Ramopakhyana Parva
Volume II — Vana Parva · Chapter 283
Sanskrit
1मार्कण्डेय उवाच ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह। समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा।॥
2वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्। श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो राममभ्ययात्॥
3कोटीशतवृतो वापि गजो गवय एव च। वानरेन्द्रौ महावी? पृथक् पृथगदृश्यताम्॥
4षष्टिकोटिसहरू णि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत। गोलाङ्गलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः॥
5गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः। कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत॥
6पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः। कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत् पञ्च प्रकर्षति॥
7श्रीमान् दधिमुखोनाम हरिवृद्धोऽतिवीर्यवान्। प्रचकर्ष महासैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्॥
8कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम्। कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृष्यत॥
9एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः। असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्॥
10गिरिकूटनिभाङ्गानां सिंहानामिव गर्जताम्। श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्॥
11गिरिकूटनिभाः केचित् केचिन्महिषसंनिभाः। शरदभ्रप्रतीकाशा: केचिद्धिङ्गलकाननाः॥
12उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः। उद्धन्वन्तोऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः॥
13स वानरमहासैन्यः पूर्णसागरसंनिभः। निवेशमकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा॥
14ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः। तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते॥ तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव। प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस्तदा॥
15मुखमासीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः। जघनं पालयामास सौमित्रितरकुतोभयः॥
16बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र जग्मतुः। वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव॥
17प्रबभौ हरिसैन्यं तत् सालतालशिलायुधम्। सुमहच्छालिभवनं यता सूर्योदयं प्रति॥
18नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता। ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये।॥
19विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च। प्रभूतमधुमूलेषु वारिमत्सु शिवेषु च॥ निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु। उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्॥
20द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम्। वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत् तदा॥
21ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत। मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः॥
22उपायः को नु भवतां मतः सागरलडने। इयं हि महती सेना सागरचातिदुस्तरः॥
23तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानरा बहुमानिनः। समर्था लङ्घने सिन्धोर्न तु तत् कृत्स्नकारकम्॥
24केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः। नेति रामस्तु तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत॥
25शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः। क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः॥
26नावो न सन्ति सेनाया बयस्तारयितुं तथा। वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्॥
27विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः। प्लवोडुपप्रतारश्च नैवात्र मम रोचते॥
28अहं त्विमं जलनिधि समारप्स्याम्युपायतः। प्रतिशेष्याम्युपवसन् दर्षयिष्यति मां ततः॥
29न चेद् दर्शयिता मार्ग धक्ष्याम्येनमहं ततः। महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः॥
30इत्यक्तुवा सह सौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः। प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे॥
31सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्। देवो नदनदीभर्ता श्रीमान् यादोगणैर्वृतः॥
32कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः। इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः॥
33ब्रूहि किं ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ। ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्॥
34मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते। येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्॥
35यद्येवं याचतो मार्ग न प्रदास्यति मे भवान्। शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः॥
36इत्येवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयः। उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलिः स्थितः॥
37नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव। शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर॥
38यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतोऽऽज्ञया। अन्ये व्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्॥
39अस्ति त्वत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसम्मतः। त्वष्टुर्देवस्य तनयो बलवान् विश्वकर्मणः॥
40स यत् काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि। सर्वं तद् धारयिष्याभि स ते सेतुर्भविष्यति॥
41इत्युक्त्वान्तहिते तस्मिन् रामो नलमुवाच ह। कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि मतो मम॥
42तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धमकारयत्। दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्॥
43नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि। रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य निर्यातो गिरिसंनिभः॥
44तत्रस्थं स तु धर्मात्मा सभागच्छद् विभीषणः। भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह॥
45प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः। सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत् प्रणिधिः स्यादिति स्म ह॥
46राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक् च चरितेङ्गितैः। यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत् तत एनमपूजयत्॥
47सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिञ्चद् विभीषणम्। चक्रे च मन्त्रसचिवं सुहृदं लक्ष्मणस्य च॥
48विभीषणमते चैव सोऽत्यकामन्महार्णवम्। ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप॥
49ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः। भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च॥
50ततस्तौ रावणामात्यौ मन्त्रिणौ शुकसारणौ। चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः॥
51प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ। दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत्॥
52निवेश्योपवने सैन्यं तत् पुरः प्राज्ञवानरम्। प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम्॥
English
1Markandeya said : Then while Rama was seated at that very place with them (the monkeys), the monkeychiefs, at the command of Sugriva, began to assemble there.
