Sambhava Parva — Conversation between Bhishma and Satyavati
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 104
Sanskrit
1भीष्म उवाच जामदग्न्येन रामेण पितृर्वधममृध्यता। राजा परशुना पूर्वं हैहयाधिपतिर्हतः॥ शतानि दश बाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै। लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्चरः॥
2पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता। निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम्॥ एवमुचावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना। त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा॥
3एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा। ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः॥ उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम्॥
4धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः। लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः॥
5ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा। इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम्॥
6अथोतथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। ममता नाम तस्यासीद्धार्या परमसंमता॥ उतथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम्। बृहस्पतिर्ब्रहत्तेजा ममतामन्वपद्यत॥
7उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम्। अन्तर्वन्ती त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति॥
8अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते। औतथ्यो वेदमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत॥ अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः। तस्मादेवंगते त्वद्य उपारमितुमर्हसि॥
9एवमुक्तस्तदा सम्यग्बृहस्पतिरुदारधीः। कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्॥
10स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया। उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत॥ भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः। अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः॥ अमोधरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति। अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः॥ जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम्। शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः॥ पद्ध्यामारोधयन्मार्ग शुक्रस्य च बृहस्पतेः। स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा॥ पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः। तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः॥ उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भय॑ भगवानृषिः। यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति॥
11एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि। स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत।॥ बृहस्पतेर्वृहत्कीर्तेर्वृहस्पतिरिवौजसा। जात्यन्धे वेदवित्प्राज्ञः पत्नी लेभे स विद्यया॥ तरुणी रूपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम्। स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः॥
12ऋषेरुतथ्यस्य तदा संतानकुलवृद्धये। धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः॥ गोधर्मं सौरभेयाच सोऽधीत्य निखिलं मुनिः। प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया।॥
13ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः। क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः॥ अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति। तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे॥
14इत्यन्योऽन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम्। पुत्रलाभा च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा॥
15प्रद्वेष्युवाच प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेक्षीति चाब्रवीत्। भार्याया भरणाद्भर्ती पालनाच पतिः स्मृतः॥ अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यधं ससुतं तदा। नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः॥
16भीष्म उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः। प्रत्युवाच ततः पत्नी प्रद्वेषीं ससुतां तदा॥
17पुरा यथा। वै॥ प्रद्वेष्युवाच नियतां क्षत्रियकुले धनार्थश्च भविष्यति। त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम्॥
18दीर्घतमा उवाच यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भरेयं अद्यप्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता॥ एक एव पतिर्नार्या यावजीवं परायणम्। मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम्॥ अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः। आपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम्॥ यद्यस्ति चेद्धनं सर्वे वृथाभोगा भवन्तु ताः। अकीर्तिः परिवादाश्च नित्यं तासां भवन्तु
19इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता। गङ्गायां नीयतामेष पुत्रा इत्येवमब्रवीत्॥
20लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः। बध्वोडुपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन्॥ कस्मादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते। चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान्॥
21सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः प्लवमानो यदृच्छया। जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह॥ तं तु राजा बलि म सर्वधर्मविदां वरः। अपश्यन्मजनगतः स्रोतसाभ्याशमागतम्॥
22जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः। ज्ञात्वा चैवं स वव्रेऽथ पुत्रार्थं भरतर्षभ।॥ सन्तानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद। पुत्रा-धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि॥
23एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः। तस्मै स राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा॥
24अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह। स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा॥ तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिस्तदा। जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु॥
25काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः। उवाच तमृषि राजा ममेम इति भारत॥
26नेत्युवाच महर्षिस्तं ममेम इति चाब्रवीत्। शूद्रयोनौ मया हीमे जाता: काक्षीवदादयः॥
27अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा सुदेष्णा महिषी तव। अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिका मम॥
28ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्। बलिः सुदेष्णाः स्वां भार्यां तस्मै स प्राहिणोत्पुनः।।५१
29तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत्। भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसादित्यवर्चसः॥
30अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्यश्च ते सुताः। तेषां देशा: समाख्याताः स्वनाम कथिता भुवि॥
31अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः। कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः॥ पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः। एवं बले: पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः॥
32एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि। जाता: परमधर्मज्ञां वीर्यवन्तो महाबलाः। एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मात: कुरु यथेप्सितम्॥
English
1Bhishma said: The king Haihayas was killed by (Parashu) Rama, the son of Jamadagni, with his battle axe from his anger at the death of his father. Cutting off one thousand arms of Arjuna (Haihayas), he achieved a most difficult feat in the world.
