The history of Savitri
Volume II — Vana Parva · Chapter 297
Sanskrit
1मार्कण्डेय उवाच अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्। कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्॥
2तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत। व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना॥ सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपिडितः।
3सत्यावानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना॥ अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च। अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणी॥ शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्। तत् खप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे॥
4सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च। उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले॥
5ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी। तं मुहूर्त क्षणं बेला दिवसं च युयोज ह॥
6मुहूर्तादेव चापश्यत् पुरुषं रक्तवाससम्। बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्॥ श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्। स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च॥
7तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्यस्य शनैः शिरः। कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती॥
8सावित्र्युवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्। कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किं च चिकीर्षसि॥
9यम उवाच पतिव्रततासि सावित्रि तथैव च तपोऽन्विता। अतस्त्वामबिबाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्॥
10अयं ते सत्यवान भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः। नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्यतन्मे चिकीर्षितम्॥
11सावित्र्युवाच श्रूयते भगवन् दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्। नेतुं किल भवान् कस्मादागतोऽसि स्वयं प्रभो॥
12मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान् स्वचिकीर्षितम्। यथावत् सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे॥
13अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः। ना) मत्पुरुषैर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागतः॥
14ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्॥
15ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्। निर्विचेष्टं शरीरं तद् बभूवाप्रियददर्शनम्॥
16यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत। नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता॥
17यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्री कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्। कृतं भर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया॥
18सावित्र्युवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः॥
19तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च। तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः॥
20प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः। मित्रतां च पुरस्कृत्य किञ्चिद् वक्ष्यामि तच्छृणु॥
21नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च। विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात् सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्॥
22एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छेत् तस्मात् सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्॥
23यम उवाच निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया। वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्॥
24सावित्र्युवाच च्युतः स्वराज्याद् वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे। स्तव प्रसादाज्ज्दलनार्क संनिभः॥
25यम उवाच ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा। तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्॥ सुरेश भूयश्च
26सावित्र्युवाच श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिधुवा। यतः पति नेष्यसि तत्र मे गतिः वचो निबोध मे॥
27सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते। न चाफलं सत्पुरुषेण सङ्गतं ततः सतां सन्निवसेत् सपागमे॥
28यम उवाच मनोऽनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि॥
29सावित्र्युवाच हृतं पुरा मे स्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिवः। जह्यात् स्वधर्मं न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद् वरयामि ते वरम्॥
30यम उवाच न च स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः। कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्तगच्छस्व न ते श्रमो भवेत्॥
31सावित्र्युवाच पतास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया। ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया॥
32अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः॥
33एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः। सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते॥
34यम उवाच स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि॥
35सावित्र्युवाच ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवेत् पितुः पुत्रशतं तथौरसम्। कुलस्य सन्तानकरं च यद् भवेत् तृतीयमेतद् वरयामि ते वरम्॥
36यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे! कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता॥
37सावित्र्युवाच न दूरमेतन्मम भर्तृसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति। अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च॥
38स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः। स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता॥
39आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः। तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति॥
40सौहृदात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते। तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः॥
41यम उवाच उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया। अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च॥
42सावित्र्युवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत् कुलोद्वहम्। मिदं चतुर्थं वरयामि ते वरम्॥
43यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले। परिश्रमस्ते न भवेनृपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता॥
44सावित्र्युवाच सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति। सतां सद्धि फलंः सङ्गमोऽस्ति सद्भयो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः॥
45सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति। सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन् सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः॥
46आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्। सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्॥
47न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः। यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात् सन्तो रक्षितारो भवन्ति॥
48यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोऽनुकूलं सुपदं महार्थवत्। तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते॥
49सावित्र्युवाच स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता ह्येवमहं पतिं विना॥
50न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्। न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम्॥
51वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति॥
52मार्कण्डेय उवाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः। धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्॥
53एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि। अरोगस्तव नेयश्च सिदार्थः स भविष्यति॥
54चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति। इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति॥
55त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति। ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः॥
56ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः। पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि॥ मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः। भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः॥
57एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्। निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ॥
58सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च। जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम्॥
59सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगृह्य च। उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह॥
60संज्ञां च स पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत। प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै॥
61सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितः। क्व चासौ पुरुष: श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह।।६५।
62सावित्र्युवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ। गतः स भगवान् देवः प्रजायसंयमनो यमः॥
63विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज! यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्॥
64मार्कण्डेय उवाच उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः। दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान्॥
65फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे। ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्॥
66शिरोऽभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्। तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽस्मि इति सर्वं स्मरे शुभे॥
67त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः। ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम्॥७११
68तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे। स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्॥
69तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते। वस्ते सर्वं यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज॥
70उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत। विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः॥
71नक्तंचराचरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः। श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने॥
72एता घोरं शिवा नादान दिशं दक्षिणपश्चिमाम्। आस्थाय विरुवन्त्युचाः कम्पयन्त्यो मनो मम॥
73सत्यवानुवाच वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसाऽऽवृतम्। न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि॥
74सावित्र्युवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्। वायुना धम्यमानोऽत्र दृश्यतेऽग्निः क्वचित् क्वचित्।।७८
75ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः। काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन्तापमात्मनः॥
76यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये। न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने॥
77श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ॥
78सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये। मातापितृभ्यामिच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम्॥
79न कदाजिद् विकालं हि गतपूर्वो मयाऽऽश्रमः। अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्॥
80दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतष्येते गुरू मम। विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः॥
81मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा। उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति ह॥
82का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये। तयोरदृश्ये मयि च महद् दुःखं भविष्यति॥
83पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणको। भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ॥
84त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रका यावद् धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम्॥
85वृद्धयोरन्धयोदृष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः। त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं चावयोरिति॥
86माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल। तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः॥
87निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम। माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी॥
88अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः। मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे॥
89व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम। एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम्॥
90नात्मानमनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे। भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम्॥
91मत्कृतेन हि तावद्य सन्तापं परमेध्यतः। जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह॥ तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जानामि चाप्यहम्।
92मार्कण्डेय उवाच एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः॥ उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुस्वरं प्ररुरोद ह।
93ततोऽब्रवीत् तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम्॥ प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी। यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि॥ शुश्रूश्वशुरभर्तृणां मम पुण्यास्तु शर्वरी।
94न स्मराम्युक्तपूर्वं वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्॥ तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ ममा
95सत्यवानुवाच कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि मा चिरम्॥
96पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम्। न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे॥
97यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मा चेज्जीवन्तमिच्छसि। मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात्॥
98मार्कण्डेय उवाच सावित्री तत उत्थाय केशान् संयम्य भाविनी। पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै॥
99उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना। सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे॥
100तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि। योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम्॥
101कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्। गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत्॥
102वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च। दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी॥
103सत्यवानुवाच अभ्यासगमनाद् भीरु पन्थानो विदिता मम। वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये॥
104आगतौ स्वः पथा येन पलान्यवचितानि च। यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय॥
105पलाशखण्डे चैतस्मिन् पन्था व्यावर्तते द्विधा। तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च॥ स्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ।
106मार्कण्डेय उवाच ब्रुवन्नेवं त्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति॥
English
1Markandeya said : Accompanied by his wife the powerful Satyavana (first) gathered fruits and filled his bag; he then began to cut down the trees.
2As he was felling the branches he began to sweat and had an headache in consequence of the labour. Oppressed with toil, he came to his dear wife and said to her thus.
3Satyavana said : I have a headache on account of this exercise. And, O Savitri, my limbs and heart are aching. O lady of restrained speech, I feel unwell. It seems (to me) that my head is being pierced by arrows. Therefore, O blessed lady, I feel inclined to sleep; for I am quite unable to stand.
4(Thereupon), Savitri coming up to her husband, sat down on the ground with his head on her lap.
5Then that devout lady, remembering the words of Narada, began to calculate the moment, the hour, the time and the day.
6And in a moment she saw a person attired in red garments, wearing a diadem, of an enormous structure, having the splendour of the sun of a dark and yellow complexion, endued with red eyes, with a noose in his hands, dreadful to look at, standing beside Satyavana and gazing at him.
7Beholding him she gently placed her husband's head on the ground. Then rising suddenly she, with a trembling heart and joined palms, said these words in a great sorrow.
8Savitri said: From your superhuman appearance I know you to be a god. Kindly tell me, O god of gods, who you are and what is your desire.
9Yama said: O Savitri, you are devotedly attached to your husband and are of ascetic virtue. And it for this reason that I address you. Know me, O auspicious girl, to be Yana.
10The years of this prince, your husband, being numbered, I will bind (him with this noose) and take him hence. Know this to be my। intention.
11Savitri said: We hear, O god, that your emissaries come to take away men. How is it that your worshipful self has come in person?
12Markandeya said : Thus addressed by her, the divine lord of the Pitris, in order to please her, began faithfully to relate everything about his intentions.
13And he said, I have come here personally considering that my emissaries are not fit to bring such a devotional and handsome person, endued with qualities, vast as a sea."
14Then Yama powerfully drew out of the body of Satyavana a person of the measure of the thumb, bound him with the noose and brought him under control.
15The life being taken out, the body deprived of breath, destitute of lustre and devoid of motion, became disagreeable to the eye.
16Binding it thus, Yama proceeded towards the south; and weighed down with grief, the exalted Savitri also, devotedly attached to her husband and successful in her vow, followed him.
17Yama said: Go back, O Savitri and perform the last rites of your husband. Your debt to your husband is discharged. You have come as far as is possible (for you) to do.
18Savitri said: I ought to follow my husband thither where he is being carried to or whither he goes of his own accord. (Because) this is the eternal duty.
19There shall be no obstacle to my course on account of my asceticism, my devotion to superiors, my affection for my husband, my observance of vows and your grace.
20It is asserted by the wise, versed in true knowledge, that one contracts a friendship with another by going only seven paces with him. I will tell you something keeping this friendship in view. Pray listen to it.
21Men, wanting in self-control do not observe (the proper rites and sacrifices) even in the forest. Nor do they go through and discharge the necessary duties of these three modes of life, namely conjugal or domestic life, life of celebacy and study in the house of the preceptor and thirdly a life of the total renunciation of the world. Conjugal life or domesticity leads to true religious merit. It is for this reason that the wise assert that domestic (which leads to righteousness) is the best of all (other modes of life).