2Surrounded by ten billions of powerful monkeys the illustrious father-in-law of Bali, Sushena, came to Rama.
3Those two foremost of monkeys, the highlypowerful Gaja and Gavaya, each surrounded by billion (monkeys) made their appearance.
4O mighty monarch, the terrible-looking Gavakshya having the tail of a cow, came thither, after having collected six hundred billions (of monkeys). one
5The celebrated Gandhamadana, the dweller of the mountain Gandhamadana, gathered a hundred thousand crores of monkeys.
6The intelligent monkey, Panasa by name and endued with a vast strength collected together fifty two hundreds of millions (of monkeys).
7The highly-powerful and illustrious old monkey, Dadhimukha by name, gathered a great army of monkeys endued with terrible prowess.
8Jambuvana, accompanied by a hundred thousand crores of black bears of terrible deeds with the Tilaka mark on their faces, made his appearance there.
9O great king, these and countless other monkey-chiefs arrived thither for the sake of Rama.
10A great tumultuous uproar was heard there caused by those monkeys running hither and thither, having bodies huge as mountain-peaks and roaring like lions.
11Some resembled mountain-peaks and some buffaloes, some looked like autumnal clouds and some had faces red as vermillion.
12And as the monkeys flocked in from all sides, some fell down, some leaped about and some scattered the dust.
13Then the mighty monkey-army, looking like a sea full of the brim, took up their quarters there at the command of Sugriva.
14All the monkey-chiefs having assembled together from all directions, the illustrious descendant of Raghu's together with Sugriva and the (monkey) army drawn up in the battle array began his march (towards Lanka) at an auspicious moment of fair day and under a lucky constellation, as if desirous of destroying all the worlds.
15Hanuman, the son of Pavana marched in the van of the army while its rear was protected by the dauntless son of Sumitra.
16As they proceeded on, the two descendants of Raghu with their fingers encased in gloves of Godha's skin and surrounded by the monkey-chiefs shone like the sun or the moon (surrounded by) the planets.
17That (vast) monkey-army holding (in their hands) Sala and Tala trees which served the purpose of arrows, looked like an extensive corn-field under the morning son.
18Protected by Nala, Nila, Angada, Kratha and Mainda that mighty host moved on for accomplishing the object of Rama.
19And encamping unopposed on many extensive and auspicious tracts and valleys abounding with fruits, roots, water, honey and meat, that monkey-army at last came near the briny Sea.
20And that (vast) army which looked like a second ocean furnished with innumerable standards reached the shores of the sea) and encamped there.
21Then the renowned son of Dasharatha addressed Sugriva who was surrounded by monkey-chiefs these words appropriate to the occasion.
22“This army is vast and the ocean too is very difficult to cross. What steps, therefore, in your opinion, should be taken in order to cross it?
23There at, very many self-conceited monkeys said "we are capable of crossing the sea.” But this could not serve the purpose fully (as all the monkeys were not able to cross the sea).
24Some proposed to cross by boats and some by various kinds of rafters. But Rama, having consoled them all, said "This will not do.
25O heroes, all the monkeys will not be able to cross the sea which is a hundred yojanas in width. Therefore, your proposal cannot be agreeable to reason.
26(Moreover), there are not plenty of boats of land our troops. Again (the interests of) trade should not suffer at the hands of men like us.
27Our army is vast. The enemy will the able to destroy it, if it can detect a (single) weak point in it. (Therefore) in my opinion it is not desirable to cross the sea by rafters and boats.
28I will, however, pray to this Lord of waters (to show me) a means (to cross the sea) and by observing fasts will lie down on the shores. He will then surely show me (a means).
29If, however, he does not show me a way (to cross the ocean), I will burn him up with irresistible and mighty weapons surpassing fire itself in fury.”
30Saying this, the descendant of Raghu together with the son of Sumitra performed achamana (i.e. touched water thrice as a purifactory ceremony) and duly laid themselves down on a bed of Kusha grass on the sea-shore.
31Then that Lord of all the rivers, the ocean, surrounded by aquatic animals showed himself to the descendant of Raghu in a dream.
32And addressing him in such sweet words as "O son of Kausalya," (the Ocean) surrounded by hundreds of mines of gems thus spoke to Rama).