2He set out on his car to conquer the world; and taking up his bow, he hurled his mighty weapons to exterminate the Kshatriyas. In olden time the illustrious descendant of the Bhrigu race, exterminated the Kshatriya race for twenty one times with his swift arrows.
3When the earth was thus in olden time made Kshatriya-less by that great Rishi, the Kshatriya women raised children by the Brahmanas, learned in the Vedas. They went to the Brahmanas not lustfully, but from virtuous motives. It is said in the Vedas that the son so raised belongs to him that had married the mother.
4Having established Dharma in mind those Brahmanas reached there. In this world we have seen rebirth of Kshatriyas.
5Thus it was that the Kshatriya race was again brought into existence all over the world. There is an old history in connection with this matter and I shall narrate it to you.
6There was in the time of yore, a wise Rishi, named Utathya. He had a wife, name Mamata whom he dearly loved. One day Utathya's younger brother, the priest of the celestials, the greatly effulgent Brihaspati, proposed to Mamata.
7Mamata said to her Devara (husband's younger brother), that best of eloquent men, “I am pregnant by your elder brother; therefore you should not seek me now.
8O illustrious Brihaspati, the child, who is now in my womb, has studied there the Vedas with six Angas. Your seed is also infallible. How is it possible for two children to live there at the same time? Therefore, you should not desire me to-day.”
9Having been thus addressed by her, Brihaspati, though greatly intelligent, could not suppress his desire.
10(Slokas 14 to 21 are not translated for obvious reasons.)
11From the curse of the Rishi Brihaspati, Utathy's son, as illustrious and as effulgent as Brihaspati, was born blind; and he was named Dirghatamas. The born-blind, Veda-knowing and greatly wise Rishi obtained for his wife by his learning a young and handsome Brahmana maiden, named Pradveshi.
12He begot on her Gautama and other sons in order to keep up the illustrious line of Utathya's race. But Gautama and others were all covetous and fools. The virtuous-minded, high souled and learned in the Vedas and Vedangas. (Dirghatamas) learnt from Surabhi's son the practices of the cow race and he began publicly to commit the vice.
13The excellent Rishis, the dwellers of the same hermitage, became indignant to see him transgress all propriety. They said, “This man transgresses all propriety. He deserves not to live in the hermitage. We shall all renounce this sinful wretch."
14They said many things else regarding the Rishi Dirghatamas. His wife also, having (already) obtained sons, was not pleased with him.
15Pradveshi said : The husband then addressing his wife Pradveshi said, "Why are you dissatisfied with me?" The husband is called Bhatri, because he supports his wife; he is called Pati, because he protects her, but you are neither to me. O great ascetic, as you are blind from your birth, it is I who have supported you and your children. But I shall do it no longer.
16Bhishma said: Having heard her words, the Rishi became angry and he said to his wife Pradveshi and her sons "Take me to the Kshatriyas (kings) and you will then be rich."
17Pradveshi said : O Brahmana, I do not desire to possess the wealth, earned by you, which would always be the cause of misery. O best of Brahmanas, do what you like; I shall not support you as I did before.
18Dirghatamas said : From this day I make this rule among men that every woman shall stick to one husband only all through her life. Whether the husband is dead, or whether he is alive, she must not have connection with another man. She, who will have it, will be considered as fallen. A woman without a husband will always be liable to be sinful. Even if she is wealthy, she will not be able to enjoy it truly. Calumny and evil report will always follow her.
19Bhishma said: Having heard these words, the Brahmana lady became exceedingly angry and said, “O sons, throw him into the Ganges.”
20Her avaricious and foolish sons, Gautama and his brothers, exclaimed, “Why should we support this blind old man?” Thus thinking, those wicked men tied him on a raft and threw him into the Ganges. They then returned home.
