Anshavatarana Parva
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 63
Sanskrit
1वैशंपायन उवाच राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः। बभूव मृगयां गन्तुं सदा किल धृतव्रतः॥
2स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः। इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः॥
3तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम्। देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे॥
4इन्द्रत्वम) राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै। तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन्॥
5देवा ऊचुः न संकीर्यंत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते। त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्॥
6इन्द्र उवाच लोके धर्म पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः। धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्पश्यसि शाश्वतान्॥
7दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः। रम्यः पृथिव्यां यो देशस्तमावस नराधिप।॥ पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्। स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः॥
8अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः। वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप॥
9धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः। न च मिथ्याप्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा॥
10न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः। युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशान्संधुक्षयन्ति च॥
11सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद। न तेऽस्त्यविदितं किंचित्रिषु लोकेषु यद्भवेत्॥
12दैवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत्। आकाशगं त्वां महत्तं विमानमुपपत्स्यते॥
13त्वमेकः सर्वमत्र्येषु विमानवरमास्थितः। चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव॥
14ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम्। धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्॥
15लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप। इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्॥
16वैशम्पायन उवाच यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः। इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम्॥
17तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा। प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे सदा॥
18ततःप्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः॥
19अपरेधुस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयो नृपः। अलंकृतायाः पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूषणैः॥
20माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवक्रियतेऽपि च। भगवान्पूज्यते चाऽत्र हंसरूपेण चेश्वरः॥ स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः। स तां पूजा महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देवःकृतां शुभाम्॥ वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीत्प्रभुः। ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम॥
21कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः। तेषां श्रीविजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति॥
22तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति। एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप॥ वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः। उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः॥
23भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते। वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च॥
24संपूजितो मघवता वसुश्चेदीश्वरो नृपः। पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्॥ इन्द्रप्रीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः। पुत्राश्चाऽस्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः॥
25नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत्। महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथः॥
26प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम्। मावेल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः॥
27एते तस्य सुता राजन् राजर्षर्भूरितेजसः। न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च॥
28वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः। वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्॥
29उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्। राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्॥
30पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमती गिरिः। अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहल: किल॥
31गिरि कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्। निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा॥
32तस्यां नद्यां स जनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्। तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्॥
33यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः। वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमः॥
34चकार पत्नी कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः। वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्॥ ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः। तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति॥
35तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतांवर। स पितॄणां नियोगं तमनतिक्रम्य पार्थिवः॥
36चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्। अतीवरूपसंपन्नां साक्षाछियमिवापराम्॥
37अशोकैश्चम्पकैशूतैरनेकैरतिमुक्तकैः। पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः॥
38पाटलैर्नारिकेलैश्च चन्दनैश्चार्जुनैस्तथा। एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम्॥
39कोकिलाकुलसंनादं मत्तभ्रमरनादितम्। वसन्तकाले तत्तस्य वनं चैत्ररथोपमम्॥
40मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यगिरिकां तदा। अपश्यन्कामसंतप्तश्चरमाणो यदृच्छया॥
41पुष्पसंच्छन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम्। अशोकं स्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत॥
42अधस्तात्तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः। मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धमनोहरम॥
43वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात्। तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने॥
44स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः। प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्रेत इत्युत॥ इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति। ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः।। ५१
45संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः। अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः॥ शुक्रप्रस्थापने काले महिष्याः प्रसमीक्ष्य वै। अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्॥
46सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत्। मपियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय॥
47गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै। गृहीत्वा तत् तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्॥
48जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः। तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः॥ अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया।
49तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः। युध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि॥
50तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराः। मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी॥
51श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्। जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी॥
52कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः। मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम॥
53उज्जहरुदरात्तस्याः स्त्री पुमांसं च मानुषम्। आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन्॥
54काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति। तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा॥
55स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः। साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत॥
56या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा। मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यति॥
57ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना। संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च॥
58सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः। सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी॥
59राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति। रूपसत्वसमायुक्ता सर्वैः समुदितागुणैः॥
60सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्। आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता॥
61शूश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम्। तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः॥
62अतीवरूपसंपन्नां सिद्धानामपि काक्षिताम्। दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम्॥
63दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरुं मुनिपुङ्गवः। संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत॥
64साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे स्थितानृषीन्। आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं तु स्यात्समागमः॥
65एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः। येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्॥
66दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा। विस्मिता साभवत्कन्या वीडिता च तपस्विनी॥
67। सत्यवत्युवाच विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्। त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ॥
68कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम। गृहं गन्तुमृषे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे॥ एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्।
69वैशंपायन उवाच एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः। उवाच मप्रियं त्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि॥
70वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भाविनि। वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते॥
71एवमुक्ता वरं वने गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्। स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काक्षितं भुवि॥
72ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता। जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा॥
73तेन गन्धवतीत्येवं नामास्याः प्रथितं भुवि। तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि॥
74तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम्। ततः परं स भगवान् जगाम स्वगृहं प्रति॥
75इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्। पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुषाव सा॥
76जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्। स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे॥
77स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्। एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्॥
78न्यस्तो द्वीपे स यद्वालस्तस्माद्वैपायनः स्मृतः। पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान्युगे युगे॥
79आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्य च। ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाझ्या॥
80विव्यास वेदान्यस्मात्स तस्माद्व्यास इति स्मृतः। वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्॥
81सुमन्तुं जौमिनि पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्। प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च॥
82संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः। तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः॥ वसुवीर्यात् समभवन्महावीर्यो महायशाः। वेदार्थविच्च भगवानृषिविप्रो महायशाः॥
83शूले प्रोतः पुराणर्षिरचौरचौरशङ्कया। अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः॥
84स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्। इषिकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका॥
85तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे। तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्तपः॥
86गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः। तस्मात्त्वं किल्बिषी धर्म शूद्रयोनौ जनिष्यसि॥
87तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत। विद्वान्विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी॥
88संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सुतो गवल्गणात्। सूर्याच्च कुन्तिकन्याया जज्ञे कर्णो महाबलः॥
89सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः। अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः॥
90वसुदेवात्तु देवक्या प्रादुर्भूतो महायशाः। अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः॥
91अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम्। आत्मानमव्ययं चैव प्रकृति प्रभवं प्रभुम्॥
92पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम्। अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम्॥
93धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम्। कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम्॥
94पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः। धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु॥
95अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यो सर्वशास्त्रविशारदौ। सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ॥
96सत्यकाद्धदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ। भरद्वाजस्य-स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत॥ महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्रोणो व्यजायत। गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः॥ अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः। अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः॥
97तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः। वैताने कर्मणि ततः पावकात्समजायत॥
98वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्। तत्रैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा॥
99विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम्। प्रह्लादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः॥
100तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्। गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा॥
101दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ। कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः॥
102क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः। धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धूतकल्मषः॥ विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि। पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक्॥
103द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीधुधिष्ठिरः। धर्माधुधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः॥
104इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः। जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि॥ नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ। तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥
105दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा॥
106ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत। दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः॥ जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत। वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः॥ अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत।
107स्वस्त्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः। पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे॥
108कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः। प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्॥
109अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः। तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान्॥
110हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः। शिखण्डी दुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता॥
111यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया। करुणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथा॥ राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे। तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः॥ न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि। एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्॥
English
1Vaishampayana said : There was a king, ever devoted to virtue, named Uparichara. He was very much addicted to hunting.
2That son of Paurava, (Uparichara) called also Vasu, directed by Indra, conquered the beautiful and excellent kingdom of Chedi.
3The king, sometime after, giving up the use of arms and dwelling in a secluded retreat, practised severe asceticism. The celestials with Indra at their head one day came to the king.
4Believing that he sought to be the king of the celestials by practising severe austerities, the celestials, appearing before him, succeeded with sweet words in winning him from his asceticism.
5The celestials said: O king of the world, you should see that piety may not sustain a diminution in your hands. Protected by you, piety will protect the universe.
6Indra said: Protect attentively and rigidly piety on earth. Protecting virtue on earth, you will see many sacred regions (in after-life).
7Though I belong to heaven and you to earth, yet you are my friend and you are dear to me. O king of men, live in that place in earth which is delightful, which is full of animals, wealth and com, which is sacred, which is well-protected like heaven and which is blessed with fertility, which has agreeable climate and every object of enjoyment.
8O king of Chedi, this Chedi, your kingdom, is full of riches, gems and precious stones. It contains much mineral wealth. You dwell there.
9The cities in this kingdom are all devoted to virtue. The people are honest and contented. They never speak falsehood even in jest.
10The sons never divide their wealth here with their fathers. They are always mindful of their parent's welfare. Lean kine are never yoked to the plough or to the cart engaged in carrying merchandise.
11They are all well-fed and fat. O reverencer of the celestials, the four castes are engaged in doing their respective duties in Chedi. Let nothing in the three worlds remain unknown to you.
12I shall give you an excellent and great crystal car, which the celestials alone possess and which is capable of carrying you through the sky.
13You only, among all mortals on earth, will ride on that best of cars and go through the sky like a celestial, though possessing a physical body.
14I shall also give you a victory producing garland of unfading lotuses, wearing which you shall not be wounded by weapons.
15O king of men, this excellent, matchless and great garland, widely known as Indra's garland, will be your distinctive badge.
16Vaishampayana said : The slayer of Vitra (Indra) gave him also a bamboo-stick to protect the honest and the peaceful.
17After the expiration of a year, the king planted it on the ground for the purpose of worshipping the giver, (Indra.)
18O king, from that day up to this day, all kings, following the example of Vasu, began to plant a bamboo-stick on the ground to worship Indra.
19After planting the stick, they cover it with golden cloths, perfume it with scents and decorate it with garlands and various ornaments.