33"O most valiant of men, tell me what assistance I shall render to you. I belong to the race of Ikshvaku and can therefore claim kinship with you." Rama (then) replied to him.
34"O lord of all the rivers, I desire that you will grant, for my army, a way, marching through which I may kill the ten-headed wretch of Paulastya's race.
35If you do not grant the passage prayed for, I will dry you up with arrows inspired with mantras and shot from celestials weapons."
36Hearing Rama say so, the abode of Varuna (i.e. the Ocean) sorely grieved said these words with joined palms.
37"I am neither desirous of throwing any obstacles in your way nor am I inclined to your mischief. O Rama, hear these words and then do what is fit.
38If, at your command I grant you a passage for the transport of your troops, then others too, from the strength of their bows, will command me to do so.
39There is a powerful monkey (in your army) Nala by name, who is a skillful mechanic and the son of the god Tvashtri, the architect of the universe.
40And whatsoever he may throw into my waters, whether it be a piece of wood or a straw or a stone, I will support them all and which will be bridge to you."
41Saying this the Ocean vanished. And then Rama said to Nala "build a bridge across the sea. For, in my opinion, you are able to do it."
42The descendant of Kakustha by this means caused a bridge ten yojanas broad and a hundred yojanas long to be erected (over the sea).
43And having constructed the bridge which to this day is known on earth by the name of Nala's bridge, Nala (endued with a body) huge a rock came out at the command of Rama.
44While Rama there the virtuous Vibhishana, the (youngest) brother of the Rakshasa king accompanied by four advisers came to him.
45And the magnanimous Rama welcomed him with due honours. But Sugriva had his misgivings, considering that he might be a spy.
46The descendant of of Raghu, however, observing the sincerity of his exertions and many signs of good conduct (in him) was perfectly satisfied (that he was not a spy) and adored him.
47And he installed him in sovereignty over all the Rakshasas and made him his junior adviser and a friend of Lakshmana's. was
48O king of men, in accordance with the instructions of Vibhishana, he crossed the sea with his troops by means of the bridge within a month.
49Then, having reached Lanka, he caused its numerous and extensive gardens to be ravaged by the monkeys.
50And Vibhishana arrested two of Ravana's ministers, Shuka and Sarana, who, disguised as monkeys, came there as spies.