22By discharging faithfully the necessary duties of this one mode of life (i.e. conjugal life) we have all attained to the path (of righteousness) and therefore we do not covet the second and the third modes of life (i.e. celebacy and renunciation of the world). It is therefore that domesticity with its necessary duties is considered by the wise as the foremost of all (other lives).
23Yama said: Do go back. I have been delighted with your words couched in (proper) letters and accents and resting on reason. Do you ask for a boon with the exception of your husband's life. O lady of faultless proportions, I will give any boon (you desire).
24Savitri said: My father-in-law has been driven away from this kingdom and has lost his eyes. He now leads a forest life in our hermitage. Let that king, through your grace, be restored to his sight and be as powerful as the sun or fire.
25Yama said: O blameless girl, I give you this boon, that, what you have asked of me, will take place. I see you are wearied with your journey. Do not proceed further. Go back. Do not take any more trouble.
26Savitri said : I do not feel fatigue as I am with my husband. I will surely follow the same path as my husband does. I will surely go thither where you are taking my lord to. O best of the celestials, listen again to what I say.
27(It is asserted by the wise) that even a single interview with the virtuous is highly desirable. Friendship with them is much more so. Communion with the righteous is never without fruit. So one should always associate with the virtuous.
28Yama said: The words spoken by you are pregnant with great import. They augment the wisdom of even the learned and are delightful to the mind. Therefore, O damsel, with the exception of Satyavana's life to you ask for a second boon.
29Savitri said: Let that king, my intellectual father-in-law, regain his kingdom that he lost before. And may that worshipful one never fail to properly discharge his duties. This is the second boon that I pray for.
30Yama said: That monarch will be soon restored to his kingdom and be ever firm in his duties Princess, I have now gratified your wish. Do not proceed further; go back; do not allow yourself to be any more weary.
31Savitri said: You have controlled all the creatures by your ordinances and you carry them away not according to your caprice but those regulations. Therefore, O god, you are styled Yama (i.e. one who governs by ordinances). Hear (again) these my words.
32The eternal duty of the righteous is mercy and charity, benevolence and favour towards all creation in thought, word and deed.
33In this world, it is generally the case that men here are destitute of energy and skill. (But) the righteous show mercy even to their enemies when the latter throw themselves into the protection.
34Yama said: The words uttered by you appear (to me) as delicious as water to a thirsty person. (Therefore), O auspicious girl, do you ask again for any other boon that you like than the life of Satyavana.
35Savitri said: My royal father is childless. Let him have one hundred sons, begotten by him, who will perpetuate his family. This is the third boon that I ask of you.
36Yama said: O auspicious girl, your father shall have one hundred highly-energetic sons, the perpetuators of his race. Princess, your desire is now gratified. Do retrace your steps. You have come too far.
37Savitri said : It appears no distance to me since I am beside my husband. My mind travels a greater distance. (Now) listen, as you proceed on, to the words that I will presently utter.
38You are the powerful son of Vivasavata and are therefore called by the wise Vaivasvata. You judge all the creatures impartially and rightfully and for this reason, O lord, you are styled the lord of justice.
39People do not place so inuch reliance on their own selves as on the virtuous. Therefore everybody wishes particularly to cultivate intimacy with the righteous.
40And friendship alone generates the confidence among all creatures. It is therefore that people repose confidence specially in the virtuous.
41Yama said: O auspicious and fair damsel. I never before heard such words as you have (just now) spoken from any other person than you. I am pleased with these. Do you ask for a fourth boon with the exception of Satyavana's life and then retrace your steps.
42Savitri said : Let me have one hundred strong and powerful sons, born of Satyavana's loins and begotten of both of us, who will perpetuate our line. This is the fourth boon I pray for.
43Yama said : Lady, you shall have one hundred strong and powerful sons who will cause your delight. Princess, do not take any further trouble; go back; indeed you have come a great way.
44Savitri said : The pious are ever unceasingly devoted to religion. They do neither fecl lassitude nor affliction. The intercourse of the pious with the virtuous is (ever) productive of good. And the righteous apprehend no fear from the virtuous.
45Indeed, the righteous by their truthfulness make the sun move and it is the pious who by asceticism support the earth. O king, it is the righteous that are the cause of the past and the future. And the pious remaining in the midst of the righteous do never feel languor.
46Knowing that this is the eternal custom of the good and the virtuous, pious people devote themselves to acts of self-sacrifice for others without expecting any return.
47Good acts done to the virtuous are never fruitless. Such acts never destroy our honour or interest. Since the righteous are characterised by such (noble) conduct they become protectors (of all creatures).
48Yama said: The more you address me in words pregnant with religious meaning, delightful to the mind, full of sweet phrases and of grave import, the more I am inclined to respect you. O lady, devotedly attached to your husband, crave an incomparable boon.
49Savitri said : The boon that you have (just) given me cannot bear fruit (without my union with my husband). Therefore, O bestower of honour, among other boons (that you have already granted me) I crave this boon that Satyavana may be brought back to life. I am as good as dead without my husband.
50I do not want happiness bereft of my husband. Without my lord I do not crave heaven itself. Deprived of my husband I do not long for prosperity. And bereft of my husband I am unable to bear life.
51You have granted me the boon that I shall have one hundred sons and yet you are carrying away my husband. Now I pray for this boon that Satyavana may be alive again and then your words will prove true.
52Markandeya said : Thereupon, Yama, the son of Vivasvata and the lord of justice saying "be it so" and unloosing his noose, cheerfully spoke to Savitri thus,
53"O chaste and gentle lady, I release your husband. You will be able to take him back. He will be free from disease and (ever) successful (in his undertakings).
54He as well as you will live four hundred years. By his devoutness and by celebrating many sacrifices he will win a great renown in the world.
55And Satyavana will beget on you one hundred sons. And those Kshatriya sons (of you) together with their sons and grandsons will be kings;
56And bearing your name will ever be renowned. Your father also will beget a hundred sons on your mother Malavi and those Kshatriya brothers of you resembling the celestials, together with their sons and grandsons will be celebrated under the name of the Malavas."
57Having conferred these boons on her and having thus made her retrace her steps, the lord of justice (Yama) returned to his own abode.
58Then Savitri having regained her husband, returned to the place where her husband's ashy pale corpse lay.
59Beholding her husband on the ground she approached and took hold of him. She then sat down placing his head on her lap.
60Having regained his consciousness, he looked at her again and again like one returned from a distant clime (after a long time) and (then) endearingly addressed her thus.
61Satyavana said : Oh, I have slept for a long time. Why did you not awaken me? Where is that darkcomplexioned person who was dragging me away?
62Savitri said: O best of men, you have (indeed) slept long on my lap. That god, the divine Yama, who governs all creatures, has departed.
63O blessed one, you are (now) soothed and O prince, you have awakened from sleep. If you are able, rise up. Look, the night is far advanced.
64Markandeya said : Having regained his consciousness, Satyavana got up like one who had enjoyed an undisturbed sleep; and seeing all the sides covered with woods he said:
65"O slender-waisted damsel, I set out with you for gathering fruits. And when I was hewing down the woods my headached.
66Sorely distressed with headache I could not stand up long and (therefore) lay down on your lap. O auspicious girl, I remember all this.
67Embraced by you, sleep gently came upon me. I then saw it was intensenly dark and also a highly effulgent person.
68O slender-waisted lady, tell me, if you are aware of all that happened whether what I saw was a dream or a reality."
69Thereupon Savitri replied to him "prince, the night is deepening tomorrow, I will disciose to you faithfully all that occurred.
70Get up, get up, may you be all hale, O you of good devotion, come and see your parents. The sun has long gone down and the night is deepening.
71The night-wandering creatures of harsh voices are joyfully roving about. And the rustling of leaves consequent on the footsteps of beasts are heard.
72Jackals of frightful appearance stationed in the south and east have set up terrible howls which make my heart tremble.
73Satyavana said : The forest, enveloped with a dense darkness, has worn a dreadful appearance. You will therefore neither be able to discern the paths nor to go.
74Savitri said: There is a withered tree in a burning state in this forest which caught fire today. And the flames stirred up by the wind are seen now and then.
75Fetching some fire (from that tree) I will kindle a fire all around. There are plenty of logs here. (So) give up your uneasiness.
76If you do not venture to go. (I will do all this). I see you are unwell. You will not be able to discern the paths as a dense darkness is hanging over these woods.
77We shall, with your leave, go tomorrow when the forest will be visible. O sinless one, we shall remain here for the night if you wish.
78Satyavana said : I have recovered from the headache and my limbs are in a sound condition. I am therefore, through your favour, desirous of seeing my parents.
79Never before did I return to the hermitage after the lapse of the proper time. My mother is used to shut me up in the asylum even before the evening sets in.
80Even if I go out during the day my parents are filled with anxiety. And my father together with all the inhabitants of the hermitages searches for me.
81Several times before this my parents afflicted with grief rebuked me saying “you have been long out."
82I am now reflecting as to what a state they will be reduced for my sake. Surely, they will be sorely afflicted on account of my absence.
83Sometimes ago, one night, the cheerful old couple, being greatly distressed and weeping profusely said to me repeatedly,
84“Dear son, bereft of you, we cannot endure life for a single moment. Surely we must not survive you.
85You are the only support of these blind ones. The perpetuity of our line, our funeral oblations, our fame, our descendants, (all) depend on you."
86My father is, old and so also is my mother; and surely I am their only stay. To what a state will they be reduced if they miss me during the night?
87I blame that sleep in consequence of which my harmless parents are in agonising suspense for my sake.
88And (on account of which) I also placed in this critical position am filled with anxiety. Without my parents I do not care to bear life.
89I am sure, that by this time my blind father with his mind torn with grief is inquiring of the dwellers of the hermitages about me.
90I do not, O auspicious girl, grieve so much for myself as for my father and my weak mother (ever) devoted to her husband.
91Surely, they will experience a deep sorrow for my sake. I know that my life will last so long as theirs, that I should support them and do only such acts as are agreeable to them.
92Markandeya said : Saying this, that virtuous one devoted to and fond of his parents, raising his arms began to bewail loudly in great sorrow.
93Seeing that her husband was oppressed with such a deep sorrow, the virtuous Savitri wiping the tears from his eyes spoke to him thus, “If I have practised asceticism, if I have done charitable acts, if I have offered oblations (to the fire), then, may this night be conducive to the welfare of my father-in-law, mother-in-law and my husband.