20The god Indra was thus worshipped in due form with garlands and ornaments. The god, assuming the form of a swan, came himself to accept the worship thus offered. The great Indra was much pleased to see the auspicious worship thus made by Vasu, the best of kings and said to him, “ Those men and kings who will worship me,
21And will observe this my festival like the king of Chedi, will gain wealth and victory for their countries and kingdoms.
22Their cities will also expand and will be ever in joy.” O king, Vasu, the great monarch, was thus blessed by the high-souled chief of the celestials, Maghavat Indra. Those men, who cause this festival of Indra to be observed.
23With the gifts of lands, gems and precious stones, like king Vasu, become much respected in the worlds.
24Vasu, the King of Chedi, thus being blessed by Indra and bestowing boons and performing great sacrifices, continued to observe the festival of Indra. He had five greatly powerful and immeasurably effulgent sons.
25The emperor (Vasu) installed his sons in many kingdoms. His illustrious son Brihadratha, a great car-warrior, was installed in the kingdom of Magadha.
26His other sons were Pratyagraha and Kushamba, who was also called Manivahana. Two others were Mavella and Yadu who was greatly powerful and invincible in battle.
27O king, these were the sons of that greatly effulgent royal sage. The five sons founded kingdoms and cities after their names.
28And they thus created separate dynasties that lasted for long ages. When he travelled through space in the crystal car,
29The Gandharvas and Apsaras came to adore that illustrious man. And because he moved through the upper regions (in his car), he was called Uparichara.
30The river by name Shuktimati, which flowed by his capital, was once stopped by a living mountain called Kolahala, who was maddened by lust.
31The mountain Kolahala was kicked by Vasu and the river came out of the embrace of the mountain by the indentation caused by his kick.
32From this embrace of the mountain, the river gave birth to a twin, a son and a daughter and the river, grateful to Vasu, gave them both to him.
33The best of royal sages and the giver of wealth and the punisher of enemies, (Vasu) made the son of the river the generalissimo of his army.
34The king made the daughter of the river who was called Girika his wife; and Girika, the wife of Vasu, purifying herself by a bath when her season of impurity came, told her state to her husband. But that very day the ancestors of Vasu came to him;
35And they asked that best of kings and foremost of wise men to kill deer to perform their Shraddha; and the King, thinking that the command of his ancestors should not be disobeyed,
36Went out to hunt (the deer), thinking of Girika who was exceedingly beautiful and was like Sree herself.
37There were in the forest in which the king went to hunt) many Ashoka, Champaka, Chutas, Atimuktas, Punnagas, Karnikaras, Bakula, Divya-patala.
38Patala, Narikela, Chandana, Arjuna and various other beautiful, sacred and great trees, full of fragrant flowers and sweet fruits.
39The whole forest was maddened by the sweet notes of Kokilas and echoed with the hum of intoxicated bees. It was the season of spring and the forest in which the king was roaming was as beautiful as the gardens of Kubera.
40The king was filled with desire, but he did not find Girika by him. Maddened by desire the king roamed here and there; and he saw,
41A beautiful Ashoka tree, decked with immense foliage and its branches so covered with flowers that they can not be seen.
42The king comfortably seated himself under its cool shade and enjoyed the sweet fragrance of the flowers mixed with the fragrance of honey.
43He breathed the delicious breeze blowing slowly all over the forest. He became so much semen excited. So, the semen of the king discharged in that forest.
44Having discharged the semen, the king Uparichara collected that semen on the leaf of a tree, to save its utility. The king thought that his semen might not be wasted and also the time of the menses of his wife would not pass uselessly.
45Thinking on it repeatedly the king Vasu firmly determinded to make the infalliable. After looking for the proper time to send it to his wife, he consecrated by mantras the semen which was very strong for the origin of any progeny.
46The king, learned in the subtle truths of Dharma, Artha and Kama, saw a swift hawk resting very near him. He addressed the bird thus.
47"O amiable one, take this to my wife Girika and give it to her. She is now in her season. The swift hawk took it from the king and flew rapidly through the sky.
48When he was thus flying through the sky, he was seen by another hawk and thinking that he was carrying some meat he flew at him.
49The two birds fought together with their beaks and when they were thus fighting, the seed fell into the waters of the Yamuna.
50There in the Yamuna lived an Apsara, known by the name Adrika, who dwelt in the water of the river as a fish, as the result of the curse of Brahma on her.
51The fish, Adrika, rapidly came to the spot where Vasu's seed fell from the claws of the hawk and she swallowed it at once.
52Some time after, this fish (Adrika) was caught by the fisherinen. O best of the Bharata race, it was the tenth month after she swallowed the seed.
53There came out from the stomach of this fish two children of human, form, one a boy and the other was a girl. The fishermen were very much astonished (to see this wonderful phenomenon) and they went to king Uparichara (Vasu).
54They said, "O king, these two, (the boy and the girl) have been born in the womb of a fish. The king Uparichara took the male child.
55That child became afterwards the virtuous and powerful monarch, named Matsya. The Apsara was also released from her form as soon as the children were born,
56Because she had been told before by the illustrious one that she would be released from her piscatorial form after giving birth to two human children.
57Now according to these words, having given birth to the two children and being killed by the fishermen, she left the form of the fish and assumed her own celestial form.
58The excellent Apsara then rose on the path trodden by Siddhas. Rishis and Charanas. The fish-smelling daughter of the fish-form Apsara.
59Was then given by the king to the fishermen, saying. “Let this (child) be your daughter.” She was gifted with great beauty and possessed of every virtue.
60That girl of sweet smiles, was known by the name of Satyavati; but owing to her association with fishermen, she was for years of fishy smell.
61Wishing to serve her father (the fisherman), she plied a boat on the waters of the Yamuna. Parashara when going on a pilgrimage, saw her one day.
62She was exceedingly beautiful, an object of desire with even a Siddha. As soon as the wise Rishi saw the girl of sweet smiles, he desired to have her.
63The best of Rishis (Parashara) addressed the daughter of Vasu, the girl of celestial beauty and tapering thighs, saying, “O blessed girl, accept my embraces.”
64She replied, "O holy Rishi, see, the Rishis are standing on both the banks of the river. Seen by them, how can I grant your wish?"
65Thus addressed by her, the illustrious lord (Parashara) created a fog, by which the whole place was covered with darkness.
66Seeing the sudden creation of the fog by the great Rishi, the girl was very much astonished and became suffused with blushes of bashfulness.
67Satyavati said : O holy Rishi, know me to be a girl under the control of my father, O sinless man, my virginity will be sullied by accepting your embraces.
68O best of Brahmanas, O Rishi, my virginity being sallied, how shall I be able to return home? I shall not then be able to bear life. O illustrious one, take all this into your (kind) consideration and do what is proper.
69Vaishampayana said : That best of Brahmanas, (Parashara), having been much pleased with all that she said, replied "you shall remain a virgin even after associating with me.
70O timid girl, O beauteous maiden, ask from me any boon you desire to have. O beauty of sweet smiles, my favour (boon) has never proved fruitless."
71Having been thus addressed, the maiden (Satyavati) asked for the boon that her body might be sweet-scented; and the illustrious Rishi granted that wish of her heart.
72Having obtained the boon, she became exceedingly pleased. She was in her season and she accepted the embraces of that Rishi of wonderful deeds.
73Thenceforth she become known among men by the name of Gandhavati (sweetscented.) Men could smell sweet scent of her body from a distance of a Yojana.
74Thence she was also called Yojanagandha. After all this, the illustrious Parashara went away to his home (hermitage).
75Satyavati was exceedingly pleased to receive the excellent boon and she thereupon, on that very day, conceived through the embraces of Parashara.
76She gave birth on an island in the Yamuna, a greatly powerful child, begotten on her by Parashara; and the child with the permission of her mother adopted asceticism.
77man He went away saying, “As soon as I shall be remembered by you on any occasion, I shall (immediately) appear before you.” Thus was born Dvaipayana in the womb of Satyavati by Parashara.
78Because he was born on an island, he was called Dvaipayana. That learned (Dvaipayana), knowing that Dharma would become lame by one leg at each Yuga,
79And that the period of human life and strength would follow the Yuga (by becoming shorter and lesser) and moved by the desire of obtaining the favour of Brahma and the Brahmanas,
80Arranged the Vedas and thence he came to be called Vyasa. He then taught the Vedas and the fifth Veda Mahabharata.
81To Sumanta, Jaimini, Paila, his own son Shuka and his disciple Vaishampayana (myself).
82The Bharata Sanhita was published by him separately through these men. Then was born in the womb of Ganga by Shantanu, Bhishma, of great energy, fame and immeasurable prowess. There was an illustrious and famous Rishi. learned in the interpretation of the Vedas,
83That greatly famous man was known by the name of Animandavya. Though innocent, he was accused of theft and was put on a Suli.
84Thereupon, the great Rishi called Dharma and addressed him thus, “In my childhood I pierced a little fly with a blade of grass."
85O Dharma, I remember this sin of mine; I cannot remember any other. I have since practised asceticism thousand fold. Has not that one sin of mine been expitiated by my great asceticism?
86The killing of a Brahmana is more heinous than any other sin in the world; (As you kill me) O Dharma, you shall take birth on earth, (and that too) in the Shudra caste.
87Thus being cursed, Dharma was born as a Shudra as Vidura who was learned, virtuous and pure-bodied.
88The Suta, Sanjaya, who was like a Rishi, was begot by Gavalgana and the greatly powerful Karna was begot by Surya of Kunti when she was a maid.
89He came out of his mother's womb with a natural coat of mail and with a face beautified by ear-rings. For the benefit of the whole world, the world-wide famous.
90Vishnu himself, the worshipped deity of all the worlds, was begot by Vasudeva on Devaki. He is the great God without birth and death; he is the creator and lord of the universe.
91He is called by the learned the invisible cause of all, he knows no deterioration, he is the first Brahma, he is the abode of the three qualities (Satya, Raja and Tama), he is the great soul, he is undeteriorating, he is the first, the cause of the creation, the Nature, the controlling Lord.
92He is the Purusha, the Creator himself, he is the centre of Satya Guna, he is infinite, he is incapable of being moved, he is the deity, he is Lord Narayana;
93He is Dhata, he is undeteriorating, he is effulgent, he is the best, he is the great combiner, the increate, the invisible essence of all and the great immutable. He is bereft of those attributes that are knowable by the senses, he is the universe itself without beginning, birth and decay.