51And when those two night-rangers, assumed their real Rakshasa shape, Rama showed them his troops and then dismissed them.
52Having placed his army in the pleasuregardens of that city, Rama sent that wise monkey, Angada, as his envoy to Ravana.
Hindi
1मार्कण्डेय ने कहा — तत्पश्चात् जब राम उन (वानरों) के साथ उसी स्थान पर विराजमान थे, तब सुग्रीव की आज्ञा से वानरराज वहाँ एकत्र होने लगे।
2दस अरब बलशाली वानरों से घिरे हुए बालि के यशस्वी श्वशुर सुषेण राम के पास आए।
3वे दोनों वानरश्रेष्ठ, महाबली गज और गवय, प्रत्येक एक अरब (वानरों) से घिरे हुए वहाँ प्रकट हुए।
4हे महाराज, गाय की-सी पूँछ वाला भयंकर दिखने वाला गवाक्ष छह सौ अरब (वानरों) को एकत्र करके वहाँ आया।
5गन्धमादन पर्वत के निवासी विख्यात गन्धमादन ने एक लाख करोड़ वानरों को एकत्र किया।
6पनस नाम वाले उस बुद्धिमान् वानर ने, जो विशाल बल से सम्पन्न था, पाँच अरब बीस करोड़ (वानरों) को एक साथ एकत्र किया।
7दधिमुख नाम वाले उस महाबली और यशस्वी वृद्ध वानर ने भयंकर पराक्रम से सम्पन्न वानरों की एक विशाल सेना एकत्र की।
8जाम्बवान् मुखों पर तिलक का चिह्न धारण करने वाले, भयंकर कर्म वाले एक लाख करोड़ काले भालुओं सहित वहाँ प्रकट हुए।
9हे महाराज, ये और असंख्य अन्य वानरराज राम के लिए वहाँ आ पहुँचे।
10पर्वतशिखरों के समान विशाल शरीर वाले और सिंहों के समान गर्जने वाले उन वानरों के इधर-उधर दौड़ने से वहाँ महान् कोलाहल सुनाई देने लगा।
11कुछ पर्वतशिखरों के समान थे और कुछ महिषों के समान, कुछ शरत्कालीन मेघों के समान दिखते थे और कुछ के मुख सिन्दूर के समान लाल थे।
12और ज्यों-ज्यों वानर सब ओर से उमड़ते आए, त्यों-त्यों कुछ गिर पड़ते, कुछ उछलते और कुछ धूल उड़ाते थे।
13तब लबालब भरे समुद्र के समान दिखने वाली वह विशाल वानरसेना सुग्रीव की आज्ञा से वहीं ठहर गई।
14समस्त दिशाओं से सब वानरराजों के एकत्र हो जाने पर वे यशस्वी रघुवंशी सुग्रीव तथा व्यूहबद्ध (वानर) सेना के साथ शुभ दिन के मंगल मुहूर्त में और शुभ नक्षत्र में (लंका की ओर) कूच कर पड़े, मानो समस्त लोकों का संहार करने की इच्छा रखते हों।
15पवनपुत्र हनुमान् सेना के अग्रभाग में चले, जबकि उसके पृष्ठभाग की रक्षा निर्भीक सुमित्रापुत्र ने की।
16आगे बढ़ते हुए वे दोनों रघुवंशी, जिनकी अँगुलियाँ गोह के चर्म के दस्तानों से ढकी थीं और जो वानरराजों से घिरे हुए थे, ग्रहों से (घिरे) सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान शोभा पा रहे थे।
17बाणों का काम देने वाले साल और ताड़ के वृक्ष (हाथों में) लिए हुए वह (विशाल) वानरसेना प्रातःकालीन सूर्य के नीचे फैले हुए धान के खेत के समान प्रतीत होती थी।
18नल, नील, अंगद, क्रथ और मैन्द द्वारा रक्षित वह विशाल सेना राम का प्रयोजन सिद्ध करने के लिए आगे बढ़ती गई।
19और फलों, कन्दमूलों, जल, मधु तथा मांस से भरे अनेक विस्तृत और मंगलमय प्रदेशों तथा घाटियों में बिना किसी बाधा के पड़ाव डालती हुई वह वानरसेना अन्ततः खारे समुद्र के निकट आ पहुँची।
20और असंख्य ध्वजाओं से युक्त, द्वितीय समुद्र के समान प्रतीत होने वाली वह (विशाल) सेना समुद्र के तट पर पहुँचकर वहीं पड़ाव डाल गई।