94I do not remember to have offered a falsehood even in jest. By virtue of that truth may my father-in-law and mother-in-law remain alive this day.
95Satyavana said: impatient to my parents. (Therefore), O Savitri, let us start immediately.
96If I find my parents overtaken by any calamity, then, O fair girl, I swear by my own self I shall not bear life. I am see
97If you are devoted to virtue, if you wish to see me alive, if it is your duty to do what is agreeable to me, (then) let us return to the hermitage (at once).
98Thereupon, the fair Savitri rose up and adjusted her hair. She (next) taking her husband by his arms made him arise.
99Satyavana too having risen, rubbed his limbs with his hand. Then looking around all sides, he cast his eyes on the fruit bag.
100And Savitri said to him “gather fruit tomorrow. I shall carry your hatchet which is conducive to your devotion and welfare."
101(Having said this), she hanging the bag on the branch of a tree and taking the hatchet, returned to her husband.
102Then that lady of fair thighs, placing her husband's left hand on her left shoulder and embracing him by her right hand proceeded slowly like an elephant.
103Satyavana said : Timid girl, the paths are well known to me as I go by them often. Further, by the moonlight falling between the trees I can discern them.
104We have now reached the path we came by for gathering fruits. O auspicious girl, go along the way we took (in the morning) without hesitation.
105Near yonder Palasa tree the road has branched off into two. Follow the path that lies to the north of it; be quick. I am now all right, have regained my strength and am very desirous of seeing my parents.
106Saying this, he quickly proceeded towards the hermitage.
Hindi
1मार्कण्डेय ने कहा — अपनी पत्नी के साथ बलवान् सत्यवान् ने (पहले) फल एकत्र किए और अपनी झोली भरी; तदनन्तर वह वृक्ष काटने लगा।
2शाखाएँ काटते-काटते उसे पसीना आने लगा और परिश्रम के कारण उसके सिर में पीड़ा होने लगी। परिश्रम से पीड़ित होकर वह अपनी प्रिय पत्नी के पास आया और उससे इस प्रकार कहा।
3सत्यवान् ने कहा — इस परिश्रम के कारण मेरे सिर में पीड़ा हो रही है। और, हे सावित्री, मेरे अङ्ग तथा हृदय भी पीड़ा दे रहे हैं। हे मितभाषिणी, मुझे अस्वस्थ लग रहा है। (मुझे) ऐसा लगता है मानो मेरा सिर बाणों से बींधा जा रहा हो। इसलिए, हे भद्रे, मेरा मन सोने को हो रहा है; क्योंकि मैं खड़ा रहने में सर्वथा असमर्थ हूँ।
4(तदनन्तर) सावित्री ने अपने पति के पास आकर उसका सिर अपनी गोद में रखकर भूमि पर बैठ गई।
5तब उस व्रतशीला ने नारद के वचन स्मरण करके उस क्षण, घड़ी, समय और दिन की गणना करनी आरम्भ की।
6और क्षण भर में उसने एक पुरुष को देखा जो रक्तवस्त्र धारण किए हुए था, मुकुट पहने था, विशाल शरीर वाला था, सूर्य के समान तेजस्वी था, श्याम और पीत वर्ण का था, रक्त नेत्रों से युक्त था, हाथों में पाश लिए हुए था, देखने में भयङ्कर था, और सत्यवान् के पास खड़ा होकर उसे देख रहा था।
7उसे देखकर उसने अपने पति का सिर धीरे से भूमि पर रख दिया। तब सहसा उठकर काँपते हृदय और जुड़े हुए हाथों से उसने महान् शोक में ये वचन कहे।
8सावित्री ने कहा — आपके अलौकिक रूप से मैं जानती हूँ कि आप देवता हैं। हे देवाधिदेव, कृपया मुझे बताइए कि आप कौन हैं और आपकी क्या इच्छा है।
9यम ने कहा — हे सावित्री, तुम अपने पति में भक्तिपूर्वक अनुरक्त हो और तपस्या के गुण से युक्त हो। इसी कारण मैं तुमसे बात करता हूँ। हे शुभे, मुझे यम जानो।
10तुम्हारे इस पति राजकुमार के वर्ष पूरे हो चुके हैं, इसलिए मैं (इस पाश से) इसे बाँधकर यहाँ से ले जाऊँगा। इसे मेरा प्रयोजन जानो।
11सावित्री ने कहा — हे देव, हम सुनते हैं कि आपके दूत मनुष्यों को ले जाने आते हैं। तो फिर आप पूज्य स्वयं किस कारण पधारे हैं?
12मार्कण्डेय ने कहा — उसके द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर पितरों के दिव्य स्वामी ने उसे प्रसन्न करने के लिए अपने प्रयोजन के विषय में सब कुछ सच्चाई से कहना आरम्भ किया।
13और उन्होंने कहा — "मैं यह विचार करके स्वयं यहाँ आया हूँ कि इतने भक्तिमान् और सुन्दर, समुद्र के समान विशाल गुणों से युक्त पुरुष को ले जाने के योग्य मेरे दूत नहीं हैं।"
14तदनन्तर यम ने सत्यवान् के शरीर से अँगूठे के परिमाण वाले एक पुरुष को बलपूर्वक बाहर खींचा, उसे पाश से बाँधा और अपने वश में कर लिया।
15प्राण निकल जाने पर वह शरीर श्वासहीन, कान्तिरहित और गतिहीन होकर देखने में अप्रिय हो गया।
16उसे इस प्रकार बाँधकर यम दक्षिण दिशा की ओर चले; और शोक से भारी हृदय वाली, अपने पति में भक्तिपूर्वक अनुरक्त तथा अपने व्रत में सफल वह महाभागा सावित्री भी उनके पीछे-पीछे चली।
17यम ने कहा — हे सावित्री, लौट जाओ और अपने पति के अन्तिम संस्कार करो। तुम्हारा अपने पति के प्रति ऋण चुक गया। तुम जहाँ तक (तुम्हारे लिए) आना सम्भव था, वहाँ तक आ चुकी हो।
18सावित्री ने कहा — मुझे अपने पति के पीछे वहीं जाना चाहिए जहाँ वे ले जाए जा रहे हैं अथवा जहाँ वे अपनी इच्छा से जाते हैं। (क्योंकि) यही सनातन धर्म है।
19मेरी तपस्या, अपने गुरुजनों के प्रति मेरी भक्ति, अपने पति के प्रति मेरा स्नेह, मेरा व्रत-पालन और आपकी कृपा — इनके कारण मेरे मार्ग में कोई बाधा नहीं होगी।
20यथार्थ ज्ञान में निपुण विद्वानों ने कहा है कि किसी के साथ केवल सात पग चलने से ही उससे मैत्री हो जाती है। इसी मैत्री को ध्यान में रखकर मैं आपसे कुछ कहूँगी। कृपया उसे सुनिए।
21जो मनुष्य आत्मसंयम से रहित हैं, वे वन में भी (यथोचित कर्म और यज्ञ) नहीं करते। और न वे इन तीन आश्रमों के आवश्यक कर्तव्यों का ही पालन और निर्वाह करते हैं — अर्थात् गार्हस्थ्य जीवन, गुरु के घर में ब्रह्मचर्य और अध्ययन का जीवन, और तीसरा संसार के पूर्ण त्याग का जीवन। गार्हस्थ्य जीवन सच्चे धर्म की ओर ले जाता है। इसी कारण विद्वान् कहते हैं कि गार्हस्थ्य (जो धर्म की ओर ले जाता है) समस्त (अन्य आश्रमों) में श्रेष्ठ है।
22इसी एक आश्रम (अर्थात् गार्हस्थ्य जीवन) के आवश्यक कर्तव्यों का श्रद्धापूर्वक पालन करके हम सब (धर्म के) मार्ग को प्राप्त हुए हैं और इसलिए हम दूसरे और तीसरे आश्रमों (अर्थात् ब्रह्मचर्य और संन्यास) की कामना नहीं करते। इसीलिए अपने आवश्यक कर्तव्यों सहित गार्हस्थ्य जीवन को विद्वान् समस्त (अन्य जीवनों) में श्रेष्ठ मानते हैं।
23यम ने कहा — लौट जाओ। (उचित) अक्षरों और स्वरों में गुँथे तथा युक्ति पर आधारित तुम्हारे वचनों से मैं प्रसन्न हुआ हूँ। अपने पति के प्राणों को छोड़कर कोई वर माँग लो। हे अनिन्द्य सुन्दरी, तुम जो वर (चाहोगी) मैं दूँगा।
24सावित्री ने कहा — मेरे श्वशुर को इस राज्य से निकाल दिया गया है और वे अपने नेत्र भी खो चुके हैं। वे अब हमारे आश्रम में वनवासी जीवन बिता रहे हैं। आपकी कृपा से उन राजा की दृष्टि लौट आए और वे सूर्य अथवा अग्नि के समान तेजस्वी हो जाएँ।
25यम ने कहा — हे निर्दोष बाले, मैं तुम्हें यह वर देता हूँ कि तुमने मुझसे जो माँगा है वह पूर्ण होगा। मैं देखता हूँ कि तुम इस यात्रा से थक गई हो। आगे मत बढ़ो। लौट जाओ। और कष्ट मत उठाओ।