94This great being, possessed of infinite wealth, this Grandsire of all creatures, took his birth in the race of Andhaka Vrishnis, in order to increase the piety in the world.
95Satyaki and Kritavarma, learned in the science of arms, possessed of great prowess, well versed in all the Shastras, ever obedient to Narayana,
96And expert in the use of arms, were begot by Satyaki and Hridika. The seed of the great ascetic Rishi Bharadvaja was kept in a pot and there it began to develop. From that seed was born Drona. From the seed of Gautama, fallen on a heap of reeds, were born a twin, Kripa of great strength and (Kripi), the mother of Ashvathama; and then was begotten mighty Ashvathama by Drona.
97Then was born, from the sacrificial fire, Dhristadyumna, as effulgent as the fire itself.
98The mighty hero was bom, a bow in his hand, in order to kill Drona hereafter. From the sacrificial altar was born Krishnaa (Draupadi), resplendent and handsome.
99A girl of fascinating features and great beauty. Then was born the disciples of Pralhad, namely Nagnajit and Subala.
100Subala begot a son, named Shakuni, who through the curse of the celestials, became an enemy of virtue and a destroyer of creatures. And (Subala begot) a daughter,
101Who became the mother of Duryodhana and both of them were well versed in acquiring worldly profits. From Krishna Dvaipayana was born Dhritarashtra, the king of men.
102And Pandu of great strength, both in the wombs of the wives of Vichitravirya and from him was also born in the womb of a Shudra woman, the wise and intelligent Vidura, learned in both Dharma and Artha and free from all sins. Five sons were born of Pandu,
103In the wombs of his two wives. Yudhishthira was the son of the eldest. Yudhishthira was born of Dharma, Vrikodara Bhima was born of Maruta;
104The first of all, the best wielder of the arms, illustrious Arjuna was born of Indra; and Nakula and Sahadeva of handsome features, ever-engaged in the services of their superiors, were born of the twin Ashvinis. One hundred sons were born to the wise Dhritarashtra,
105Namely Duryodhana and others and another son, named Yuyutsu (born of a Vaisya woman).
106O descendant of the Bharata race, amongst those one hundred sons, eleven, namely Dushasana, Dussaha, Durmarshana, Vikarna, Chitrasena, Vivingsati, Jaya, Satyavrata, Purumitra and Yuyutsu of Vaisya wife, were all great car-warriors. Abhimanyu was born of Subhadra,
107The sister of Vasudeva (Krishna), begot by Arjuna and therefore he was the grandson of Pandu. Five sons were born to the five Pandavas by Draupadi, the daughter of Panchala.
108These princes were all very handsome and learned in all the Shastras. From Yudhishthira was born Prativindhya, from Bhima was born Sutasoma,
109From Arjuna was born Shrutakirti, from Nakula was born Shatanika and from Sahadeva was born the greatly powerful Shrutasena.
110Bhima begot a son in the forest on Hidimba, named Ghatotkacha. Drupada gave birth to a daughter also, named Shikhandini and she was transformed into a male child.
111She was thus transformed into a male child by a Yaksha, named Sthuna, who did it from the desire of doing her good. In that great battle of Kurus assembled many hundred of kings and potentates to fight among one another. I am unable to recount the names of those innumerable hosts. I have named only the principal ones who have been mentioned in this history (Mahabharata).
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — उपरिचर नामक एक राजा थे, जो सदा धर्म में निरत रहते थे। वे आखेट के अत्यन्त व्यसनी थे।
2पौरववंशी उन (उपरिचर) को वसु भी कहते थे; इन्द्र के निर्देश से उन्होंने चेदि का सुन्दर और उत्तम राज्य जीता।
3कुछ समय पश्चात् उन राजा ने शस्त्रों का त्याग करके एकान्त आश्रम में रहते हुए कठोर तपस्या की। एक दिन इन्द्र के नेतृत्व में देवगण उन राजा के पास आए।
4यह विश्वास करके कि वे कठोर तपस्या करके देवराज बनना चाहते हैं, देवगण उनके सम्मुख प्रकट होकर मधुर वचनों से उन्हें तपस्या से विरत करने में सफल हुए।
5देवताओं ने कहा — हे जगत्पति, आपको यह देखना चाहिए कि आपके हाथों धर्म का ह्रास न हो। आपके द्वारा रक्षित होकर धर्म विश्व की रक्षा करेगा।
6इन्द्र ने कहा — पृथ्वी पर धर्म की सावधानीपूर्वक और दृढ़ता से रक्षा कीजिए। पृथ्वी पर धर्म की रक्षा करते हुए आप (परलोक में) अनेक पवित्र लोक देखेंगे।
7यद्यपि मैं स्वर्ग का हूँ और आप पृथ्वी के, तथापि आप मेरे मित्र हैं और आप मुझे प्रिय हैं। हे नरपति, पृथ्वी के उस स्थान में निवास कीजिए जो रमणीय है, जो पशुओं, धन और धान्य से भरा है, जो पवित्र है, जो स्वर्ग के समान सुरक्षित है और जो उर्वरता से सम्पन्न है, जिसकी जलवायु सुखद है और जहाँ भोग की प्रत्येक वस्तु है।
8हे चेदिराज, यह चेदि, आपका राज्य, धन, रत्नों और बहुमूल्य मणियों से भरा है। इसमें प्रचुर खनिज सम्पदा है। आप वहीं निवास कीजिए।
9इस राज्य के नगर सब धर्म में निरत हैं। यहाँ के लोग ईमानदार और सन्तुष्ट हैं। वे हँसी में भी कभी असत्य नहीं बोलते।
10यहाँ पुत्र अपने पिताओं के साथ कभी धन का बँटवारा नहीं करते। वे सदा अपने माता-पिता के कल्याण के प्रति सजग रहते हैं। दुर्बल गौएँ यहाँ कभी हल में या माल ढोने वाली गाड़ी में नहीं जोती जातीं।
11वे सब सुपोषित और हृष्ट-पुष्ट हैं। हे देवपूजक, चेदि में चारों वर्ण अपने-अपने कर्तव्यों के पालन में लगे हुए हैं। तीनों लोकों में कुछ भी आपसे अज्ञात न रहे।
12मैं आपको एक उत्तम और विशाल स्फटिक रथ दूँगा, जो केवल देवताओं के पास होता है और जो आपको आकाश में ले जाने में समर्थ है।
13पृथ्वी के समस्त मर्त्यों में केवल आप ही उस श्रेष्ठ रथ पर सवार होकर देवता के समान आकाश में विचरण करेंगे, यद्यपि आपके पास भौतिक शरीर है।
14मैं आपको अम्लान कमलों की एक विजयदायिनी माला भी दूँगा, जिसे धारण करने पर आप शस्त्रों से घायल नहीं होंगे।
15हे नरपति, यह उत्तम, अनुपम और महान् माला, जो इन्द्रमाला के नाम से व्यापक रूप से विख्यात है, आपका विशिष्ट चिह्न होगी।
16वैशम्पायन ने कहा — वृत्रनाशक (इन्द्र) ने उन्हें ईमानदार और शान्तिप्रिय जनों की रक्षा के लिए एक वंश-दण्ड भी दिया।
17एक वर्ष बीत जाने पर राजा ने दाता (इन्द्र) की पूजा के प्रयोजन से उसे भूमि में गाड़ा।
18हे राजन्, उस दिन से आज तक समस्त राजा वसु का उदाहरण मानकर इन्द्र की पूजा के लिए भूमि में वंश-दण्ड गाड़ने लगे।
19दण्ड गाड़ने के पश्चात् वे उसे स्वर्णवस्त्रों से ढँकते हैं, सुगन्धों से सुवासित करते हैं और मालाओं तथा विविध आभूषणों से सजाते हैं।
20इस प्रकार मालाओं और आभूषणों से विधिपूर्वक इन्द्रदेव की पूजा होती थी। वे देव हंस का रूप धारण करके इस प्रकार अर्पित पूजा स्वीकार करने स्वयं आए। नृपश्रेष्ठ वसु द्वारा किया गया यह मंगलमय पूजन देखकर महेन्द्र अत्यन्त प्रसन्न हुए और उनसे बोले, "जो मनुष्य और राजा मेरी पूजा करेंगे —