21तब विख्यात दशरथपुत्र ने वानरराजों से घिरे हुए सुग्रीव से अवसर के अनुरूप ये वचन कहे।
22"यह सेना विशाल है और समुद्र भी अत्यन्त दुस्तर है। इसलिए इसे पार करने के लिए तुम्हारे मत में क्या उपाय किए जाने चाहिए?
23तब बहुत-से आत्मगर्वित वानरों ने कहा — "हम समुद्र पार करने में समर्थ हैं।" किन्तु इससे प्रयोजन पूर्ण रूप से सिद्ध नहीं होता था (क्योंकि सब वानर समुद्र पार करने में समर्थ नहीं थे)।
24कुछ ने नौकाओं से पार करने का प्रस्ताव रखा और कुछ ने नाना प्रकार के बेड़ों से। किन्तु राम ने उन सबको सान्त्वना देकर कहा — "इससे काम नहीं चलेगा।
25हे वीरो, सौ योजन चौड़े इस समुद्र को समस्त वानर पार नहीं कर सकेंगे। इसलिए तुम्हारा प्रस्ताव युक्तिसंगत नहीं हो सकता।
26(इसके अतिरिक्त) हमारी सेना को उतारने के लिए इतनी नौकाएँ भी नहीं हैं। फिर हम जैसों के हाथों (व्यापार के हितों को) हानि नहीं पहुँचनी चाहिए।
27हमारी सेना विशाल है। यदि शत्रु ने इसमें (एक भी) दुर्बल स्थान ढूँढ़ लिया, तो वह इसका विनाश कर सकेगा। (इसलिए) मेरे मत में बेड़ों और नौकाओं से समुद्र पार करना वांछनीय नहीं है।
28तथापि मैं इन जलपति से (समुद्र पार करने का) उपाय (बताने की) प्रार्थना करूँगा और उपवास करता हुआ तट पर लेट जाऊँगा। तब वे निश्चय ही मुझे (उपाय) बताएँगे।
29किन्तु यदि उन्होंने मुझे (समुद्र पार करने का) मार्ग नहीं दिखाया, तो मैं उन्हें अग्नि से भी अधिक प्रचण्ड, अप्रतिहत और महान् अस्त्रों से जला डालूँगा।"
30यह कहकर उन रघुवंशी ने सुमित्रापुत्र सहित आचमन किया (अर्थात् शुद्धि के लिए तीन बार जल का स्पर्श किया) और समुद्रतट पर कुशों की शय्या पर विधिपूर्वक लेट गए।
31तब समस्त नदियों के स्वामी समुद्र ने जलचर प्राणियों से घिरे हुए स्वप्न में उन रघुवंशी को दर्शन दिया।
32और "हे कौसल्यानन्दन" — ऐसे मधुर वचनों से उन्हें सम्बोधित करते हुए, रत्नों की सैकड़ों खानों से घिरे उस (समुद्र) ने राम से इस प्रकार कहा।
33"हे नरश्रेष्ठ, मुझे बताइए कि मैं आपकी क्या सहायता करूँ। मैं इक्ष्वाकु वंश का हूँ और इसलिए आपसे बन्धुत्व का दावा कर सकता हूँ।" (तब) राम ने उन्हें उत्तर दिया —
34"हे समस्त नदियों के स्वामी, मैं चाहता हूँ कि आप मेरी सेना के लिए एक मार्ग दें, जिससे होकर कूच करता हुआ मैं पुलस्त्यवंश के उस दशमुख अधम का वध कर सकूँ।
35यदि आपने माँगा हुआ मार्ग नहीं दिया, तो मैं मन्त्रों से अभिमन्त्रित और दिव्यास्त्रों से छोड़े गए बाणों से आपको सुखा डालूँगा।"
36राम के ऐसा कहने पर वरुण के धाम (अर्थात् समुद्र) ने अत्यन्त दुःखी होकर हाथ जोड़े हुए ये वचन कहे।
37"मैं न आपके मार्ग में कोई बाधा डालना चाहता हूँ, न आपका अनिष्ट करने को उद्यत हूँ। हे राम, ये वचन सुनिए और तब जो उचित हो, वही कीजिए।
38यदि आपकी आज्ञा से मैं आपकी सेना के आवागमन के लिए मार्ग दे दूँ, तो अन्य लोग भी अपने धनुष के बल पर मुझे ऐसा ही करने की आज्ञा देंगे।
39(आपकी सेना में) नल नाम का एक बलशाली वानर है, जो निपुण शिल्पी है और विश्व के शिल्पी देवता त्वष्टा का पुत्र है।