26सावित्री ने कहा — अपने पति के साथ रहते हुए मुझे थकान का अनुभव नहीं होता। मैं निश्चय ही उसी मार्ग पर चलूँगी जिस पर मेरे पति चलते हैं। मैं निश्चय ही वहीं जाऊँगी जहाँ आप मेरे स्वामी को ले जा रहे हैं। हे देवश्रेष्ठ, मैं जो कहती हूँ उसे फिर सुनिए।
27(विद्वानों ने कहा है कि) सज्जनों से एक बार की भेंट भी परम वाञ्छनीय है। उनसे मैत्री तो और भी अधिक। धर्मात्माओं का सङ्ग कभी निष्फल नहीं होता। इसलिए मनुष्य को सदा सज्जनों की सङ्गति करनी चाहिए।
28यम ने कहा — तुम्हारे कहे वचन महान् अर्थ से भरे हैं। वे विद्वानों की भी बुद्धि बढ़ाते हैं और मन को आनन्दित करते हैं। इसलिए, हे कन्ये, सत्यवान् के प्राणों को छोड़कर दूसरा वर माँग लो।
29सावित्री ने कहा — मेरे बुद्धिमान् श्वशुर वे राजा अपना खोया हुआ राज्य पुनः प्राप्त करें। और वे पूज्य कभी अपने कर्तव्यों का यथोचित पालन करने में न चूकें। यही दूसरा वर है जिसकी मैं प्रार्थना करती हूँ।
30यम ने कहा — वह नरेश शीघ्र ही अपना राज्य पुनः प्राप्त करेगा और अपने कर्तव्यों में सदा दृढ़ रहेगा। हे राजकुमारी, मैंने अब तुम्हारी इच्छा पूर्ण कर दी। आगे मत बढ़ो; लौट जाओ; अपने को और अधिक थकने मत दो।
31सावित्री ने कहा — आपने अपने विधानों से समस्त प्राणियों को वश में किया है और आप उन्हें अपनी इच्छा से नहीं, वरन् उन्हीं नियमों के अनुसार ले जाते हैं। इसीलिए, हे देव, आप यम (अर्थात् जो नियमों से शासन करता है) कहलाते हैं। मेरे ये वचन (पुनः) सुनिए।
32धर्मात्माओं का सनातन कर्तव्य यही है — मन, वचन और कर्म से समस्त सृष्टि के प्रति दया और दान, परोपकार और अनुग्रह।
33इस संसार में प्रायः ऐसा ही होता है कि यहाँ के मनुष्य तेज और कौशल से रहित होते हैं। (किन्तु) धर्मात्मा अपने शत्रुओं पर भी दया करते हैं, जब वे उनकी शरण में आ जाते हैं।
34यम ने कहा — तुम्हारे कहे वचन (मुझे) प्यासे मनुष्य के लिए जल के समान मधुर लगते हैं। (इसलिए), हे शुभे, सत्यवान् के प्राणों को छोड़कर तुम्हें जो भी अन्य वर रुचे, वह पुनः माँग लो।
35सावित्री ने कहा — मेरे पिता राजा सन्तानहीन हैं। उनके सौ पुत्र हों, उन्हीं से उत्पन्न, जो उनके कुल को आगे बढ़ाएँ। यही तीसरा वर है जो मैं आपसे माँगती हूँ।
36यम ने कहा — हे शुभे, तुम्हारे पिता के सौ परम तेजस्वी पुत्र होंगे, जो उनके वंश को आगे बढ़ाएँगे। हे राजकुमारी, तुम्हारी इच्छा अब पूर्ण हो गई। लौट जाओ। तुम बहुत दूर आ चुकी हो।
37सावित्री ने कहा — मैं अपने पति के पास हूँ, इसलिए मुझे यह दूरी कुछ भी नहीं लगती। मेरा मन तो इससे भी अधिक दूरी तय कर लेता है। (अब) आगे बढ़ते हुए वे वचन सुनिए जो मैं अभी कहने जा रही हूँ।
38आप विवस्वान् के प्रतापी पुत्र हैं और इसीलिए विद्वान् आपको वैवस्वत कहते हैं। आप समस्त प्राणियों का निष्पक्ष और न्यायपूर्वक विचार करते हैं और इसी कारण, हे प्रभु, आप धर्मराज कहलाते हैं।
39मनुष्य अपने ऊपर उतना विश्वास नहीं करते जितना सज्जनों पर करते हैं। इसलिए सब लोग विशेष रूप से धर्मात्माओं से घनिष्ठता बढ़ाना चाहते हैं।
40और समस्त प्राणियों के बीच विश्वास केवल मैत्री से ही उत्पन्न होता है। इसीलिए लोग विशेष रूप से सज्जनों पर ही विश्वास करते हैं।
41यम ने कहा — हे शुभे, हे सुन्दरी कन्ये, जैसे वचन तुमने (अभी) कहे हैं, वैसे वचन मैंने तुम्हारे अतिरिक्त और किसी से पहले कभी नहीं सुने। मैं इनसे प्रसन्न हूँ। सत्यवान् के प्राणों को छोड़कर चौथा वर माँग लो और तब लौट जाओ।
42सावित्री ने कहा — मेरे सौ बलवान् और पराक्रमी पुत्र हों, जो सत्यवान् के अंश से और हम दोनों से उत्पन्न हों तथा हमारे वंश को आगे बढ़ाएँ। यही चौथा वर है जिसकी मैं प्रार्थना करती हूँ।
43यम ने कहा — हे देवि, तुम्हारे सौ बलवान् और पराक्रमी पुत्र होंगे, जो तुम्हें आनन्दित करेंगे। हे राजकुमारी, अब और कष्ट मत उठाओ; लौट जाओ; तुम सचमुच बहुत दूर आ चुकी हो।
44सावित्री ने कहा — पुण्यात्मा जन सदा निरन्तर धर्म में लगे रहते हैं। वे न तो शिथिलता अनुभव करते हैं और न सन्ताप। पुण्यात्माओं का सज्जनों से मेल (सदा) कल्याणकारी होता है। और धर्मात्माओं को सज्जनों से कोई भय नहीं होता।
45निश्चय ही धर्मात्मा अपने सत्य से सूर्य को गतिमान् रखते हैं और पुण्यात्मा ही अपनी तपस्या से पृथ्वी को धारण करते हैं। हे राजन्, धर्मात्मा ही भूत और भविष्य के कारण हैं। और पुण्यात्मा धर्मात्माओं के बीच रहते हुए कभी ग्लानि अनुभव नहीं करते।
46यह जानकर कि सज्जनों और धर्मात्माओं की यही सनातन रीति है, पुण्यात्मा जन किसी प्रतिफल की आशा किए बिना दूसरों के लिए आत्मत्याग के कर्मों में लगे रहते हैं।
47सज्जनों के प्रति किए गए सत्कर्म कभी निष्फल नहीं होते। ऐसे कर्म हमारे सम्मान अथवा हित का कभी नाश नहीं करते। धर्मात्मा ऐसे ही (उदात्त) आचरण से युक्त होते हैं, इसीलिए वे (समस्त प्राणियों के) रक्षक बन जाते हैं।
48यम ने कहा — तुम जितना ही मुझसे धर्म के अर्थ से भरे, मन को आनन्दित करने वाले, मधुर पदों से युक्त और गम्भीर आशय वाले वचन कहती हो, उतना ही मेरा मन तुम्हारा आदर करने को होता है। हे पतिपरायणे, कोई अनुपम वर माँग लो।
49सावित्री ने कहा — आपने (अभी) जो वर मुझे दिया है, वह (मेरे पति के साथ मेरे संयोग के बिना) फल नहीं दे सकता। इसलिए, हे मानदाता, (जो वर आप मुझे पहले ही दे चुके हैं) उन अन्य वरों के बीच मैं यह वर माँगती हूँ कि सत्यवान् पुनः जीवित हो उठें। अपने पति के बिना मैं मरी हुई के समान ही हूँ।
50मैं अपने पति से रहित सुख नहीं चाहती। अपने स्वामी के बिना मैं स्वर्ग तक की कामना नहीं करती। अपने पति से वञ्चित होकर मैं समृद्धि की भी अभिलाषा नहीं करती। और अपने पति के बिना मैं जीवन धारण करने में असमर्थ हूँ।
51आपने मुझे यह वर दिया है कि मेरे सौ पुत्र होंगे, और फिर भी आप मेरे पति को ले जा रहे हैं। अब मैं यह वर माँगती हूँ कि सत्यवान् पुनः जीवित हो जाएँ, तभी आपके वचन सत्य सिद्ध होंगे।
52मार्कण्डेय ने कहा — तदनन्तर विवस्वान् के पुत्र, धर्म के स्वामी यम ने "ऐसा ही हो" कहकर और अपना पाश खोलकर सावित्री से प्रसन्नतापूर्वक इस प्रकार कहा —
53"हे पतिव्रते, हे सौम्ये, मैं तुम्हारे पति को मुक्त करता हूँ। तुम इसे वापस ले जा सकोगी। वह रोगरहित रहेगा और (सदा अपने कार्यों में) सफल होगा।
54वह और तुम — दोनों चार सौ वर्ष जीवित रहोगे। अपनी भक्ति से और अनेक यज्ञ करके वह संसार में महान् कीर्ति प्राप्त करेगा।
55और सत्यवान् तुमसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा। और (तुम्हारे) वे क्षत्रिय पुत्र अपने पुत्रों और पौत्रों सहित राजा होंगे;
56और तुम्हारा नाम धारण करके वे सदा प्रसिद्ध रहेंगे। तुम्हारे पिता भी तुम्हारी माता मालवी से सौ पुत्र उत्पन्न करेंगे और देवताओं के समान तुम्हारे वे क्षत्रिय भाई अपने पुत्रों और पौत्रों सहित मालव नाम से विख्यात होंगे।"
57उसे ये वर देकर और इस प्रकार उसे लौटा देकर धर्मराज (यम) अपने निवास को लौट गए।
58तदनन्तर अपने पति को पुनः प्राप्त करके सावित्री उस स्थान पर लौटी जहाँ उसके पति का राखवर्ण विवर्ण शव पड़ा था।
59अपने पति को भूमि पर देखकर वह उसके पास गई और उसे थाम लिया। तब उसका सिर अपनी गोद में रखकर वह बैठ गई।
60चेतना लौट आने पर उसने उसे बार-बार ऐसे देखा जैसे कोई (दीर्घकाल के पश्चात्) किसी दूर देश से लौटा हो और (तब) स्नेहपूर्वक उससे इस प्रकार कहा।
61सत्यवान् ने कहा — ओह, मैं बहुत देर तक सोया रहा। तुमने मुझे जगाया क्यों नहीं? वह श्यामवर्ण पुरुष कहाँ है जो मुझे खींचकर ले जा रहा था?