21और चेदिराज के समान मेरा यह उत्सव मनाएँगे, वे अपने देशों और राज्यों के लिए धन और विजय प्राप्त करेंगे।
22उनके नगर भी विस्तार पाएँगे और सदा आनन्द में रहेंगे।" हे राजन्, महाराज वसु इस प्रकार देवताओं के महात्मा अधिपति मघवान् इन्द्र द्वारा आशीर्वादित हुए। जो मनुष्य इन्द्र का यह उत्सव मनवाते हैं —
23राजा वसु के समान भूमि, रत्नों और बहुमूल्य मणियों के दान के साथ, वे लोकों में अत्यन्त आदृत होते हैं।
24इस प्रकार इन्द्र द्वारा आशीर्वादित होकर तथा वर देते हुए और महान् यज्ञ करते हुए चेदिराज वसु इन्द्र का उत्सव मनाते रहे। उनके पाँच महाबली और अपरिमेय तेजस्वी पुत्र थे।
25उन सम्राट् (वसु) ने अपने पुत्रों को अनेक राज्यों में स्थापित किया। उनके यशस्वी पुत्र बृहद्रथ, जो महारथी थे, मगध के राज्य में स्थापित किए गए।
26उनके अन्य पुत्र थे प्रत्यग्रह और कुशाम्ब, जिन्हें मणिवाहन भी कहते थे। अन्य दो थे मावेल्ल और यदु, जो महाबली और युद्ध में अजेय थे।
27हे राजन्, ये उन महातेजस्वी राजर्षि के पुत्र थे। उन पाँचों पुत्रों ने अपने नामों पर राज्य और नगर बसाए।
28और इस प्रकार उन्होंने पृथक् राजवंश स्थापित किए जो दीर्घ युगों तक चले। जब वे स्फटिक रथ में आकाश में विचरण करते थे —
29तब गन्धर्व और अप्सराएँ उन यशस्वी पुरुष की उपासना करने आते थे। और चूँकि वे (अपने रथ में) ऊपरी लोकों में विचरण करते थे, इसलिए वे उपरिचर कहलाए।
30उनकी राजधानी के पास बहने वाली शुक्तिमती नामक नदी को एक बार कोलाहल नामक जीवित पर्वत ने रोक लिया, जो कामवश उन्मत्त था।
31वसु ने कोलाहल पर्वत को लात मारी और उस लात से बने गड्ढे के मार्ग से वह नदी उस पर्वत के आलिंगन से बाहर निकली।
32उस पर्वत के इस आलिंगन से नदी ने एक जुड़वाँ सन्तान — एक पुत्र और एक पुत्री — को जन्म दिया और वसु के प्रति कृतज्ञ उस नदी ने वे दोनों उन्हें सौंप दिए।
33राजर्षियों में श्रेष्ठ, धनदाता और शत्रुदमन उन (वसु) ने उस नदी के पुत्र को अपनी सेना का सेनापति बनाया।
34राजा ने उस नदी की पुत्री को, जो गिरिका कहलाती थीं, अपनी पत्नी बनाया; और वसु की पत्नी गिरिका ने ऋतुकाल आने पर स्नान से शुद्ध होकर अपनी अवस्था अपने पति को बताई। किन्तु उसी दिन वसु के पूर्वज उनके पास आए;
35और उन्होंने उन नृपश्रेष्ठ और बुद्धिमानों में अग्रगण्य से कहा कि वे उनके श्राद्ध के लिए मृग का वध करें; और यह सोचकर कि पूर्वजों की आज्ञा का उल्लंघन नहीं करना चाहिए —
36वे (मृग के) आखेट के लिए निकल पड़े और मन में गिरिका का ध्यान करते रहे, जो अत्यन्त सुन्दरी और स्वयं श्री के समान थीं।
37(जिस वन में राजा आखेट के लिए गए, उसमें) अनेक अशोक, चम्पक, चूत, अतिमुक्त, पुन्नाग, कर्णिकार, बकुल, दिव्य-पाटल —
38पाटल, नारिकेल, चन्दन, अर्जुन तथा अन्य विविध सुन्दर, पवित्र और विशाल वृक्ष थे, जो सुगन्धित फूलों और मधुर फलों से लदे थे।
39सारा वन कोयलों के मधुर स्वरों से उन्मत्त था और मत्त भ्रमरों के गुंजार से गूँज रहा था। वह वसन्त ऋतु थी और जिस वन में राजा विचरण कर रहे थे, वह कुबेर के उद्यानों के समान सुन्दर था।
40राजा कामना से भर गए, किन्तु उन्हें अपने पास गिरिका नहीं मिलीं। कामना से उन्मत्त होकर राजा इधर-उधर घूमने लगे; और उन्होंने देखा —
41एक सुन्दर अशोक वृक्ष, घने पत्तों से सजा हुआ और उसकी शाखाएँ फूलों से इस प्रकार ढँकी थीं कि वे दिखाई ही नहीं देती थीं।
42राजा उसकी शीतल छाया में सुखपूर्वक बैठ गए और मधु की सुगन्ध से मिश्रित फूलों की मधुर सुगन्ध का आनन्द लेने लगे।
43उन्होंने समस्त वन में धीरे-धीरे बहती हुई सुखद वायु का सेवन किया। वे इतने उत्तेजित हो गए कि उनका वीर्य स्खलित हो गया। इस प्रकार राजा का वीर्य उस वन में स्खलित हुआ।
44वीर्य स्खलित होने पर राजा उपरिचर ने उसकी उपयोगिता बचाने के लिए वह वीर्य एक वृक्ष के पत्ते पर एकत्र किया। राजा ने सोचा कि उनका वीर्य व्यर्थ न जाए और उनकी पत्नी का ऋतुकाल भी निष्फल न बीते।
45इस पर बार-बार विचार करके राजा वसु ने उसे अमोघ बनाने का दृढ़ निश्चय किया। उसे अपनी पत्नी के पास भेजने का उचित समय देखकर उन्होंने उस वीर्य को मन्त्रों से अभिमन्त्रित किया, जो किसी भी सन्तान की उत्पत्ति के लिए अत्यन्त बलवान् था।
46धर्म, अर्थ और काम के सूक्ष्म सत्यों के ज्ञाता उन राजा ने अपने अत्यन्त निकट बैठा एक वेगवान् बाज देखा। उन्होंने उस पक्षी को इस प्रकार सम्बोधित किया —
47"हे सौम्य, इसे मेरी पत्नी गिरिका के पास ले जाओ और उसे दे दो। वह इस समय ऋतुकाल में है।" उस वेगवान् बाज ने राजा से उसे लिया और आकाश में तीव्र गति से उड़ चला।
48जब वह इस प्रकार आकाश में उड़ रहा था, तब उसे एक दूसरे बाज ने देखा और यह समझकर कि वह कोई माँस ले जा रहा है, वह उस पर झपटा।
49वे दोनों पक्षी अपनी चोंचों से लड़ने लगे और जब वे इस प्रकार लड़ रहे थे, तब वह वीर्य यमुना के जल में गिर पड़ा।
50उस यमुना में अद्रिका नामक एक अप्सरा रहती थीं, जो ब्रह्मा के शाप के फलस्वरूप उस नदी के जल में मत्स्य के रूप में निवास करती थीं।
51वह मत्स्य अद्रिका शीघ्रता से उस स्थान पर आई जहाँ बाज के पंजों से वसु का वीर्य गिरा था और उसने उसे तत्काल निगल लिया।
52कुछ समय पश्चात् यह मत्स्य (अद्रिका) मछुओं द्वारा पकड़ी गई। हे भरतवंशश्रेष्ठ, वह वीर्य निगलने के दसवें मास की बात है।
53उस मत्स्य के उदर से मानव आकार के दो शिशु निकले — एक बालक और एक बालिका। मछुए (यह अद्भुत घटना देखकर) अत्यन्त विस्मित हुए और वे राजा उपरिचर (वसु) के पास गए।
54उन्होंने कहा, "हे राजन्, ये दोनों (बालक और बालिका) एक मत्स्य के गर्भ में उत्पन्न हुए हैं।" राजा उपरिचर ने पुरुष-सन्तान को ले लिया।
55वही शिशु आगे चलकर मत्स्य नामक धर्मात्मा और बलवान् नरेश हुआ। शिशुओं के जन्म लेते ही वह अप्सरा भी अपने रूप से मुक्त हो गईं —
56क्योंकि उन यशस्वी (ब्रह्मा) ने उन्हें पहले ही बता दिया था कि दो मानव सन्तानों को जन्म देने के पश्चात् वे अपने मत्स्य-रूप से मुक्त हो जाएँगी।
57अब उन वचनों के अनुसार, दोनों सन्तानों को जन्म देकर और मछुओं द्वारा मारी जाकर उन्होंने मत्स्य का रूप त्यागा और अपना दिव्य रूप धारण किया।
58तब वे उत्तम अप्सरा सिद्धों, ऋषियों और चारणों द्वारा सेवित मार्ग पर ऊपर उठ गईं। मत्स्यरूपा अप्सरा की उस मत्स्यगन्धा पुत्री को —
59राजा ने मछुओं को यह कहकर दे दिया, "यह (कन्या) तुम्हारी पुत्री हो।" वह महान् सौन्दर्य से सम्पन्न और प्रत्येक गुण से युक्त थी।
60मधुर मुस्कान वाली वह कन्या सत्यवती नाम से जानी गई; किन्तु मछुओं के संसर्ग के कारण वह वर्षों तक मत्स्यगन्धा रही।
61अपने पिता (उस मछुए) की सेवा करने की इच्छा से वे यमुना के जल में नौका चलाती थीं। तीर्थयात्रा पर जाते हुए पराशर ने एक दिन उन्हें देखा।
62वे अत्यन्त सुन्दरी थीं, सिद्ध के लिए भी कामना का विषय। मधुर मुस्कान वाली उस कन्या को देखते ही उन बुद्धिमान् ऋषि ने उन्हें पाने की इच्छा की।
63ऋषिश्रेष्ठ (पराशर) ने दिव्य सौन्दर्य और सुडौल जंघाओं वाली उस वसु-पुत्री को सम्बोधित करते हुए कहा, "हे भाग्यशालिनी कन्ये, मेरा आलिंगन स्वीकार करो।"
64उन्होंने उत्तर दिया, "हे पवित्र ऋषि, देखिए, नदी के दोनों तटों पर ऋषिगण खड़े हैं। उनके देखते हुए मैं आपकी इच्छा कैसे पूरी कर सकती हूँ?"