21The Brahmana, drifting along the stream on that raft, passed through the territories of many kings. One day a king, named Bali, learned in all the precepts of religion, saw him (the blind Rishi) drifting along the stream and approaching near him.
22O best of the Bharata race, the virtuousminded Bali, whose strength was truth, knowing who he was, took him up (from the stream) for the purpose of raising up offspring. He said. "O illustrious man, I have to raise up a few sons on my wife. Therefore, beget on her some virtuous and wise sons.'
23Thus addressed, the greatly effulgent Rishi said to him, “Be it so.” Thereupon, that king sent his wife Sudeshna to him.
24That lady, knowing him to be blind and old, did not go to him. She sent to him her old nurse. The virtuous-minded Rishi begot on that Shudra woman eleven sons.
25O descendant of the Bharata race, seeing all those sons, Kakshivata being their eldest, who studied all the Vedas, the king one day asked the Rishi, "Are these sons mine?”
26The great Rishi said to him, "No, they are mine. I have begotten Kakshivat and others on a Shudra woman.
27Your queen, Sudeshna, finding me old and blind, the foolish woman, insulted me (by not coming herself) and sent her nurse to me.
28He (the king) then gratified the excellent Rishi and sent his wife, Sudeshna, again to him.
29Dhirghatama touched that lady's body and told her, “You will give birth to sons, as effulgent as the sun.
30Namely, Anga, Vanga, Kalinga Pundra and Sunga. Five countries will be named on earth after their names,
31From Anga a country will be called Anga, from Banga one Banga, from Kalinga one Kalinga, from Pundra one Pundra and from Suhma one Sahma. It was thus the line of Bali was perpetuated by the Rishi.
32It was thus that many virtuous, greatly energetic and exceedingly strong bow-men, Kshatriyas, were born from the Brahmanas. Hearing this, O mother, do as you like in this matter. Q
Hindi
1भीष्म ने कहा — जमदग्नि के पुत्र (परशु) राम ने अपने पिता की मृत्यु से उत्पन्न क्रोध के कारण अपने फरसे से हैहयराज का वध किया। अर्जुन (हैहय) की एक सहस्र भुजाएँ काटकर उन्होंने संसार में परम दुष्कर कर्म किया।
2वे संसार जीतने के लिए अपने रथ पर निकल पड़े; और अपना धनुष उठाकर उन्होंने क्षत्रियों के समूल नाश के लिए अपने महान् अस्त्र चलाए। प्राचीन काल में भृगुवंश के उन यशस्वी पुरुष ने अपने वेगवान् बाणों से इक्कीस बार क्षत्रियवंश का समूल नाश किया।
3जब उन महर्षि ने प्राचीन काल में पृथ्वी को इस प्रकार क्षत्रियविहीन कर दिया, तब क्षत्रिय स्त्रियों ने वेदज्ञ ब्राह्मणों से सन्तान उत्पन्न की। वे ब्राह्मणों के पास कामवश नहीं, अपितु धर्मबुद्धि से गईं। वेदों में कहा गया है कि इस प्रकार उत्पन्न पुत्र उसी का होता है जिसने माता से विवाह किया हो।
4मन में धर्म को स्थापित करके वे ब्राह्मण वहाँ पहुँचे। इस संसार में हमने क्षत्रियों का पुनर्जन्म देखा है।
5इस प्रकार क्षत्रियवंश सारे संसार में पुनः अस्तित्व में आया। इस विषय से सम्बन्धित एक प्राचीन कथा है और मैं वह आपको सुनाता हूँ।