62सावित्री ने कहा — हे नरश्रेष्ठ, आप (सचमुच) मेरी गोद में बहुत देर तक सोए रहे। समस्त प्राणियों पर शासन करने वाले वे दिव्य देव यम चले गए।
63हे भाग्यवान्, आप (अब) स्वस्थ हो चुके हैं और, हे राजकुमार, आप निद्रा से जाग गए हैं। यदि आप समर्थ हों, तो उठिए। देखिए, रात्रि बहुत बीत चुकी है।
64मार्कण्डेय ने कहा — चेतना लौट आने पर सत्यवान् ऐसे उठा मानो उसने अबाध निद्रा का सुख भोगा हो; और चारों ओर वनों से घिरा देखकर उसने कहा —
65"हे कृशोदरी, मैं तुम्हारे साथ फल एकत्र करने निकला था। और जब मैं वृक्ष काट रहा था, तब मेरे सिर में पीड़ा होने लगी।
66सिर की पीड़ा से अत्यन्त व्याकुल होकर मैं देर तक खड़ा नहीं रह सका और (इसलिए) तुम्हारी गोद में लेट गया। हे शुभे, यह सब मुझे स्मरण है।
67तुम्हारे आलिङ्गन में मुझे धीरे-धीरे नींद आ गई। तब मैंने देखा कि घोर अन्धकार है और एक परम तेजस्वी पुरुष भी (खड़ा है)।
68हे कृशोदरी, यदि तुम्हें उस सब का ज्ञान हो जो घटित हुआ, तो मुझे बताओ कि मैंने जो देखा वह स्वप्न था अथवा सत्य।"
69तदनन्तर सावित्री ने उससे कहा — "हे राजकुमार, रात गहरा रही है; कल मैं आपको वह सब सच्चाई से बता दूँगी जो घटित हुआ।
70उठिए, उठिए, आपका कल्याण हो, हे सुव्रत, आइए और अपने माता-पिता से मिलिए। सूर्य को अस्त हुए बहुत देर हो चुकी है और रात गहरा रही है।
71कठोर स्वर वाले रात्रिचर प्राणी हर्षपूर्वक विचरण कर रहे हैं। और पशुओं के पदचापों से पत्तों की सरसराहट सुनाई दे रही है।
72दक्षिण और पूर्व में बैठे भयङ्कर आकृति वाले सियारों ने ऐसे भयानक हुँकार भरे हैं जिनसे मेरा हृदय काँप उठता है।
73सत्यवान् ने कहा — घने अन्धकार से आवृत यह वन भयङ्कर रूप धारण कर चुका है। इसलिए तुम न तो मार्ग देख सकोगी और न चल सकोगी।
74सावित्री ने कहा — इस वन में एक सूखा वृक्ष जल रहा है, जिसमें आज आग लगी थी। और वायु से उभरती हुई लपटें बीच-बीच में दिखाई देती हैं।
75(उस वृक्ष से) कुछ आग लाकर मैं चारों ओर अग्नि प्रज्वलित कर दूँगी। यहाँ काष्ठ प्रचुर मात्रा में है। (इसलिए) अपनी चिन्ता छोड़ दीजिए।
76यदि आप चलने का साहस न करें, (तो मैं यह सब कर दूँगी)। मैं देखती हूँ कि आप अस्वस्थ हैं। इन वनों पर घना अन्धकार छाया हुआ है, इसलिए आप मार्ग नहीं देख सकेंगे।
77आपकी आज्ञा से हम कल चलेंगे, जब वन दिखाई देने लगेगा। हे निष्पाप, यदि आप चाहें तो हम आज रात यहीं रह जाएँगे।
78सत्यवान् ने कहा — मेरे सिर की पीड़ा दूर हो गई है और मेरे अङ्ग स्वस्थ अवस्था में हैं। इसलिए, तुम्हारी कृपा से, मैं अपने माता-पिता को देखने का इच्छुक हूँ।
79इससे पूर्व मैं कभी उचित समय बीत जाने के बाद आश्रम नहीं लौटा। मेरी माता तो सन्ध्या होने से भी पहले मुझे आश्रम में बन्द कर देने की अभ्यस्त हैं।
80यदि मैं दिन में भी बाहर जाऊँ, तो मेरे माता-पिता चिन्ता से भर जाते हैं। और मेरे पिता आश्रमों के समस्त निवासियों सहित मुझे खोजने निकल पड़ते हैं।
81इससे पहले भी अनेक बार शोक से पीड़ित मेरे माता-पिता ने मुझे यह कहकर डाँटा है — "तुम बहुत देर तक बाहर रहे।"
82अब मैं यह सोच रहा हूँ कि मेरे कारण उनकी कैसी दशा हो रही होगी। निश्चय ही वे मेरी अनुपस्थिति के कारण अत्यन्त व्याकुल होंगे।
83कुछ समय पूर्व, एक रात, वह वृद्ध दम्पति अत्यन्त व्याकुल होकर और फूट-फूटकर रोते हुए मुझसे बार-बार बोले —
84"हे प्रिय पुत्र, तुम्हारे बिना हम क्षण भर भी जीवन धारण नहीं कर सकते। निश्चय ही हमें तुम्हारे पश्चात् जीवित नहीं रहना चाहिए।
85हम अन्धों के तुम्हीं एकमात्र सहारा हो। हमारे वंश की परम्परा, हमारा श्राद्ध-तर्पण, हमारी कीर्ति, हमारी सन्तति — (सब) तुम्हीं पर निर्भर हैं।"
86मेरे पिता वृद्ध हैं और मेरी माता भी; और निश्चय ही मैं ही उनका एकमात्र आधार हूँ। यदि रात में वे मुझे न पाएँ, तो उनकी कैसी दशा होगी?
87मैं उस निद्रा को धिक्कारता हूँ जिसके कारण मेरे निरपराध माता-पिता मेरे लिए व्याकुल प्रतीक्षा में हैं।
88और (जिसके कारण) इस सङ्कटपूर्ण स्थिति में पड़ा हुआ मैं भी चिन्ता से भरा हूँ। अपने माता-पिता के बिना मैं जीवन धारण करना नहीं चाहता।
89मुझे विश्वास है कि अब तक मेरे अन्धे पिता शोक से विदीर्ण मन लिए आश्रमवासियों से मेरे विषय में पूछ रहे होंगे।
90हे शुभे, मुझे अपने लिए उतना शोक नहीं है जितना अपने पिता के लिए और अपने पति में (सदा) अनुरक्त अपनी दुर्बल माता के लिए है।
91निश्चय ही वे मेरे कारण गहन शोक भोगेंगे। मैं जानता हूँ कि मेरा जीवन तभी तक है जब तक उनका है, कि मुझे उनका भरण-पोषण करना चाहिए और केवल वही कर्म करने चाहिए जो उन्हें प्रिय हों।
92मार्कण्डेय ने कहा — यह कहकर अपने माता-पिता के प्रति अनुरक्त और उनसे स्नेह करने वाला वह धर्मात्मा अपनी भुजाएँ उठाकर महान् शोक में ऊँचे स्वर से विलाप करने लगा।
93अपने पति को इतने गहन शोक से पीड़ित देखकर धर्मपरायणा सावित्री ने उसके नेत्रों से आँसू पोंछते हुए उससे इस प्रकार कहा — "यदि मैंने तपस्या की है, यदि मैंने दान-कर्म किए हैं, यदि मैंने (अग्नि में) आहुतियाँ दी हैं, तो यह रात्रि मेरे श्वशुर, सास और पति के कल्याण की हो।
94मुझे स्मरण नहीं कि मैंने हँसी-मजाक में भी कभी असत्य कहा हो। उस सत्य के बल से मेरे श्वशुर और सास आज जीवित रहें।
95सत्यवान् ने कहा — मैं अपने माता-पिता को देखने के लिए अधीर हूँ। (इसलिए), हे सावित्री, हम तत्काल चलें।
96यदि मैंने अपने माता-पिता को किसी विपत्ति में पाया, तो, हे सुन्दरी, मैं अपनी ही शपथ खाकर कहता हूँ कि मैं जीवन धारण नहीं करूँगा।
97यदि तुम धर्म में अनुरक्त हो, यदि तुम मुझे जीवित देखना चाहती हो, यदि मेरा प्रिय करना तुम्हारा कर्तव्य है, (तो) हम (तत्काल) आश्रम को लौट चलें।
98तदनन्तर सुन्दरी सावित्री उठी और उसने अपने केश सँवारे। (फिर) उसने अपने पति को भुजाओं से पकड़कर उठाया।
99सत्यवान् भी उठकर अपने हाथ से अपने अङ्गों को सहलाने लगा। तदनन्तर चारों ओर देखते हुए उसकी दृष्टि फलों की झोली पर पड़ी।
100और सावित्री ने उससे कहा — "फल कल एकत्र कर लीजिएगा। मैं आपका कुल्हाड़ा ले चलूँगी, जो आपके व्रत और कल्याण का साधन है।"
101(यह कहकर) उसने झोली एक वृक्ष की शाखा पर टाँग दी और कुल्हाड़ा लेकर अपने पति के पास लौट आई।
102तदनन्तर उस सुन्दरी ने अपने पति का बायाँ हाथ अपने बाएँ कन्धे पर रखकर और अपने दाहिने हाथ से उसे थामकर हथिनी के समान धीरे-धीरे प्रस्थान किया।
103सत्यवान् ने कहा — हे भीरु, मुझे ये मार्ग भली-भाँति ज्ञात हैं, क्योंकि मैं इनसे प्रायः आता-जाता रहता हूँ। इसके अतिरिक्त, वृक्षों के बीच से छनकर आती चाँदनी में मैं इन्हें देख सकता हूँ।
104अब हम उसी मार्ग पर आ पहुँचे हैं जिससे हम फल एकत्र करने आए थे। हे शुभे, जिस मार्ग से हम (प्रातःकाल) आए थे, उसी पर बिना हिचक चलो।
105उस पलाश वृक्ष के पास मार्ग दो भागों में बँट गया है। उसके उत्तर की ओर जाने वाले मार्ग पर चलो; शीघ्रता करो। मैं अब पूर्ण स्वस्थ हूँ, मैंने अपना बल पुनः प्राप्त कर लिया है और मैं अपने माता-पिता को देखने के लिए अत्यन्त उत्सुक हूँ।
106यह कहकर वह शीघ्रता से आश्रम की ओर बढ़ चला।
Nepali
1मार्कण्डेयले भने — आफ्नी पत्नीसँग बलवान् सत्यवान्ले (पहिले) फल जम्मा गरे र आफ्नो झोला भरे; त्यसपछि उनी रूख काट्न थाले।
2हाँगा काट्दा-काट्दै उनलाई पसिना आउन थाल्यो र परिश्रमका कारण उनको टाउको दुख्न थाल्यो। परिश्रमले पीडित भई उनी आफ्नी प्रिय पत्नीको छेउमा आए र उनलाई यसरी भने।
3सत्यवान्ले भने — यस परिश्रमका कारण मेरो टाउको दुखिरहेको छ। र, हे सावित्री, मेरा अङ्ग तथा हृदय पनि पीडा दिइरहेका छन्। हे मितभाषिणी, मलाई अस्वस्थ लागिरहेको छ। (मलाई) यस्तो लाग्छ मानौँ मेरो टाउको बाणले बिझाइँदै छ। त्यसैले, हे भद्रे, मेरो मन सुत्न चाहिरहेको छ; किनभने म उभिन सर्वथा असमर्थ छु।
4(त्यसपछि) सावित्रीले आफ्ना पतिको छेउमा आएर उनको शिर आफ्नो काखमा राखेर भूमिमा बसिन्।
5तब ती व्रतशीलाले नारदका वचन सम्झेर त्यस क्षण, घडी, समय र दिनको गणना गर्न थालिन्।
6र क्षणभरमै उनले एक पुरुषलाई देखिन् जसले रातो वस्त्र धारण गरेका थिए, मुकुट लगाएका थिए, विशाल शरीर भएका थिए, सूर्यसमान तेजस्वी थिए, श्याम र पीत वर्णका थिए, राता नेत्रले युक्त थिए, हातमा पाश लिएका थिए, हेर्नमा भयङ्कर थिए, र सत्यवान्को छेउमा उभिएर उनलाई हेरिरहेका थिए।
7उनलाई देखेर उनले आफ्ना पतिको शिर बिस्तारै भूमिमा राखिदिइन्। तब सहसा उठेर काँपिरहेको हृदय र जोडिएका हातले उनले महान् शोकमा यी वचन भनिन्।
8सावित्रीले भनिन् — तपाईंको अलौकिक रूपबाट म जान्दछु कि तपाईं देवता हुनुहुन्छ। हे देवाधिदेव, कृपया मलाई बताउनुहोस् कि तपाईं को हुनुहुन्छ र तपाईंको के इच्छा छ।
9यमले भने — हे सावित्री, तिमी आफ्नो पतिमा भक्तिपूर्वक अनुरक्त छौ र तपस्याको गुणले युक्त छौ। यसै कारण म तिमीसँग कुरा गर्दछु। हे शुभे, मलाई यम जान।
10तिम्रा यी पति राजकुमारका वर्ष पूरा भइसकेका छन्, त्यसैले म (यस पाशले) उनलाई बाँधेर यहाँबाट लैजानेछु। यसलाई मेरो प्रयोजन जान।
11सावित्रीले भनिन् — हे देव, हामी सुन्दछौँ कि तपाईंका दूतहरू मानिसलाई लैजान आउँछन्। त्यसो भए तपाईं पूज्य स्वयं किन पाल्नुभएको हो?