65उनके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन यशस्वी प्रभु (पराशर) ने एक कुहरा उत्पन्न किया, जिससे सारा स्थान अन्धकार से ढँक गया।
66उन महर्षि द्वारा कुहरे की सहसा उत्पत्ति देखकर वह कन्या अत्यन्त विस्मित हुई और लज्जा से रक्ताभ हो उठी।
67सत्यवती ने कहा — हे पवित्र ऋषि, मुझे अपने पिता के अधीन कन्या जानिए। हे निष्पाप, आपका आलिंगन स्वीकार करने से मेरा कुमारीत्व कलंकित हो जाएगा।
68हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे ऋषि, मेरा कुमारीत्व कलंकित हो जाने पर मैं घर कैसे लौट सकूँगी? तब मैं जीवन धारण न कर सकूँगी। हे यशस्वी, इन सबका (कृपापूर्वक) विचार कीजिए और जो उचित हो, वह कीजिए।
69वैशम्पायन ने कहा — उनके कहे सब वचनों से अत्यन्त प्रसन्न होकर उन ब्राह्मणश्रेष्ठ (पराशर) ने उत्तर दिया, "मेरे साथ संसर्ग के पश्चात् भी तुम कुमारी ही रहोगी।
70हे भीरु कन्ये, हे सुन्दरी, तुम जो वर चाहो, मुझसे माँग लो। हे मधुर मुस्कान वाली सुन्दरी, मेरा अनुग्रह (वर) कभी निष्फल नहीं हुआ है।"
71इस प्रकार कहे जाने पर उस कन्या (सत्यवती) ने यह वर माँगा कि उनका शरीर सुगन्धित हो जाए; और उन यशस्वी ऋषि ने उनके हृदय की वह कामना पूरी कर दी।
72वर प्राप्त करके वे अत्यन्त प्रसन्न हुईं। वे ऋतुकाल में थीं और उन्होंने अद्भुत कर्मों वाले उन ऋषि का आलिंगन स्वीकार किया।
73तभी से वे मनुष्यों में गन्धवती (सुगन्धित) नाम से विख्यात हुईं। मनुष्य एक योजन की दूरी से उनके शरीर की मधुर सुगन्ध पा सकते थे।
74इसीलिए वे योजनगन्धा भी कहलाईं। यह सब हो जाने पर यशस्वी पराशर अपने धाम (आश्रम) को चले गए।
75उत्तम वर पाकर सत्यवती अत्यन्त प्रसन्न हुईं और वे उसी दिन पराशर के संसर्ग से गर्भवती हो गईं।
76उन्होंने यमुना के एक द्वीप में पराशर से उत्पन्न एक महाबली शिशु को जन्म दिया; और उस शिशु ने अपनी माता की अनुमति से संन्यास अपना लिया।
77वे यह कहकर चले गए, "जब भी किसी अवसर पर आप मेरा स्मरण करेंगी, मैं (तत्काल) आपके सम्मुख प्रकट हो जाऊँगा।" इस प्रकार सत्यवती के गर्भ में पराशर से द्वैपायन का जन्म हुआ।
78द्वीप में जन्म लेने के कारण वे द्वैपायन कहलाए। उन विद्वान् (द्वैपायन) ने यह जानकर कि प्रत्येक युग में धर्म एक-एक चरण से क्षीण होता जाएगा —
79और मानव आयु तथा बल भी युग के अनुसार (क्रमशः घटते और क्षीण होते) जाएँगे, तथा ब्रह्मा और ब्राह्मणों का अनुग्रह प्राप्त करने की इच्छा से प्रेरित होकर —
80वेदों को व्यवस्थित किया और इसीलिए वे व्यास कहलाए। फिर उन्होंने वेदों और पंचम वेद महाभारत की शिक्षा दी —
81सुमन्तु, जैमिनि, पैल, अपने पुत्र शुक और अपने शिष्य वैशम्पायन (अर्थात् मुझे)।
82भारत-संहिता उनके द्वारा इन पुरुषों के माध्यम से पृथक्-पृथक् प्रकाशित की गई। तब शन्तनु से गंगा के गर्भ में महान् तेज, कीर्ति और अपरिमेय पराक्रम वाले भीष्म का जन्म हुआ। वेदों की व्याख्या में निपुण एक यशस्वी और विख्यात ऋषि थे —
83वे महाविख्यात पुरुष अणिमाण्डव्य नाम से जाने जाते थे। निर्दोष होते हुए भी उन पर चोरी का अभियोग लगाया गया और उन्हें शूली पर चढ़ाया गया।
84तब उन महर्षि ने धर्म को बुलाकर उससे इस प्रकार कहा, "अपने बचपन में मैंने एक छोटी मक्खी को घास के तिनके से बेधा था।
85हे धर्म, मुझे अपना यही पाप स्मरण है; अन्य कोई स्मरण नहीं। मैंने तब से सहस्रगुनी तपस्या की है। क्या मेरी उस महान् तपस्या से मेरा वह एक पाप प्रायश्चित्त नहीं हुआ?
86ब्रह्महत्या संसार के किसी भी अन्य पाप से अधिक जघन्य है; (तुम मुझे मार रहे हो, अतः) हे धर्म, तुम पृथ्वी पर जन्म लोगे और वह भी शूद्र वर्ण में।"
87इस प्रकार शापित होकर धर्म शूद्र के रूप में विदुर बनकर जन्मे, जो विद्वान्, धर्मात्मा और शुद्ध शरीर वाले थे।
88ऋषि के समान सूत सञ्जय गवल्गण से उत्पन्न हुए और महाबली कर्ण कुन्ती के कुमारी अवस्था में सूर्य से उत्पन्न हुए।
89वे अपनी माता के गर्भ से स्वाभाविक कवच के साथ और कुण्डलों से सुशोभित मुख के साथ बाहर आए। समस्त संसार के हित के लिए, विश्वविख्यात —
90स्वयं विष्णु, समस्त लोकों के आराध्य देव, वसुदेव से देवकी के गर्भ में उत्पन्न हुए। वे जन्म और मृत्यु से रहित महादेव हैं; वे विश्व के स्रष्टा और स्वामी हैं।
91वे विद्वानों द्वारा सबके अदृश्य कारण कहे जाते हैं; उनका क्षय नहीं होता; वे आदि ब्रह्म हैं; वे तीनों गुणों (सत्त्व, रजस् और तमस्) के धाम हैं; वे महान् आत्मा हैं; वे अविनाशी हैं; वे प्रथम हैं, सृष्टि के कारण हैं, प्रकृति हैं, नियन्ता प्रभु हैं।
92वे पुरुष हैं, स्वयं स्रष्टा हैं, वे सत्त्वगुण के केन्द्र हैं, वे अनन्त हैं, वे अचल हैं, वे देव हैं, वे भगवान् नारायण हैं;
93वे धाता हैं, वे अविनाशी हैं, वे तेजस्वी हैं, वे श्रेष्ठ हैं, वे महान् संयोजक हैं, अजन्मा हैं, सबका अदृश्य सार हैं और महान् अपरिवर्तनीय हैं। वे उन गुणों से रहित हैं जो इन्द्रियों से जाने जा सकते हैं; वे स्वयं ही विश्व हैं — आदि, जन्म और क्षय से रहित।
94अनन्त ऐश्वर्य से सम्पन्न, समस्त प्राणियों के इन पितामह ने संसार में धर्म की वृद्धि के लिए अन्धक-वृष्णि वंश में जन्म लिया।
95अस्त्रविद्या के ज्ञाता, महान् पराक्रम से सम्पन्न, समस्त शास्त्रों में निपुण, सदा नारायण के आज्ञाकारी —
96और अस्त्र-प्रयोग में निपुण सात्यकि और कृतवर्मा क्रमशः सत्यक और हृदिक से उत्पन्न हुए। महातपस्वी ऋषि भरद्वाज का वीर्य एक पात्र में रखा गया और वहीं वह विकसित होने लगा। उसी वीर्य से द्रोण का जन्म हुआ। गौतम के वीर्य से, जो सरकण्डों के ढेर पर गिरा था, एक जुड़वाँ जोड़ी उत्पन्न हुई — महाबली कृप और (कृपी), अश्वत्थामा की माता; और फिर द्रोण से महाबली अश्वत्थामा उत्पन्न हुए।
97फिर यज्ञाग्नि से धृष्टद्युम्न का जन्म हुआ, जो स्वयं अग्नि के समान तेजस्वी था।
98वह महावीर आगे चलकर द्रोण का वध करने के लिए हाथ में धनुष लिए उत्पन्न हुआ। यज्ञवेदी से कृष्णा (द्रौपदी) का जन्म हुआ, जो देदीप्यमान और सुन्दर थीं —
99मोहक रूप और महान् सौन्दर्य वाली कन्या। फिर प्रह्लाद के शिष्य उत्पन्न हुए, अर्थात् नग्नजित् और सुबल।
100सुबल ने शकुनि नामक एक पुत्र उत्पन्न किया, जो देवताओं के शाप से धर्म का शत्रु और प्राणियों का संहारक बना। और (सुबल ने) एक पुत्री (उत्पन्न की) —
101जो दुर्योधन की माता बनीं और वे दोनों सांसारिक लाभ अर्जित करने में निपुण थे। कृष्ण द्वैपायन से नरपति धृतराष्ट्र का जन्म हुआ —
102और महाबली पाण्डु का भी — दोनों विचित्रवीर्य की पत्नियों के गर्भ में; और उन्हीं से एक शूद्रा स्त्री के गर्भ में बुद्धिमान् और मेधावी विदुर उत्पन्न हुए, जो धर्म और अर्थ — दोनों के ज्ञाता और समस्त पापों से रहित थे। पाण्डु के पाँच पुत्र उत्पन्न हुए —
103उनकी दो पत्नियों के गर्भ में। युधिष्ठिर उनमें ज्येष्ठ के पुत्र थे। युधिष्ठिर धर्म से उत्पन्न हुए, वृकोदर भीम मरुत् से उत्पन्न हुए;
104सर्वश्रेष्ठ, अस्त्रधारियों में सर्वोत्तम, यशस्वी अर्जुन इन्द्र से उत्पन्न हुए; और सुन्दर रूप वाले, सदा अपने गुरुजनों की सेवा में लगे रहने वाले नकुल और सहदेव अश्विनीकुमारों से उत्पन्न हुए। बुद्धिमान् धृतराष्ट्र के सौ पुत्र हुए —
105अर्थात् दुर्योधन आदि; और एक अन्य पुत्र, जिसका नाम युयुत्सु था (जो एक वैश्य स्त्री से उत्पन्न हुआ)।
106हे भरतवंशी, उन सौ पुत्रों में ग्यारह — अर्थात् दुःशासन, दुःसह, दुर्मर्षण, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति, जय, सत्यव्रत, पुरुमित्र और वैश्य पत्नी से उत्पन्न युयुत्सु — सब महारथी थे। सुभद्रा से अभिमन्यु उत्पन्न हुए —