40और वह मेरे जल में जो कुछ भी डालेगा — चाहे वह काठ का टुकड़ा हो, चाहे तिनका, चाहे पत्थर — मैं उन सबको धारण किए रहूँगा, और वही आपके लिए सेतु बन जाएगा।"
41यह कहकर समुद्र अन्तर्धान हो गए। तब राम ने नल से कहा — "समुद्र पर एक सेतु बनाओ। क्योंकि मेरे मत में तुम इसे कर सकते हो।"
42इस उपाय से उन ककुत्स्थवंशी ने (समुद्र पर) दस योजन चौड़ा और सौ योजन लम्बा एक सेतु बनवाया।
43और जो सेतु आज तक पृथ्वी पर नल-सेतु के नाम से विख्यात है, उसका निर्माण करके शिला के समान विशाल (शरीर वाला) नल राम की आज्ञा से बाहर निकल आया।
44जब राम वहाँ थे, तब राक्षसराज के (कनिष्ठ) भाई धर्मात्मा विभीषण चार मन्त्रियों सहित उनके पास आए।
45और उदारचेता राम ने उनका यथोचित सम्मान के साथ स्वागत किया। किन्तु सुग्रीव को शंका हुई कि कहीं वे गुप्तचर न हों।
46किन्तु उन रघुवंशी ने उनके प्रयत्नों की निष्कपटता और (उनमें) सदाचार के अनेक लक्षण देखकर पूर्ण सन्तोष कर लिया (कि वे गुप्तचर नहीं हैं) और उनका सम्मान किया।
47और उन्होंने उन्हें समस्त राक्षसों का अधिपति बनाकर अभिषिक्त किया तथा उन्हें अपना कनिष्ठ मन्त्री और लक्ष्मण का मित्र बनाया।
48हे नरेश्वर, विभीषण के निर्देशानुसार उन्होंने अपनी सेना सहित एक मास के भीतर उस सेतु से समुद्र पार किया।
49तत्पश्चात् लंका पहुँचकर उन्होंने उसके अनेक विस्तृत उद्यानों को वानरों द्वारा उजड़वा दिया।
50और विभीषण ने रावण के दो मन्त्रियों, शुक और सारण को पकड़ लिया, जो वानरों का वेश धारण करके वहाँ गुप्तचर बनकर आए थे।
51और जब उन दोनों निशाचरों ने अपना वास्तविक राक्षस रूप धारण किया, तब राम ने उन्हें अपनी सेना दिखाई और फिर उन्हें विदा कर दिया।
52उस नगरी के क्रीड़ा-उद्यानों में अपनी सेना का पड़ाव डालकर राम ने उस बुद्धिमान् वानर अंगद को अपना दूत बनाकर रावण के पास भेजा।
Nepali
1मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि जब राम ती (वानरहरू)सँग त्यही स्थानमा विराजमान थिए, तब सुग्रीवको आज्ञाले वानरराजहरू त्यहाँ जम्मा हुन थाले।
2दस अर्ब बलशाली वानरले घेरिएका बालिका यशस्वी ससुरा सुषेण रामकहाँ आए।
3ती दुई वानरश्रेष्ठ, महाबली गज र गवय, प्रत्येक एक अर्ब (वानर)ले घेरिएर त्यहाँ प्रकट भए।
4हे महाराज, गाईको जस्तो पुच्छर भएको भयङ्कर देखिने गवाक्ष छ सय अर्ब (वानर) जम्मा गरेर त्यहाँ आयो।
5गन्धमादन पर्वतका निवासी विख्यात गन्धमादनले एक लाख करोड वानर जम्मा गरे।
6पनस नाम गरेका ती बुद्धिमान् वानरले, जो विशाल बलले सम्पन्न थिए, पाँच अर्ब बीस करोड (वानर) एकसाथ जम्मा गरे।
7दधिमुख नाम गरेका ती महाबली र यशस्वी वृद्ध वानरले भयङ्कर पराक्रमले सम्पन्न वानरहरूको एउटा विशाल सेना जम्मा गरे।
8जाम्बवान् मुखमा तिलकको चिह्न धारण गर्ने, भयङ्कर कर्म भएका एक लाख करोड कालो भालुसहित त्यहाँ प्रकट भए।
9हे महाराज, यी र असङ्ख्य अन्य वानरराजहरू रामका लागि त्यहाँ आइपुगे।
10पर्वतशिखरजस्तै विशाल शरीर भएका र सिंहजस्तै गर्जने ती वानरहरू यताउता दौडँदा त्यहाँ महान् कोलाहल सुनिन थाल्यो।