12मार्कण्डेयले भने — उनीद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि पितृहरूका दिव्य स्वामीले उनलाई प्रसन्न पार्नका लागि आफ्नो प्रयोजनका विषयमा सबै कुरा सच्चाइपूर्वक भन्न थाले।
13र उनले भने — "म यो विचार गरेर स्वयं यहाँ आएको हुँ कि यति भक्तिमान् र सुन्दर, समुद्रसमान विशाल गुणले युक्त पुरुषलाई लैजान मेरा दूत योग्य छैनन्।"
14त्यसपछि यमले सत्यवान्को शरीरबाट बुढीऔँलाको परिमाणको एक पुरुषलाई बलपूर्वक बाहिर तानेर पाशले बाँधे र आफ्नो वशमा पारे।
15प्राण निस्केपछि त्यो शरीर श्वासहीन, कान्तिरहित र गतिहीन भई हेर्नमा अप्रिय भयो।
16उनलाई यसरी बाँधेर यम दक्षिण दिशातर्फ लागे; र शोकले भारी हृदय भएकी, आफ्नो पतिमा भक्तिपूर्वक अनुरक्त तथा आफ्नो व्रतमा सफल ती महाभागा सावित्री पनि उनको पछि-पछि लागिन्।
17यमले भने — हे सावित्री, फर्केर जाऊ र आफ्नो पतिको अन्तिम संस्कार गर। तिम्रो आफ्नो पतिप्रतिको ऋण चुक्यो। तिमी जहाँसम्म (तिम्रा लागि) आउन सम्भव थियो, त्यहाँसम्म आइसकेकी छौ।
18सावित्रीले भनिन् — मैले आफ्ना पतिको पछि त्यहीँ जानुपर्छ जहाँ उनी लगिँदै छन् अथवा जहाँ उनी आफ्नो इच्छाले जान्छन्। (किनभने) यही सनातन धर्म हो।
19मेरो तपस्या, आफ्ना गुरुजनप्रति मेरो भक्ति, आफ्नो पतिप्रति मेरो स्नेह, मेरो व्रत-पालन र तपाईंको कृपा — यिनका कारण मेरो मार्गमा कुनै बाधा हुनेछैन।
20यथार्थ ज्ञानमा निपुण विद्वान्हरूले भनेका छन् कि कसैसँग केवल सात पाइला हिँड्दा नै उनीसँग मैत्री हुन्छ। यसै मैत्रीलाई ध्यानमा राखेर म तपाईंसँग केही भन्नेछु। कृपया त्यो सुन्नुहोस्।
21जुन मानिसहरू आत्मसंयमरहित छन्, तिनीहरूले वनमा पनि (यथोचित कर्म र यज्ञ) गर्दैनन्। न त तिनीहरूले यी तीन आश्रमका आवश्यक कर्तव्यको पालन र निर्वाह नै गर्दछन् — अर्थात् गार्हस्थ्य जीवन, गुरुको घरमा ब्रह्मचर्य र अध्ययनको जीवन, र तेस्रो संसारको पूर्ण त्यागको जीवन। गार्हस्थ्य जीवनले साँचो धर्मतर्फ लैजान्छ। यसै कारण विद्वान्हरू भन्दछन् कि गार्हस्थ्य (जसले धर्मतर्फ लैजान्छ) सम्पूर्ण (अन्य आश्रम) मा श्रेष्ठ छ।
22यसै एक आश्रम (अर्थात् गार्हस्थ्य जीवन) का आवश्यक कर्तव्यको श्रद्धापूर्वक पालन गरेर हामी सबै (धर्मको) मार्गमा पुगेका छौँ र त्यसैले हामी दोस्रो र तेस्रो आश्रम (अर्थात् ब्रह्मचर्य र संन्यास) को कामना गर्दैनौँ। त्यसैले आफ्ना आवश्यक कर्तव्यसहितको गार्हस्थ्य जीवनलाई विद्वान्हरूले सम्पूर्ण (अन्य जीवन) मा श्रेष्ठ मान्दछन्।
23यमले भने — फर्केर जाऊ। (उचित) अक्षर र स्वरमा उनिएका तथा युक्तिमा आधारित तिम्रा वचनले म प्रसन्न भएको छु। आफ्ना पतिको प्राणलाई छोडेर कुनै वर माग। हे अनिन्द्य सुन्दरी, तिमीले जुन वर (चाहनेछौ) म दिनेछु।
24सावित्रीले भनिन् — मेरा ससुरालाई यस राज्यबाट निकालिएको छ र उहाँले आफ्ना नेत्र पनि गुमाइसक्नुभएको छ। उहाँ अब हाम्रो आश्रममा वनवासी जीवन बिताइरहनुभएको छ। तपाईंको कृपाले ती राजाको दृष्टि फर्केर आओस् र उहाँ सूर्य अथवा अग्निसमान तेजस्वी हुनुहोस्।
25यमले भने — हे निर्दोष बाला, म तिमीलाई यो वर दिन्छु कि तिमीले मबाट जे मागेकी छौ त्यो पूर्ण हुनेछ। म देख्छु कि तिमी यस यात्राले थाकेकी छौ। अगाडि नबढ। फर्केर जाऊ। थप कष्ट नउठाऊ।
26सावित्रीले भनिन् — आफ्नो पतिसँग रहँदा मलाई थकानको अनुभव हुँदैन। म निश्चय नै त्यही मार्गमा हिँड्नेछु जुनमा मेरा पति हिँड्छन्। म निश्चय नै त्यहीँ जानेछु जहाँ तपाईं मेरा स्वामीलाई लैजाँदै हुनुहुन्छ। हे देवश्रेष्ठ, म जे भन्दछु त्यो फेरि सुन्नुहोस्।
27(विद्वान्हरूले भनेका छन् कि) सज्जनहरूसँग एक पटकको भेट पनि परम वाञ्छनीय छ। तिनीहरूसँग मैत्री त झन् बढी। धर्मात्माहरूको सङ्ग कहिल्यै निष्फल हुँदैन। त्यसैले मानिसले सधैँ सज्जनहरूको सङ्गत गर्नुपर्छ।
28यमले भने — तिमीले भनेका वचन महान् अर्थले भरिएका छन्। तिनले विद्वान्हरूको पनि बुद्धि बढाउँछन् र मनलाई आनन्दित पार्दछन्। त्यसैले, हे कन्या, सत्यवान्का प्राणलाई छोडेर दोस्रो वर माग।
29सावित्रीले भनिन् — मेरा बुद्धिमान् ससुरा ती राजाले आफ्नो गुमेको राज्य पुनः प्राप्त गरून्। र उहाँ पूज्यले कहिल्यै आफ्ना कर्तव्यको यथोचित पालन गर्नमा चुक्न नपरोस्। यही दोस्रो वर हो जसको म प्रार्थना गर्दछु।
30यमले भने — ती नरेशले शीघ्रै आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्नेछन् र आफ्ना कर्तव्यमा सधैँ दृढ रहनेछन्। हे राजकुमारी, मैले अब तिम्रो इच्छा पूर्ण गरिदिएँ। अगाडि नबढ; फर्केर जाऊ; आफूलाई अझ बढी थाक्न नदेऊ।
31सावित्रीले भनिन् — तपाईंले आफ्ना विधानले सम्पूर्ण प्राणीलाई वशमा पार्नुभएको छ र तपाईंले तिनलाई आफ्नो इच्छाले होइन, बरु तिनै नियमअनुसार लैजानुहुन्छ। त्यसैले, हे देव, तपाईं यम (अर्थात् जसले नियमले शासन गर्दछ) भनिनुहुन्छ। मेरा यी वचन (पुनः) सुन्नुहोस्।
32धर्मात्माहरूको सनातन कर्तव्य यही हो — मन, वचन र कर्मले सम्पूर्ण सृष्टिप्रति दया र दान, परोपकार र अनुग्रह।
33यस संसारमा प्रायः यस्तै हुन्छ कि यहाँका मानिसहरू तेज र कौशलरहित हुन्छन्। (तर) धर्मात्माहरूले आफ्ना शत्रुमाथि पनि दया गर्दछन्, जब तिनीहरू उनको शरणमा आउँछन्।
34यमले भने — तिमीले भनेका वचन (मलाई) तिर्खाएको मानिसका लागि पानीसमान मीठा लाग्दछन्। (त्यसैले), हे शुभे, सत्यवान्का प्राणलाई छोडेर तिमीलाई जुनसुकै अन्य वर मन पर्छ, त्यो पुनः माग।
35सावित्रीले भनिन् — मेरा पिता राजा सन्तानहीन हुनुहुन्छ। उहाँका सय पुत्र होऊन्, उहाँबाटै उत्पन्न, जसले उहाँको कुललाई अगाडि बढाऊन्। यही तेस्रो वर हो जो म तपाईंसँग माग्दछु।