107जो वासुदेव (कृष्ण) की बहन थीं, और वे अर्जुन से उत्पन्न हुए; इसलिए वे पाण्डु के पौत्र थे। पाँचों पाण्डवों को पाञ्चालराज की पुत्री द्रौपदी से पाँच पुत्र हुए।
108ये राजकुमार सब अत्यन्त सुन्दर और समस्त शास्त्रों के ज्ञाता थे। युधिष्ठिर से प्रतिविन्ध्य उत्पन्न हुए, भीम से सुतसोम उत्पन्न हुए,
109अर्जुन से श्रुतकीर्ति उत्पन्न हुए, नकुल से शतानीक उत्पन्न हुए और सहदेव से महाबली श्रुतसेन उत्पन्न हुए।
110भीम ने वन में हिडिम्बा से घटोत्कच नामक एक पुत्र उत्पन्न किया। द्रुपद ने शिखण्डिनी नामक एक पुत्री को भी जन्म दिया और वह पुरुष-सन्तान में रूपान्तरित हो गई।
111वह इस प्रकार स्थूण नामक एक यक्ष द्वारा पुरुष-सन्तान में रूपान्तरित की गई, जिसने यह उसका हित करने की इच्छा से किया। कुरुओं के उस महायुद्ध में परस्पर लड़ने के लिए अनेक सौ राजा और नरेश एकत्र हुए। मैं उन असंख्य समूहों के नाम गिनाने में असमर्थ हूँ। मैंने केवल उन प्रमुखों के नाम लिए हैं जिनका उल्लेख इस इतिहास (महाभारत) में हुआ है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — उपरिचर नामक एक राजा थिए, जो सदा धर्ममा निरत रहन्थे। उनी आखेटका अत्यन्त व्यसनी थिए।
2पौरववंशी उनलाई (उपरिचरलाई) वसु पनि भन्थे; इन्द्रको निर्देशले उनले चेदिको सुन्दर र उत्तम राज्य जिते।
3केही समयपछि ती राजाले शस्त्रको त्याग गरेर एकान्त आश्रममा बस्दै कठोर तपस्या गरे। एक दिन इन्द्रको नेतृत्वमा देवगण ती राजाकहाँ आए।
4यो विश्वास गरेर कि उनी कठोर तपस्या गरेर देवराज बन्न चाहन्छन्, देवगण उनको सामु प्रकट भई मधुर वचनले उनलाई तपस्याबाट विरत गराउन सफल भए।
5देवताहरूले भने — हे जगत्पति, तपाईंले यो हेर्नुपर्छ कि तपाईंको हातबाट धर्मको ह्रास नहोस्। तपाईंद्वारा रक्षित भई धर्मले विश्वको रक्षा गर्नेछ।
6इन्द्रले भने — पृथ्वीमा धर्मको सावधानीपूर्वक र दृढतापूर्वक रक्षा गर्नुहोस्। पृथ्वीमा धर्मको रक्षा गर्दै तपाईंले (परलोकमा) अनेक पवित्र लोक देख्नुहुनेछ।
7यद्यपि म स्वर्गको हुँ र तपाईं पृथ्वीको, तैपनि तपाईं मेरा मित्र हुनुहुन्छ र तपाईं मलाई प्रिय हुनुहुन्छ। हे नरपति, पृथ्वीको त्यस स्थानमा निवास गर्नुहोस् जो रमणीय छ, जो पशु, धन र धान्यले भरिएको छ, जो पवित्र छ, जो स्वर्गझैँ सुरक्षित छ र जो उर्वरताले सम्पन्न छ, जसको हावापानी सुखद छ र जहाँ भोगका प्रत्येक वस्तु छन्।
8हे चेदिराज, यो चेदि, तपाईंको राज्य, धन, रत्न र बहुमूल्य मणिले भरिएको छ। यसमा प्रचुर खनिज सम्पदा छ। तपाईं त्यहीँ निवास गर्नुहोस्।
9यस राज्यका नगर सबै धर्ममा निरत छन्। यहाँका मानिस इमानदार र सन्तुष्ट छन्। तिनीहरू ठट्टामा पनि कहिल्यै असत्य बोल्दैनन्।
10यहाँ पुत्रहरूले आफ्ना पितासँग कहिल्यै धनको बाँडफाँट गर्दैनन्। तिनीहरू सदा आफ्ना आमाबाबुको कल्याणप्रति सजग रहन्छन्। दुब्ला गाईहरू यहाँ कहिल्यै हलोमा वा माल बोक्ने गाडामा जोतिँदैनन्।
11तिनीहरू सबै सुपोषित र हृष्टपुष्ट छन्। हे देवपूजक, चेदिमा चारै वर्ण आ-आफ्ना कर्तव्यको पालनामा लागिरहेका छन्। तीनवटै लोकमा केही पनि तपाईंबाट अज्ञात नरहोस्।
12म तपाईंलाई एउटा उत्तम र विशाल स्फटिक रथ दिनेछु, जो केवल देवताहरूसँग हुन्छ र जसले तपाईंलाई आकाशमा लैजान समर्थ छ।
13पृथ्वीका सम्पूर्ण मर्त्यमा केवल तपाईं मात्र त्यस श्रेष्ठ रथमा सवार भई देवताझैँ आकाशमा विचरण गर्नुहुनेछ, यद्यपि तपाईंसँग भौतिक शरीर छ।
14म तपाईंलाई अम्लान कमलहरूको एउटा विजयदायिनी माला पनि दिनेछु, जसलाई धारण गर्दा तपाईं शस्त्रले घाइते हुनुहुनेछैन।
15हे नरपति, यो उत्तम, अनुपम र महान् माला, जो इन्द्रमालाका नामले व्यापक रूपले विख्यात छ, तपाईंको विशिष्ट चिह्न हुनेछ।
16वैशम्पायनले भने — वृत्रनाशक (इन्द्र) ले उनलाई इमानदार र शान्तिप्रिय जनहरूको रक्षाका लागि एउटा बाँसको दण्ड पनि दिए।
17एक वर्ष बितेपछि राजाले दाता (इन्द्र) को पूजाको प्रयोजनले त्यो भूमिमा गाडे।
18हे राजन्, त्यस दिनदेखि आजसम्म सम्पूर्ण राजाहरूले वसुको उदाहरण मानेर इन्द्रको पूजाका लागि भूमिमा बाँसको दण्ड गाड्न थाले।
19दण्ड गाडेपछि तिनीहरूले त्यसलाई स्वर्णवस्त्रले ढाक्छन्, सुगन्धले सुवासित पार्छन् र माला तथा विविध आभूषणले सजाउँछन्।
20यसरी माला र आभूषणले विधिपूर्वक इन्द्रदेवको पूजा हुन्थ्यो। ती देव हंसको रूप धारण गरेर यसरी अर्पित पूजा स्वीकार गर्न स्वयं आए। नृपश्रेष्ठ वसुद्वारा गरिएको यो मंगलमय पूजन देखेर महेन्द्र अत्यन्त प्रसन्न भए र उनलाई भने, "जुन मनुष्य र राजाले मेरो पूजा गर्नेछन् —
21र चेदिराजझैँ मेरो यो उत्सव मनाउनेछन्, तिनीहरूले आफ्ना देश र राज्यका लागि धन र विजय प्राप्त गर्नेछन्।
22तिनका नगर पनि विस्तार पाउनेछन् र सदा आनन्दमा रहनेछन्।" हे राजन्, महाराज वसु यसरी देवताहरूका महात्मा अधिपति मघवान् इन्द्रद्वारा आशीर्वादित भए। जुन मनुष्यहरूले इन्द्रको यो उत्सव मनाउँछन् —
23राजा वसुझैँ भूमि, रत्न र बहुमूल्य मणिको दानसहित, तिनीहरू लोकहरूमा अत्यन्त आदृत हुन्छन्।
24यसरी इन्द्रद्वारा आशीर्वादित भई तथा वर दिँदै र महान् यज्ञ गर्दै चेदिराज वसुले इन्द्रको उत्सव मनाइरहे। उनका पाँच महाबली र अपरिमेय तेजस्वी पुत्र थिए।
25ती सम्राट् (वसु) ले आफ्ना पुत्रहरूलाई अनेक राज्यमा स्थापित गरे। उनका यशस्वी पुत्र बृहद्रथ, जो महारथी थिए, मगधको राज्यमा स्थापित गरिए।
26उनका अन्य पुत्र थिए प्रत्यग्रह र कुशाम्ब, जसलाई मणिवाहन पनि भन्थे। अन्य दुई थिए मावेल्ल र यदु, जो महाबली र युद्धमा अजेय थिए।
27हे राजन्, यी ती महातेजस्वी राजर्षिका पुत्र थिए। ती पाँचैजना पुत्रले आफ्ना नाममा राज्य र नगर बसाए।
28र यसरी उनीहरूले पृथक् राजवंश स्थापित गरे जो दीर्घ युगसम्म चले। जब उनी स्फटिक रथमा आकाशमा विचरण गर्थे —
29तब गन्धर्व र अप्सराहरू ती यशस्वी पुरुषको उपासना गर्न आउँथे। र किनभने उनी (आफ्नो रथमा) माथिल्ला लोकमा विचरण गर्थे, त्यसैले उनी उपरिचर कहलाए।
30उनको राजधानीको छेउबाट बग्ने शुक्तिमती नामक नदीलाई एक पटक कोलाहल नामक जीवित पर्वतले रोक्यो, जो कामवश उन्मत्त थियो।
31वसुले कोलाहल पर्वतलाई लात हाने र त्यस लातले बनेको खाल्डोको मार्गबाट त्यो नदी त्यस पर्वतको आलिङ्गनबाट बाहिर निस्की।
32त्यस पर्वतको यस आलिङ्गनबाट नदीले एउटा जुम्ल्याहा सन्तान — एक पुत्र र एक पुत्री — लाई जन्म दिइन् र वसुप्रति कृतज्ञ त्यस नदीले ती दुवै उनलाई सुम्पिदिइन्।
33राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ, धनदाता र शत्रुदमन ती (वसु) ले त्यस नदीका पुत्रलाई आफ्नो सेनाको सेनापति बनाए।
34राजाले त्यस नदीकी पुत्रीलाई, जो गिरिका कहलाइन्थिन्, आफ्नी पत्नी बनाए; र वसुकी पत्नी गिरिकाले ऋतुकाल आएपछि स्नानले शुद्ध भई आफ्नो अवस्था आफ्ना पतिलाई बताइन्। तर त्यसै दिन वसुका पुर्खाहरू उनीकहाँ आए;
35र उनीहरूले ती नृपश्रेष्ठ र बुद्धिमान्हरूमा अग्रगण्यलाई भने कि उनले तिनको श्राद्धका लागि मृगको वध गरून्; र यो सोचेर कि पुर्खाहरूको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्नुहुँदैन —
36उनी (मृगको) आखेटका लागि निस्के र मनमा गिरिकाको ध्यान गरिरहे, जो अत्यन्त सुन्दरी र स्वयं श्रीसमान थिइन्।
37(जुन वनमा राजा आखेटका लागि गए, त्यसमा) अनेक अशोक, चम्पक, चूत, अतिमुक्त, पुन्नाग, कर्णिकार, बकुल, दिव्य-पाटल —
38पाटल, नरिवल, चन्दन, अर्जुन तथा अन्य विविध सुन्दर, पवित्र र विशाल वृक्ष थिए, जो सुगन्धित फूल र मधुर फलले लदेका थिए।
39सारा वन कोइलीहरूका मधुर स्वरले उन्मत्त थियो र मत्त भमराहरूको गुञ्जनले गुन्जिरहेको थियो। त्यो वसन्त ऋतु थियो र जुन वनमा राजा विचरण गरिरहेका थिए, त्यो कुबेरका उद्यानझैँ सुन्दर थियो।