11कोही पर्वतशिखरजस्ता थिए र कोही अर्नाजस्ता, कोही शरद्कालीन बादलजस्ता देखिन्थे र कसैका मुख सिन्दूरजस्तै राता थिए।
12अनि जति-जति वानरहरू चारैतिरबाट उर्लिँदै आए, त्यति-त्यति कोही खस्थे, कोही उफ्रन्थे र कोही धूलो उडाउँथे।
13तब लबालब भरिएको समुद्रजस्तै देखिने त्यो विशाल वानरसेना सुग्रीवको आज्ञाले त्यहीँ बास बस्यो।
14सम्पूर्ण दिशाबाट सबै वानरराज जम्मा भएपछि ती यशस्वी रघुवंशी सुग्रीव तथा व्यूहबद्ध (वानर) सेनासँग शुभ दिनको मङ्गल मुहूर्तमा र शुभ नक्षत्रमा (लङ्कातिर) कूच गरे, मानौँ सम्पूर्ण लोकको संहार गर्ने इच्छा राख्दा हुन्।
15पवनपुत्र हनुमान् सेनाको अग्रभागमा हिँडे, जबकि त्यसको पछाडिको भागको रक्षा निर्भीक सुमित्रापुत्रले गरे।
16अगाडि बढ्दै गरेका ती दुवै रघुवंशी, जसका औँला गोहोरोको छालाका पञ्जाले ढाकिएका थिए र जो वानरराजहरूले घेरिएका थिए, ग्रहहरूले (घेरिएका) सूर्य वा चन्द्रमाझैँ शोभा पाइरहेका थिए।
17बाणको काम दिने साल र ताडका रूख (हातमा) लिएको त्यो (विशाल) वानरसेना बिहानको सूर्यमुनि फैलिएको धानको खेतजस्तै देखिन्थ्यो।
18नल, नील, अङ्गद, क्रथ र मैन्दद्वारा रक्षित त्यो विशाल सेना रामको प्रयोजन सिद्ध गर्न अगाडि बढ्दै गयो।
19अनि फल, कन्दमूल, पानी, मह तथा मासुले भरिएका अनेक विस्तृत र मङ्गलमय प्रदेश तथा उपत्यकामा कुनै बाधाबिना पडाव हाल्दै त्यो वानरसेना अन्ततः नुनिलो समुद्रनेर आइपुग्यो।
20अनि असङ्ख्य ध्वजाले युक्त, दोस्रो समुद्रजस्तै देखिने त्यो (विशाल) सेना समुद्रको किनारमा पुगेर त्यहीँ पडाव हाल्यो।
21तब विख्यात दशरथपुत्रले वानरराजहरूले घेरिएका सुग्रीवलाई अवसरअनुरूप यी वचन भने।
22"यो सेना विशाल छ र समुद्र पनि अत्यन्त दुस्तर छ। त्यसैले यसलाई पार गर्न तिम्रो मतमा कस्ता उपाय गर्नुपर्ला?
23तब धेरै आत्मगर्वित वानरहरूले भने — "हामी समुद्र पार गर्न समर्थ छौँ।" तर यसबाट प्रयोजन पूर्ण रूपमा सिद्ध हुँदैनथ्यो (किनभने सबै वानर समुद्र पार गर्न समर्थ थिएनन्)।
24कतिपयले डुङ्गाबाट पार गर्ने प्रस्ताव राखे र कतिपयले नाना प्रकारका जहाजबाट। तर रामले तिनीहरू सबैलाई सान्त्वना दिँदै भने — "यसबाट काम चल्दैन।
25हे वीरहरू, सय योजन चौडा यस समुद्रलाई सम्पूर्ण वानरले पार गर्न सक्ने छैनन्। त्यसैले तिमीहरूको प्रस्ताव युक्तिसङ्गत हुन सक्दैन।
26(यसबाहेक) हाम्रो सेना उतार्न त्यति डुङ्गा पनि छैनन्। अनि हामीजस्ताका हातबाट (व्यापारका हितलाई) हानि पुग्नु हुँदैन।
27हाम्रो सेना विशाल छ। यदि शत्रुले यसमा (एउटै भए पनि) दुर्बल ठाउँ पत्ता लगायो भने त्यसले यसको विनाश गर्न सक्नेछ। (त्यसैले) मेरो मतमा जहाज र डुङ्गाबाट समुद्र पार गर्नु वाञ्छनीय छैन।
28तापनि म यी जलपतिसँग (समुद्र पार गर्ने) उपाय (बताउन) प्रार्थना गर्नेछु र उपवास गर्दै किनारमा पल्टिनेछु। तब उनले निश्चय नै मलाई (उपाय) बताउनेछन्।
29तर यदि उनले मलाई (समुद्र पार गर्ने) बाटो देखाएनन् भने म उनलाई अग्निभन्दा पनि प्रचण्ड, अप्रतिहत र महान् अस्त्रले जलाइदिनेछु।"
30यसो भनेर ती रघुवंशीले सुमित्रापुत्रसहित आचमन गरे (अर्थात् शुद्धिका लागि तीन पटक पानी छोए) र समुद्रको किनारमा कुशको ओछ्यानमा विधिपूर्वक पल्टे।