36यमले भने — हे शुभे, तिम्रा पिताका सय परम तेजस्वी पुत्र हुनेछन्, जसले उहाँको वंशलाई अगाडि बढाउनेछन्। हे राजकुमारी, तिम्रो इच्छा अब पूर्ण भयो। फर्केर जाऊ। तिमी धेरै टाढा आइसकेकी छौ।
37सावित्रीले भनिन् — म आफ्ना पतिको छेउमा छु, त्यसैले मलाई यो दूरी केही पनि लाग्दैन। मेरो मनले त यसभन्दा पनि बढी दूरी तय गरिसक्छ। (अब) अगाडि बढ्दै ती वचन सुन्नुहोस् जो म अहिले भन्न लागेकी छु।
38तपाईं विवस्वान्का प्रतापी पुत्र हुनुहुन्छ र त्यसैले विद्वान्हरूले तपाईंलाई वैवस्वत भन्दछन्। तपाईंले सम्पूर्ण प्राणीको निष्पक्ष र न्यायपूर्वक विचार गर्नुहुन्छ र यसै कारण, हे प्रभु, तपाईं धर्मराज भनिनुहुन्छ।
39मानिसहरूले आफूमाथि त्यति विश्वास गर्दैनन् जति सज्जनहरूमाथि गर्दछन्। त्यसैले सबै मानिस विशेष रूपमा धर्मात्माहरूसँग घनिष्ठता बढाउन चाहन्छन्।
40र सम्पूर्ण प्राणीका बीचमा विश्वास केवल मैत्रीबाटै उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले मानिसहरूले विशेष रूपमा सज्जनहरूमाथि नै विश्वास गर्दछन्।
41यमले भने — हे शुभे, हे सुन्दरी कन्या, जस्ता वचन तिमीले (अहिले) भनेकी छौ, त्यस्ता वचन मैले तिमीबाहेक अरू कसैबाट पहिले कहिल्यै सुनेको छैन। म यिनबाट प्रसन्न छु। सत्यवान्का प्राणलाई छोडेर चौथो वर माग र तब फर्केर जाऊ।
42सावित्रीले भनिन् — मेरा सय बलवान् र पराक्रमी पुत्र होऊन्, जो सत्यवान्को अंशबाट र हामी दुवैबाट उत्पन्न होऊन् तथा हाम्रो वंशलाई अगाडि बढाऊन्। यही चौथो वर हो जसको म प्रार्थना गर्दछु।
43यमले भने — हे देवी, तिम्रा सय बलवान् र पराक्रमी पुत्र हुनेछन्, जसले तिमीलाई आनन्दित पार्नेछन्। हे राजकुमारी, अब थप कष्ट नउठाऊ; फर्केर जाऊ; तिमी साँच्चै धेरै टाढा आइसकेकी छौ।
44सावित्रीले भनिन् — पुण्यात्मा जनहरू सधैँ निरन्तर धर्ममा लागिरहन्छन्। तिनीहरूले न त शिथिलता अनुभव गर्दछन्, न सन्ताप। पुण्यात्माहरूको सज्जनहरूसँगको मेल (सधैँ) कल्याणकारी हुन्छ। र धर्मात्माहरूलाई सज्जनहरूबाट कुनै भय हुँदैन।
45निश्चय नै धर्मात्माहरूले आफ्नो सत्यले सूर्यलाई गतिमान् राख्दछन् र पुण्यात्माहरूले नै आफ्नो तपस्याले पृथ्वीलाई धारण गर्दछन्। हे राजन्, धर्मात्माहरू नै भूत र भविष्यका कारण हुन्। र पुण्यात्माहरू धर्मात्माहरूका बीचमा रहँदा कहिल्यै ग्लानि अनुभव गर्दैनन्।
46यो जानेर कि सज्जन र धर्मात्माहरूको यही सनातन रीति हो, पुण्यात्मा जनहरू कुनै प्रतिफलको आशा नगरी अरूका लागि आत्मत्यागका कर्ममा लागिरहन्छन्।
47सज्जनहरूप्रति गरिएका सत्कर्म कहिल्यै निष्फल हुँदैनन्। त्यस्ता कर्मले हाम्रो सम्मान अथवा हितको कहिल्यै नाश गर्दैनन्। धर्मात्माहरू यस्तै (उदात्त) आचरणले युक्त हुन्छन्, त्यसैले तिनीहरू (सम्पूर्ण प्राणीका) रक्षक बन्दछन्।
48यमले भने — तिमीले जति मसँग धर्मको अर्थले भरिएका, मनलाई आनन्दित पार्ने, मधुर पदले युक्त र गम्भीर आशय भएका वचन भन्दछौ, त्यति नै मेरो मन तिम्रो आदर गर्न चाहन्छ। हे पतिपरायणा, कुनै अनुपम वर माग।
49सावित्रीले भनिन् — तपाईंले (अहिले) जुन वर मलाई दिनुभएको छ, त्यसले (मेरा पतिसँग मेरो संयोगविना) फल दिन सक्दैन। त्यसैले, हे मानदाता, (जुन वर तपाईंले मलाई पहिल्यै दिइसक्नुभएको छ) ती अन्य वरहरूका बीचमा म यो वर माग्दछु कि सत्यवान् पुनः जीवित होऊन्। आफ्नो पतिविना म मरेकी सरह नै हुँ।
50म आफ्नो पतिबाट रहित सुख चाहन्नँ। आफ्नो स्वामीविना म स्वर्गसम्मको कामना गर्दिनँ। आफ्नो पतिबाट वञ्चित भई म समृद्धिको पनि अभिलाषा गर्दिनँ। र आफ्नो पतिविना म जीवन धारण गर्न असमर्थ छु।
51तपाईंले मलाई यो वर दिनुभएको छ कि मेरा सय पुत्र हुनेछन्, र तैपनि तपाईं मेरा पतिलाई लैजाँदै हुनुहुन्छ। अब म यो वर माग्दछु कि सत्यवान् पुनः जीवित होऊन्, तब मात्र तपाईंका वचन सत्य सिद्ध हुनेछन्।
52मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि विवस्वान्का पुत्र, धर्मका स्वामी यमले "यस्तै होस्" भनेर र आफ्नो पाश फुकालेर सावित्रीलाई प्रसन्नतापूर्वक यसरी भने —
53"हे पतिव्रता, हे सौम्या, म तिम्रा पतिलाई मुक्त गर्दछु। तिमी उनलाई फिर्ता लैजान सक्नेछौ। उनी रोगरहित रहनेछन् र (सधैँ आफ्ना कार्यमा) सफल हुनेछन्।
54उनी र तिमी — दुवै चार सय वर्ष जीवित रहनेछौ। आफ्नो भक्तिले र अनेक यज्ञ गरेर उनले संसारमा महान् कीर्ति प्राप्त गर्नेछन्।
55र सत्यवान्ले तिमीबाट सय पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्। र (तिम्रा) ती क्षत्रिय पुत्रहरू आफ्ना पुत्र र नातिहरूसहित राजा हुनेछन्;
56र तिम्रो नाम धारण गरेर तिनीहरू सधैँ प्रसिद्ध रहनेछन्। तिम्रा पिताले पनि तिम्री माता मालवीबाट सय पुत्र उत्पन्न गर्नेछन् र देवतासमान तिम्रा ती क्षत्रिय भाइहरू आफ्ना पुत्र र नातिहरूसहित मालव नामले विख्यात हुनेछन्।"
57उनलाई यी वर दिएर र यसरी उनलाई फर्काएर धर्मराज (यम) आफ्नो निवासमा फर्के।
58त्यसपछि आफ्नो पति पुनः प्राप्त गरेर सावित्री त्यस स्थानमा फर्किन् जहाँ उनका पतिको खरानीवर्णको विवर्ण शव परेको थियो।
59आफ्ना पतिलाई भूमिमा देखेर उनी उनको छेउमा गइन् र उनलाई समातिन्। तब उनको शिर आफ्नो काखमा राखेर उनी बसिन्।
60चेतना फर्केपछि उनले उनलाई पटक-पटक यसरी हेरे मानौँ कोही (दीर्घकालपछि) कुनै टाढा देशबाट फर्केको होस् र (तब) स्नेहपूर्वक उनलाई यसरी भने।
61सत्यवान्ले भने — ओहो, म धेरै बेरसम्म सुतिरहेछु। तिमीले मलाई किन उठाइनौ? त्यो श्यामवर्ण पुरुष कहाँ छ जसले मलाई तानेर लैजाँदै थियो?
