्नेछन्, र त्यहाँ गएपछि कुरुहरूले मेरो आदर गर्नेछन्।
49यदि त्यसो भएन भने, निश्चय जान्नुहोस् कि आफ्नै दुष्कर्मले भस्म हुँदै गएका धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई रथमा आरूढ अर्जुन तथा युद्धका लागि सन्नद्ध भीमले सम्पूर्ण समृद्धिबाट रहित पारिदिनेछन्।
50धृतराष्ट्रका पुत्रले (द्यूतमा) पराजित पाण्डुपुत्रहरूलाई कठोर तथा रुखा वचन भनेका थिए। उचित समय आएपछि भीमले गदा हातमा लिएर दुर्योधनलाई उसका ती कुराको स्मरण गराइदिनेछन्।
51सुयोधन द्वेषले भरिएको एउटा विशाल रूख हो, कर्ण त्यसको फेद हो र शकुनि त्यसको हाँगा। दुःशासन त्यसका असंख्य फलफूल हुन्, जबकि बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्र त्यसको जरा हुन्।
52युधिष्ठिर धर्मले भरिएको एउटा विशाल रूख हो, अर्जुन त्यसको फेद हो र भीमसेन त्यसको हाँगा। माद्रीका दुवै पुत्र त्यसका असंख्य फलफूल हुन्, जबकि म, परब्रह्म तथा ब्राह्मणहरू त्यसका जरा हौँ।
53हे सञ्जय, राजा धृतराष्ट्र आफ्ना पुत्रसहित वन हुन् र पाण्डुपुत्रहरू बाघ। बाघले युक्त वन काटिन सक्दैन, न वनमा बस्ने बाघहरू मारिन सक्छन्।
54(रक्षा गर्ने) वनविना बाघ सजिलै मारिन्छ, र (मानिसलाई त्रसित पार्ने) बाघविनाको वन सजिलै काटिन्छ। त्यसैले बाघले वनको रक्षा गर्दछ र वनले बाघको।
55हे सञ्जय, धृतराष्ट्रका पुत्रहरू लहरा हुन्, जबकि पाण्डुपुत्रहरू सालका रूख। लहरा कुनै विशाल रूखको सहाराविना बढ्न सक्दैन।
56पृथाका पुत्रहरू धृतराष्ट्रको सेवा गर्न तयार छन्; र ती शत्रुदमनहरू युद्धका लागि पनि तयार छन्। धृतराष्ट्रले जे गर्न लाग्नुभएको छ, राजा (युधिष्ठिर)ले पनि त्यही गरून्।
57महामना तथा धर्मात्मा पाण्डुपुत्रहरू, तयार भएर तथा युद्ध गर्न समर्थ भएर पनि, शान्तिमा स्थित छन्। हे विद्वान्, यी सबै कुरा उनीहरूलाई जस्ताको तस्तै भनिदिनुहोस्।