31तब सम्पूर्ण नदीका स्वामी समुद्रले जलचर प्राणीले घेरिएर सपनामा ती रघुवंशीलाई दर्शन दिए।
32अनि "हे कौसल्यानन्दन" — यस्ता मधुर वचनले उनलाई सम्बोधन गर्दै, रत्नका सयौँ खानीले घेरिएका ती (समुद्र)ले रामलाई यसरी भने।
33"हे नरश्रेष्ठ, मलाई भन्नुहोस् कि म तपाईंको के सहायता गरूँ। म इक्ष्वाकु वंशको हुँ र त्यसैले तपाईंसँग बन्धुत्वको दाबी गर्न सक्छु।" (तब) रामले उनलाई उत्तर दिए —
34"हे सम्पूर्ण नदीका स्वामी, म चाहन्छु कि तपाईंले मेरो सेनाका लागि एउटा बाटो दिनुहोस्, जसबाट कूच गर्दै म पुलस्त्यवंशको त्यो दशमुख अधमको वध गर्न सकूँ।
35यदि तपाईंले मागेको बाटो दिनुभएन भने म मन्त्रले अभिमन्त्रित र दिव्यास्त्रबाट छोडिएका बाणले तपाईंलाई सुकाइदिनेछु।"
36रामले यसो भनेपछि वरुणको धाम (अर्थात् समुद्र)ले अत्यन्त दुःखी भई हात जोडेर यी वचन भने।
37"म न तपाईंको बाटोमा कुनै बाधा हाल्न चाहन्छु, न तपाईंको अनिष्ट गर्न उद्यत छु। हे राम, यी वचन सुन्नुहोस् र त्यसपछि जे उचित छ, त्यही गर्नुहोस्।
38यदि तपाईंको आज्ञाले मैले तपाईंको सेनाको आवागमनका लागि बाटो दिएँ भने अरूहरूले पनि आफ्नो धनुषको बलमा मलाई त्यसै गर्ने आज्ञा दिनेछन्।
39(तपाईंको सेनामा) नल नाम गरेको एक बलशाली वानर छ, जो निपुण शिल्पी हो र विश्वका शिल्पी देवता त्वष्टाको पुत्र हो।
40अनि उसले मेरो पानीमा जे-जति हाल्नेछ — चाहे काठको टुक्रा होस्, चाहे नर्कट, चाहे ढुङ्गा — म ती सबैलाई धारण गरिरहनेछु, र त्यही तपाईंका लागि सेतु बन्नेछ।"
41यसो भनेर समुद्र अन्तर्धान भए। तब रामले नललाई भने — "समुद्रमा एउटा सेतु बनाऊ। किनभने मेरो मतमा तिमी यो गर्न सक्छौ।"
42यस उपायले ती ककुत्स्थवंशीले (समुद्रमा) दस योजन चौडा र सय योजन लामो एउटा सेतु बनाउन लगाए।
43अनि जुन सेतु आजसम्म पृथ्वीमा नल-सेतुको नामले विख्यात छ, त्यसको निर्माण गरेर ढुङ्गाजस्तै विशाल (शरीर भएको) नल रामको आज्ञाले बाहिर निस्क्यो।
44जब राम त्यहाँ थिए, तब राक्षसराजका (कान्छा) भाइ धर्मात्मा विभीषण चार मन्त्रीसहित उनको छेउमा आए।
45अनि उदारचेता रामले उनको यथोचित सम्मानसहित स्वागत गरे। तर सुग्रीवलाई शङ्का भयो कि कतै उनी गुप्तचर त होइनन्।
46तर ती रघुवंशीले उनका प्रयत्नको निष्कपटता र (उनमा) सदाचारका अनेक लक्षण देखेर पूर्ण सन्तोष गरे (कि उनी गुप्तचर होइनन्) र उनको सम्मान गरे।
47अनि उनले उनलाई सम्पूर्ण राक्षसका अधिपति बनाएर अभिषिक्त गरे तथा उनलाई आफ्नो कान्छो मन्त्री र लक्ष्मणको मित्र बनाए।
48हे नरेश्वर, विभीषणको निर्देशनअनुसार उनले आफ्नो सेनासहित एक महिनाभित्र त्यस सेतुबाट समुद्र पार गरे।
49त्यसपछि लङ्का पुगेर उनले त्यसका अनेक विस्तृत उद्यान वानरहरूद्वारा उजाड्न लगाए।
50अनि विभीषणले रावणका दुई मन्त्री, शुक र सारणलाई समाते, जो वानरको भेष धारण गरेर त्यहाँ गुप्तचर बनी आएका थिए।
51अनि जब ती दुई निशाचरले आफ्नो वास्तविक राक्षस रूप धारण गरे, तब रामले तिनीहरूलाई आफ्नो सेना देखाए र अनि तिनीहरूलाई बिदा गरे।
52त्यस नगरीका क्रीडा-उद्यानमा आफ्नो सेनाको पडाव हालेर रामले ती बुद्धिमान् वानर अङ्गदलाई आफ्नो दूत बनाएर रावणकहाँ पठाए।