62सावित्रीले भनिन् — हे नरश्रेष्ठ, तपाईं (साँच्चै) मेरो काखमा धेरै बेरसम्म सुतिरहनुभयो। सम्पूर्ण प्राणीमाथि शासन गर्ने ती दिव्य देव यम गइसके।
63हे भाग्यवान्, तपाईं (अब) स्वस्थ भइसक्नुभयो र, हे राजकुमार, तपाईं निद्राबाट जाग्नुभयो। यदि तपाईं समर्थ हुनुहुन्छ भने, उठ्नुहोस्। हेर्नुहोस्, रात धेरै बितिसकेको छ।
64मार्कण्डेयले भने — चेतना फर्केपछि सत्यवान् यसरी उठे मानौँ उनले अबाध निद्राको सुख भोगेका होऊन्; र चारै तिर वनले घेरिएको देखेर उनले भने —
65"हे कृशोदरी, म तिमीसँग फल जम्मा गर्न निस्केको थिएँ। र जब म रूख काटिरहेको थिएँ, तब मेरो टाउको दुख्न थाल्यो।
66टाउकोको पीडाले अत्यन्त व्याकुल भई म धेरै बेर उभिन सकिनँ र (त्यसैले) तिम्रो काखमा पल्टेँ। हे शुभे, यो सबै मलाई सम्झना छ।
67तिम्रो अङ्गालोमा मलाई बिस्तारै निद्रा लाग्यो। तब मैले देखेँ कि घोर अन्धकार छ र एक परम तेजस्वी पुरुष पनि (उभिएका छन्)।
68हे कृशोदरी, यदि तिमीलाई त्यो सबैको ज्ञान छ जो घट्यो भने, मलाई बताऊ कि मैले जे देखेँ त्यो सपना थियो अथवा सत्य।"
69त्यसपछि सावित्रीले उनलाई भनिन् — "हे राजकुमार, रात गहिरिँदै छ; भोलि म तपाईंलाई त्यो सबै सच्चाइपूर्वक बताउनेछु जो घट्यो।
70उठ्नुहोस्, उठ्नुहोस्, तपाईंको कल्याण होस्, हे सुव्रत, आउनुहोस् र आफ्ना आमाबुबालाई भेट्नुहोस्। सूर्य अस्ताएको धेरै बेर भइसकेको छ र रात गहिरिँदै छ।
71कठोर स्वर भएका रात्रिचर प्राणीहरू हर्षपूर्वक विचरण गरिरहेका छन्। र पशुहरूका पाइलाले पातहरूको सरसराहट सुनिँदै छ।
72दक्षिण र पूर्वमा बसेका भयङ्कर आकृति भएका स्यालहरूले यस्ता भयानक हुँकार गरेका छन् जसले मेरो हृदय काँप्दछ।
73सत्यवान्ले भने — बाक्लो अन्धकारले आवृत यो वनले भयङ्कर रूप धारण गरिसकेको छ। त्यसैले तिमी न त मार्ग देख्न सक्नेछौ, न हिँड्न।
74सावित्रीले भनिन् — यस वनमा एउटा सुकेको रूख जलिरहेको छ, जसमा आज आगो लागेको थियो। र वायुले उठाएका ज्वालाहरू बीच-बीचमा देखिन्छन्।
75(त्यस रूखबाट) केही आगो ल्याएर म चारै तिर अग्नि प्रज्वलित पारिदिनेछु। यहाँ काठ प्रशस्त मात्रामा छ। (त्यसैले) आफ्नो चिन्ता छोड्नुहोस्।
76यदि तपाईं हिँड्ने साहस गर्नुहुन्न भने, (त म यो सबै गरिदिनेछु)। म देख्छु कि तपाईं अस्वस्थ हुनुहुन्छ। यी वनमाथि बाक्लो अन्धकार छाएको छ, त्यसैले तपाईंले मार्ग देख्न सक्नुहुनेछैन।
77तपाईंको आज्ञाले हामी भोलि हिँड्नेछौँ, जब वन देखिन थाल्नेछ। हे निष्पाप, यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने हामी आज राति यहीँ बस्नेछौँ।
78सत्यवान्ले भने — मेरो टाउकोको पीडा हटिसकेको छ र मेरा अङ्ग स्वस्थ अवस्थामा छन्। त्यसैले, तिम्रो कृपाले, म आफ्ना आमाबुबालाई भेट्न इच्छुक छु।
79यसभन्दा अघि म कहिल्यै उचित समय बितेपछि आश्रम फर्केको छैन। मेरी आमा त साँझ पर्नुभन्दा पनि अगाडि मलाई आश्रममा थुनिदिन अभ्यस्त हुनुहुन्छ।
80यदि म दिनमा पनि बाहिर जाऊँ भने, मेरा आमाबुबा चिन्ताले भरिनुहुन्छ। र मेरा बुबा आश्रमका सम्पूर्ण निवासीसहित मलाई खोज्न निस्कनुहुन्छ।
81यसभन्दा अघि पनि अनेक पटक शोकले पीडित मेरा आमाबुबाले मलाई यसो भनेर हप्काउनुभएको छ — "तिमी धेरै बेरसम्म बाहिर बस्यौ।"
82अब म यो सोचिरहेको छु कि मेरो कारण उहाँहरूको कस्तो दशा भइरहेको होला। निश्चय नै उहाँहरू मेरो अनुपस्थितिका कारण अत्यन्त व्याकुल हुनुहुनेछ।
83केही समयअघि, एक रात, ती वृद्ध दम्पती अत्यन्त व्याकुल भई र डाँको छोडेर रुँदै मलाई पटक-पटक भन्नुभयो —
84"हे प्रिय पुत्र, तिमीविना हामी क्षणभर पनि जीवन धारण गर्न सक्दैनौँ। निश्चय नै हामी तिमीपछि जीवित रहनु हुँदैन।
85हामी अन्धाहरूका तिमी नै एकमात्र सहारा हौ। हाम्रो वंशको परम्परा, हाम्रो श्राद्ध-तर्पण, हाम्रो कीर्ति, हाम्रो सन्तति — (सबै) तिमीमै निर्भर छन्।"
86मेरा बुबा वृद्ध हुनुहुन्छ र मेरी आमा पनि; र निश्चय नै म नै उहाँहरूको एकमात्र आधार हुँ। यदि रातमा उहाँहरूले मलाई नपाउनुभयो भने, उहाँहरूको कस्तो दशा होला?
87म त्यस निद्रालाई धिक्कार्दछु जसका कारण मेरा निरपराध आमाबुबा मेरा लागि व्याकुल प्रतीक्षामा हुनुहुन्छ।
88र (जसका कारण) यस सङ्कटपूर्ण स्थितिमा परेको म पनि चिन्ताले भरिएको छु। आफ्ना आमाबुबाविना म जीवन धारण गर्न चाहन्नँ।
89मलाई विश्वास छ कि अहिलेसम्म मेरा अन्धा बुबा शोकले विदीर्ण मन लिएर आश्रमवासीहरूसँग मेरा विषयमा सोधिरहनुभएको होला।
90हे शुभे, मलाई आफ्ना लागि त्यति शोक छैन जति आफ्ना बुबाका लागि र आफ्नो पतिमा (सधैँ) अनुरक्त आफ्नी दुर्बल आमाका लागि छ।
91निश्चय नै उहाँहरूले मेरो कारण गहन शोक भोग्नुहुनेछ। म जान्दछु कि मेरो जीवन तबसम्मै छ जबसम्म उहाँहरूको छ, कि मैले उहाँहरूको भरणपोषण गर्नुपर्छ र केवल तिनै कर्म गर्नुपर्छ जो उहाँहरूलाई प्रिय होऊन्।
92मार्कण्डेयले भने — यसो भनेर आफ्ना आमाबुबाप्रति अनुरक्त र उहाँहरूलाई माया गर्ने ती धर्मात्माले आफ्ना पाखुरा उठाएर महान् शोकमा ठूलो स्वरले विलाप गर्न थाले।
93आफ्ना पतिलाई यति गहन शोकले पीडित देखेर धर्मपरायणा सावित्रीले उनका नेत्रबाट आँसु पुछ्दै उनलाई यसरी भनिन् — "यदि मैले तपस्या गरेकी छु, यदि मैले दान-कर्म गरेकी छु, यदि मैले (अग्निमा) आहुति दिएकी छु भने, यो रात मेरा ससुरा, सासू र पतिको कल्याणको होस्।
94मलाई सम्झना छैन कि मैले हाँसो-ठट्टामा पनि कहिल्यै असत्य बोलेकी होऊँ। त्यस सत्यको बलले मेरा ससुरा र सासू आज जीवित रहून्।
95सत्यवान्ले भने — म आफ्ना आमाबुबालाई भेट्न अधीर छु। (त्यसैले), हे सावित्री, हामी तत्कालै हिँडौँ।
96यदि मैले आफ्ना आमाबुबालाई कुनै विपत्तिमा पाएँ भने, हे सुन्दरी, म आफ्नै शपथ खाएर भन्दछु कि म जीवन धारण गर्नेछैनँ।
97यदि तिमी धर्ममा अनुरक्त छौ, यदि तिमी मलाई जीवित देख्न चाहन्छौ, यदि मेरो प्रिय गर्नु तिम्रो कर्तव्य हो भने, (त) हामी (तत्कालै) आश्रमतर्फ फर्कौँ।
98त्यसपछि सुन्दरी सावित्री उठिन् र उनले आफ्ना केश मिलाइन्। (अनि) उनले आफ्ना पतिलाई पाखुराबाट समातेर उठाइन्।
99सत्यवान् पनि उठेर आफ्नो हातले आफ्ना अङ्ग सुम्सुम्याउन थाले। त्यसपछि चारै तिर हेर्दा उनको दृष्टि फलको झोलामा पर्यो।
100र सावित्रीले उनलाई भनिन् — "फल भोलि जम्मा गर्नुहोला। म तपाईंको बन्चरो लिएर हिँड्नेछु, जो तपाईंको व्रत र कल्याणको साधन हो।"
101(यसो भनेर) उनले झोला एउटा रूखको हाँगामा झुन्ड्याइन् र बन्चरो लिएर आफ्ना पतिकहाँ फर्किन्।
102त्यसपछि ती सुन्दरीले आफ्ना पतिको देब्रे हात आफ्नो देब्रे काँधमा राखेर र आफ्नो दाहिने हातले उनलाई समातेर हात्तिनीसमान बिस्तारै प्रस्थान गरिन्।
103सत्यवान्ले भने — हे भीरु, मलाई यी मार्ग राम्ररी थाहा छन्, किनभने म यिनैबाट प्रायः आउजाउ गरिरहन्छु। यसबाहेक, रूखहरूको बीचबाट छानिएर आउने जुनेलीमा म यिनलाई देख्न सक्छु।
104अब हामी त्यही मार्गमा आइपुगेका छौँ जसबाट हामी फल जम्मा गर्न आएका थियौँ। हे शुभे, जुन मार्गबाट हामी (बिहान) आएका थियौँ, त्यसैमा बिना हिचकिचाहट हिँड।
105त्यस पलाश रूखको छेउमा मार्ग दुई भागमा बाँडिएको छ। त्यसको उत्तरतिर जाने मार्गमा हिँड; हतार गर। म अब पूर्ण स्वस्थ छु, मैले आफ्नो बल पुनः प्राप्त गरिसकेको छु र म आफ्ना आमाबुबालाई भेट्न अत्यन्त उत्सुक छु।
106यसो भनेर उनी हतारिँदै आश्रमतर्फ बढे।