40राजा कामनाले भरिए, तर उनलाई आफ्नो छेउमा गिरिका भेटिइनन्। कामनाले उन्मत्त भई राजा यताउता घुम्न थाले; र उनले देखे —
41एउटा सुन्दर अशोक वृक्ष, घना पातले सजिएको र त्यसका हाँगा फूलले यसरी ढाकिएका थिए कि ती देखिँदै देखिँदैनथे।
42राजा त्यसको शीतल छायामा सुखपूर्वक बसे र मधुको सुगन्धले मिसिएको फूलहरूको मधुर सुगन्धको आनन्द लिन थाले।
43उनले सम्पूर्ण वनमा बिस्तारै बग्ने सुखद वायुको सेवन गरे। उनी यति उत्तेजित भए कि उनको वीर्य स्खलित भयो। यसरी राजाको वीर्य त्यस वनमा स्खलित भयो।
44वीर्य स्खलित भएपछि राजा उपरिचरले त्यसको उपयोगिता बचाउन त्यो वीर्य एउटा वृक्षको पातमा जम्मा गरे। राजाले सोचे कि उनको वीर्य व्यर्थ नजाओस् र उनकी पत्नीको ऋतुकाल पनि निष्फल नबितोस्।
45यसमाथि बारम्बार विचार गरेर राजा वसुले त्यसलाई अमोघ बनाउने दृढ निश्चय गरे। त्यो आफ्नी पत्नीकहाँ पठाउने उचित समय हेरेर उनले त्यस वीर्यलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित गरे, जो कुनै पनि सन्तानको उत्पत्तिका लागि अत्यन्त बलवान् थियो।
46धर्म, अर्थ र कामका सूक्ष्म सत्यका ज्ञाता ती राजाले आफ्नो अत्यन्त नजिक बसेको एउटा वेगवान् बाज देखे। उनले त्यस पक्षीलाई यसरी सम्बोधन गरे —
47"हे सौम्य, यो मेरी पत्नी गिरिकाकहाँ लैजाऊ र उनलाई देऊ। उनी यस बेला ऋतुकालमा छिन्।" त्यस वेगवान् बाजले राजाबाट त्यो लियो र आकाशमा तीव्र गतिले उड्यो।
48जब त्यो यसरी आकाशमा उडिरहेको थियो, तब त्यसलाई अर्को बाजले देख्यो र यो ठानेर कि त्यसले कुनै मासु लैजाँदै छ, त्यो त्यसमाथि झम्ट्यो।
49ती दुवै पक्षी आफ्ना चुच्चोले लड्न थाले र जब तिनीहरू यसरी लडिरहेका थिए, तब त्यो वीर्य यमुनाको जलमा खस्यो।
50त्यस यमुनामा अद्रिका नामक एक अप्सरा बस्थिन्, जो ब्रह्माको शापको फलस्वरूप त्यस नदीको जलमा माछाको रूपमा निवास गर्थिन्।
51त्यो माछा अद्रिका हतारिँदै त्यस स्थानमा आई जहाँ बाजका पञ्जाबाट वसुको वीर्य खसेको थियो र त्यसले त्यो तत्काल निल्यो।
52केही समयपछि यो माछा (अद्रिका) माझीहरूद्वारा समातियो। हे भरतवंशश्रेष्ठ, त्यो वीर्य निलेको दशौँ महिनाको कुरा हो।
53त्यस माछाको पेटबाट मानव आकारका दुई शिशु निस्के — एक बालक र एक बालिका। माझीहरू (यो अद्भुत घटना देखेर) अत्यन्त विस्मित भए र तिनीहरू राजा उपरिचर (वसु) कहाँ गए।
54तिनीहरूले भने, "हे राजन्, यी दुवै (बालक र बालिका) एउटा माछाको गर्भमा उत्पन्न भएका हुन्।" राजा उपरिचरले पुरुष-सन्तानलाई लिए।
55त्यही शिशु पछि गएर मत्स्य नामक धर्मात्मा र बलवान् नरेश भयो। शिशुहरूको जन्म हुनासाथ ती अप्सरा पनि आफ्नो रूपबाट मुक्त भइन् —
56किनभने ती यशस्वी (ब्रह्मा) ले उनलाई पहिले नै बताइदिएका थिए कि दुई मानव सन्तानलाई जन्म दिएपछि उनी आफ्नो मत्स्य-रूपबाट मुक्त हुनेछिन्।
57अब ती वचनअनुसार, दुवै सन्तानलाई जन्म दिएर र माझीहरूद्वारा मारिएर उनले माछाको रूप त्यागिन् र आफ्नो दिव्य रूप धारण गरिन्।
58तब ती उत्तम अप्सरा सिद्ध, ऋषि र चारणहरूद्वारा सेवित मार्गमा माथि उठिन्। मत्स्यरूपा अप्सराकी त्यस मत्स्यगन्धा पुत्रीलाई —
59राजाले माझीहरूलाई यसो भन्दै दिइदिए, "यी (कन्या) तिमीहरूकी पुत्री होऊन्।" उनी महान् सौन्दर्यले सम्पन्न र प्रत्येक गुणले युक्त थिइन्।
60मधुर मुस्कान भएकी ती कन्या सत्यवती नामले चिनिइन्; तर माझीहरूको संसर्गका कारण उनी वर्षौँसम्म मत्स्यगन्धा रहिन्।
61आफ्ना पिता (त्यस माझी) को सेवा गर्ने इच्छाले उनी यमुनाको जलमा डुङ्गा चलाउँथिन्। तीर्थयात्रामा जाँदै गरेका पराशरले एक दिन उनलाई देखे।
62उनी अत्यन्त सुन्दरी थिइन्, सिद्धका लागि पनि कामनाको विषय। मधुर मुस्कान भएकी त्यस कन्यालाई देख्नासाथ ती बुद्धिमान् ऋषिले उनलाई पाउने इच्छा गरे।
63ऋषिश्रेष्ठ (पराशर) ले दिव्य सौन्दर्य र सुडौल तिघ्रा भएकी त्यस वसु-पुत्रीलाई सम्बोधन गर्दै भने, "हे भाग्यशालिनी कन्या, मेरो आलिङ्गन स्वीकार गर।"
64उनले जवाफ दिइन्, "हे पवित्र ऋषि, हेर्नुहोस्, नदीका दुवै किनारमा ऋषिहरू उभिएका छन्। तिनको देख्तादेख्तै म तपाईंको इच्छा कसरी पूरा गर्न सक्छु?"
65उनीद्वारा यसरी भनिएपछि ती यशस्वी प्रभु (पराशर) ले एउटा कुहिरो उत्पन्न गरे, जसले सारा स्थान अन्धकारले ढाकियो।
66ती महर्षिद्वारा कुहिरोको एक्कासि उत्पत्ति देखेर ती कन्या अत्यन्त विस्मित भइन् र लाजले रातो भइन्।
67सत्यवतीले भनिन् — हे पवित्र ऋषि, मलाई आफ्ना पिताको अधीनमा रहेकी कन्या जान्नुहोस्। हे निष्पाप, तपाईंको आलिङ्गन स्वीकार गर्दा मेरो कुमारीत्व कलंकित हुनेछ।
68हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे ऋषि, मेरो कुमारीत्व कलंकित भएपछि म घर कसरी फर्कन सक्नेछु? तब म जीवन धारण गर्न सक्नेछैनँ। हे यशस्वी, यी सबैको (कृपापूर्वक) विचार गर्नुहोस् र जो उचित होस्, त्यो गर्नुहोस्।
69वैशम्पायनले भने — उनका भनेका सबै वचनबाट अत्यन्त प्रसन्न भई ती ब्राह्मणश्रेष्ठ (पराशर) ले जवाफ दिए, "मसँगको संसर्गपछि पनि तिमी कुमारी नै रहनेछ्यौ।
70हे भीरु कन्या, हे सुन्दरी, तिमीले जुन वर चाहन्छ्यौ, मबाट मागिहाल। हे मधुर मुस्कान भएकी सुन्दरी, मेरो अनुग्रह (वर) कहिल्यै निष्फल भएको छैन।"
71यसरी भनिएपछि ती कन्या (सत्यवती) ले यो वर मागिन् कि उनको शरीर सुगन्धित होस्; र ती यशस्वी ऋषिले उनको हृदयको त्यो कामना पूरा गरिदिए।
72वर प्राप्त गरेर उनी अत्यन्त प्रसन्न भइन्। उनी ऋतुकालमा थिइन् र उनले अद्भुत कर्म भएका ती ऋषिको आलिङ्गन स्वीकार गरिन्।
73त्यसै बेलादेखि उनी मनुष्यहरूमा गन्धवती (सुगन्धित) नामले विख्यात भइन्। मनुष्यहरूले एक योजनको दूरीबाट उनको शरीरको मधुर सुगन्ध पाउन सक्थे।
74त्यसैले उनी योजनगन्धा पनि कहलाइन्। यो सबै भइसकेपछि यशस्वी पराशर आफ्नो धाम (आश्रम) तिर गए।
75उत्तम वर पाएर सत्यवती अत्यन्त प्रसन्न भइन् र उनी त्यसै दिन पराशरको संसर्गबाट गर्भवती भइन्।
76उनले यमुनाको एउटा द्वीपमा पराशरबाट उत्पन्न एक महाबली शिशुलाई जन्म दिइन्; र त्यस शिशुले आफ्नी आमाको अनुमतिले संन्यास अपनायो।
77उनी यसो भनेर गए, "जब पनि कुनै अवसरमा तपाईंले मेरो स्मरण गर्नुहुनेछ, म (तत्काल) तपाईंको सामु प्रकट हुनेछु।" यसरी सत्यवतीको गर्भमा पराशरबाट द्वैपायनको जन्म भयो।
78द्वीपमा जन्म लिएकाले उनी द्वैपायन कहलाए। ती विद्वान् (द्वैपायन) ले यो जानेर कि प्रत्येक युगमा धर्म एक-एक चरणले क्षीण हुँदै जानेछ —
79र मानव आयु तथा बल पनि युगअनुसार (क्रमशः घट्दै र क्षीण हुँदै) जानेछन्, तथा ब्रह्मा र ब्राह्मणहरूको अनुग्रह प्राप्त गर्ने इच्छाले प्रेरित भई —
80वेदहरूलाई व्यवस्थित गरे र त्यसैले उनी व्यास कहलाए। अनि उनले वेद र पञ्चम वेद महाभारतको शिक्षा दिए —
81सुमन्तु, जैमिनि, पैल, आफ्ना पुत्र शुक र आफ्ना शिष्य वैशम्पायन (अर्थात् मलाई)।
82भारत-संहिता उनीद्वारा यी पुरुषहरूको माध्यमबाट छुट्टाछुट्टै प्रकाशित गरियो। तब शन्तनुबाट गंगाको गर्भमा महान् तेज, कीर्ति र अपरिमेय पराक्रम भएका भीष्मको जन्म भयो। वेदको व्याख्यामा निपुण एक यशस्वी र विख्यात ऋषि थिए —
83ती महाविख्यात पुरुष अणिमाण्डव्य नामले चिनिन्थे। निर्दोष हुँदाहुँदै पनि उनीमाथि चोरीको अभियोग लगाइयो र उनलाई शूलीमा चढाइयो।
84तब ती महर्षिले धर्मलाई बोलाएर उसलाई यसरी भने, "आफ्नो बाल्यकालमा मैले एउटा सानो झिँगालाई घाँसको सिन्काले बेधेको थिएँ।
85हे धर्म, मलाई आफ्नो यही पाप सम्झना छ; अरू कुनै सम्झना छैन। मैले त्यसबेलादेखि हजार गुणा तपस्या गरेको छु। के मेरो त्यस महान् तपस्याले मेरो त्यो एउटा पापको प्रायश्चित्त भएन?
86ब्रह्महत्या संसारका कुनै पनि अन्य पापभन्दा बढी जघन्य छ; (तिमी मलाई मारिरहेका छौ, त्यसैले) हे धर्म, तिमी पृथ्वीमा जन्म लिनेछौ र त्यो पनि शूद्र वर्णमा।"
87यसरी शापित भई धर्म शूद्रका रूपमा विदुर बनेर जन्मे, जो विद्वान्, धर्मात्मा र शुद्ध शरीर भएका थिए।
88ऋषिझैँ सूत सञ्जय गवल्गणबाट उत्पन्न भए र महाबली कर्ण कुन्तीको कुमारी अवस्थामा सूर्यबाट उत्पन्न भए।
89उनी आफ्नी आमाको गर्भबाट स्वाभाविक कवचसहित र कुण्डलले सुशोभित मुखसहित बाहिर आए। सम्पूर्ण संसारको हितका लागि, विश्वविख्यात —
90स्वयं विष्णु, सम्पूर्ण लोकका आराध्य देव, वसुदेवबाट देवकीको गर्भमा उत्पन्न भए। उनी जन्म र मृत्युबाट रहित महादेव हुन्; उनी विश्वका स्रष्टा र स्वामी हुन्।
91उनी विद्वान्हरूद्वारा सबैका अदृश्य कारण भनिन्छन्; उनको क्षय हुँदैन; उनी आदि ब्रह्म हुन्; उनी तीनवटै गुण (सत्त्व, रजस् र तमस्) का धाम हुन्; उनी महान् आत्मा हुन्; उनी अविनाशी हुन्; उनी प्रथम हुन्, सृष्टिका कारण हुन्, प्रकृति हुन्, नियन्ता प्रभु हुन्।
92उनी पुरुष हुन्, स्वयं स्रष्टा हुन्, उनी सत्त्वगुणका केन्द्र हुन्, उनी अनन्त हुन्, उनी अचल हुन्, उनी देव हुन्, उनी भगवान् नारायण हुन्;
93उनी धाता हुन्, उनी अविनाशी हुन्, उनी तेजस्वी हुन्, उनी श्रेष्ठ हुन्, उनी महान् संयोजक हुन्, अजन्मा हुन्, सबैका अदृश्य सार हुन् र महान् अपरिवर्तनीय हुन्। उनी ती गुणबाट रहित छन् जो इन्द्रियले जान्न सकिन्छन्; उनी स्वयं नै विश्व हुन् — आदि, जन्म र क्षयबाट रहित।
94अनन्त ऐश्वर्यले सम्पन्न, सम्पूर्ण प्राणीका यी पितामहले संसारमा धर्मको वृद्धिका लागि अन्धक-वृष्णि वंशमा जन्म लिए।
95अस्त्रविद्याका ज्ञाता, महान् पराक्रमले सम्पन्न, सम्पूर्ण शास्त्रमा निपुण, सदा नारायणका आज्ञाकारी —
96र अस्त्र-प्रयोगमा निपुण सात्यकि र कृतवर्मा क्रमशः सत्यक र हृदिकबाट उत्पन्न भए। महातपस्वी ऋषि भरद्वाजको वीर्य एउटा भाँडोमा राखियो र त्यहीँ त्यो विकसित हुन थाल्यो। त्यसै वीर्यबाट द्रोणको जन्म भयो। गौतमको वीर्यबाट, जो नर्कटको थुप्रोमा खसेको थियो, एउटा जुम्ल्याहा जोडी उत्पन्न भयो — महाबली कृप र (कृपी), अश्वत्थामाकी आमा; र अनि द्रोणबाट महाबली अश्वत्थामा उत्पन्न भए।
97अनि यज्ञाग्निबाट धृष्टद्युम्नको जन्म भयो, जो स्वयं अग्निझैँ तेजस्वी थियो।
98त्यो महावीर पछि गएर द्रोणको वध गर्न हातमा धनुष लिएर उत्पन्न भयो। यज्ञवेदीबाट कृष्णा (द्रौपदी) को जन्म भयो, जो देदीप्यमान र सुन्दर थिइन् —
99मोहक रूप र महान् सौन्दर्य भएकी कन्या। अनि प्रह्लादका शिष्य उत्पन्न भए, अर्थात् नग्नजित् र सुबल।
100सुबलले शकुनि नामक एक पुत्र उत्पन्न गरे, जो देवताहरूको शापले धर्मको शत्रु र प्राणीहरूको संहारक बन्यो। र (सुबलले) एक पुत्री (उत्पन्न गरे) —
101जो दुर्योधनकी आमा बनिन् र ती दुवै सांसारिक लाभ आर्जन गर्नमा निपुण थिए। कृष्ण द्वैपायनबाट नरपति धृतराष्ट्रको जन्म भयो —
102र महाबली पाण्डुको पनि — दुवै विचित्रवीर्यकी पत्नीहरूको गर्भमा; र उनैबाट एक शूद्रा स्त्रीको गर्भमा बुद्धिमान् र मेधावी विदुर उत्पन्न भए, जो धर्म र अर्थ — दुवैका ज्ञाता र सम्पूर्ण पापबाट रहित थिए। पाण्डुका पाँच पुत्र उत्पन्न भए —
103उनका दुई पत्नीहरूको गर्भमा। युधिष्ठिर तिनमा ज्येष्ठका पुत्र थिए। युधिष्ठिर धर्मबाट उत्पन्न भए, वृकोदर भीम मरुत्बाट उत्पन्न भए;
104सर्वश्रेष्ठ, अस्त्रधारीहरूमा सर्वोत्तम, यशस्वी अर्जुन इन्द्रबाट उत्पन्न भए; र सुन्दर रूप भएका, सदा आफ्ना गुरुजनको सेवामा लागिरहने नकुल र सहदेव अश्विनीकुमारहरूबाट उत्पन्न भए। बुद्धिमान् धृतराष्ट्रका सय पुत्र भए —
105अर्थात् दुर्योधन आदि; र एक अर्को पुत्र, जसको नाम युयुत्सु थियो (जो एक वैश्य स्त्रीबाट उत्पन्न भयो)।
106हे भरतवंशी, ती सय पुत्रमा एघार — अर्थात् दुःशासन, दुःसह, दुर्मर्षण, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति, जय, सत्यव्रत, पुरुमित्र र वैश्य पत्नीबाट उत्पन्न युयुत्सु — सबै महारथी थिए। सुभद्राबाट अभिमन्यु उत्पन्न भए —
107जो वासुदेव (कृष्ण) की बहिनी थिइन्, र उनी अर्जुनबाट उत्पन्न भए; त्यसैले उनी पाण्डुका नाति थिए। पाँचैजना पाण्डवलाई पाञ्चालराजकी पुत्री द्रौपदीबाट पाँच पुत्र भए।
108यी राजकुमार सबै अत्यन्त सुन्दर र सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता थिए। युधिष्ठिरबाट प्रतिविन्ध्य उत्पन्न भए, भीमबाट सुतसोम उत्पन्न भए,
109अर्जुनबाट श्रुतकीर्ति उत्पन्न भए, नकुलबाट शतानीक उत्पन्न भए र सहदेवबाट महाबली श्रुतसेन उत्पन्न भए।
110भीमले वनमा हिडिम्बाबाट घटोत्कच नामक एक पुत्र उत्पन्न गरे। द्रुपदले शिखण्डिनी नामक एक पुत्रीलाई पनि जन्म दिए र उनी पुरुष-सन्तानमा रूपान्तरित भइन्।
111उनी यसरी स्थूण नामक एक यक्षद्वारा पुरुष-सन्तानमा रूपान्तरित गरिइन्, जसले यो उनको हित गर्ने इच्छाले गर्यो। कुरुहरूको त्यस महायुद्धमा परस्पर लड्न अनेक सय राजा र नरेश भेला भए। म ती असंख्य समूहका नाम गन्न असमर्थ छु। मैले केवल ती प्रमुखहरूका नाम लिएको छु जसको उल्लेख यस इतिहास (महाभारत) मा भएको छ।