6प्राचीन काल में उतथ्य नामक एक बुद्धिमान् ऋषि थे। उनकी ममता नामक एक पत्नी थी, जिसे वे अत्यन्त प्रेम करते थे। एक दिन उतथ्य के कनिष्ठ भाई, देवताओं के पुरोहित, महातेजस्वी बृहस्पति ने ममता से याचना की।
7ममता ने अपने देवर (पति के छोटे भाई), वाग्मियों में श्रेष्ठ उनसे कहा — "मैं आपके बड़े भाई से गर्भवती हूँ; इसलिए आप अब मुझे न चाहें।
8हे यशस्वी बृहस्पति, जो शिशु इस समय मेरे गर्भ में है, उसने वहीं षडंग सहित वेदों का अध्ययन कर लिया है। आपका वीर्य भी अमोघ है। एक ही समय में वहाँ दो शिशुओं का रहना कैसे सम्भव है? इसलिए आज आप मुझे न चाहें।"
9उसके इस प्रकार कहने पर भी बृहस्पति, यद्यपि अत्यन्त बुद्धिमान् थे, अपनी कामना का दमन नहीं कर सके।
10(श्लोक 14 से 21 तक स्पष्ट कारणों से अनूदित नहीं किए गए हैं।)
11उन ऋषि (उतथ्य) के शाप के कारण बृहस्पति के समान ही यशस्वी और तेजस्वी उतथ्य का पुत्र अन्धा उत्पन्न हुआ; और उसका नाम दीर्घतमा रखा गया। जन्मान्ध, वेदज्ञ और अत्यन्त बुद्धिमान् उन ऋषि ने अपनी विद्या के बल पर प्रद्वेषी नामक एक तरुण और सुन्दरी ब्राह्मण कन्या को अपनी पत्नी के रूप में प्राप्त किया।
12उतथ्य के यशस्वी वंश को चलाने के लिए उन्होंने उससे गौतम आदि पुत्र उत्पन्न किए। किन्तु गौतम आदि सब लोभी और मूर्ख निकले। धर्मात्मा, उदारचेता और वेद-वेदांगों के ज्ञाता उन (दीर्घतमा) ने सुरभि के पुत्र से गोवंश के आचरण सीखे और वे सार्वजनिक रूप से वह दोष करने लगे।
13उन्हें समस्त मर्यादाओं का उल्लंघन करते देखकर उसी आश्रम में रहने वाले श्रेष्ठ ऋषि क्रुद्ध हो उठे। उन्होंने कहा — "यह पुरुष समस्त मर्यादाओं का उल्लंघन करता है। यह आश्रम में रहने योग्य नहीं है। हम सब इस पापी दुष्ट का परित्याग करेंगे।"
14ऋषि दीर्घतमा के विषय में उन्होंने और भी बहुत कुछ कहा। उनकी पत्नी भी, जो (पहले ही) पुत्र प्राप्त कर चुकी थी, उनसे प्रसन्न नहीं थी।
15प्रद्वेषी ने कहा — तब पति ने अपनी पत्नी प्रद्वेषी से कहा, "तुम मुझसे असन्तुष्ट क्यों हो?" पति को भर्ता कहते हैं, क्योंकि वह अपनी पत्नी का भरण करता है; उसे पति कहते हैं, क्योंकि वह उसकी रक्षा करता है; किन्तु आप मेरे लिए इनमें से कुछ भी नहीं हैं। हे महातपस्वी, आप जन्म से अन्धे हैं, इसलिए मैंने ही आपका और आपकी सन्तानों का भरण किया है। किन्तु अब मैं ऐसा और नहीं करूँगी।
16भीष्म ने कहा — उसके ये वचन सुनकर वे ऋषि क्रुद्ध हो गए और उन्होंने अपनी पत्नी प्रद्वेषी तथा उसके पुत्रों से कहा — "मुझे क्षत्रियों (राजाओं) के पास ले चलो और तब तुम धनवान् हो जाओगे।"
17प्रद्वेषी ने कहा — हे ब्राह्मण, मैं आपके द्वारा अर्जित वह धन नहीं चाहती जो सदा दुःख का कारण बनेगा। हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, आप जो चाहें कीजिए; मैं पहले की भाँति आपका भरण नहीं करूँगी।
18दीर्घतमा ने कहा — आज से मैं मनुष्यों में यह नियम बनाता हूँ कि प्रत्येक स्त्री जीवन भर एक ही पति के साथ रहेगी। पति मरा हो या जीवित, उसे किसी अन्य पुरुष से सम्बन्ध नहीं रखना चाहिए। जो ऐसा करेगी, वह पतिता मानी जाएगी। पतिहीन स्त्री सदा पाप की ओर प्रवृत्त होने की सम्भावना रखती है। धनवती होने पर भी वह उसका सच्चा उपभोग नहीं कर सकेगी। निन्दा और अपयश सदा उसका पीछा करेंगे।
19भीष्म ने कहा — ये वचन सुनकर वह ब्राह्मणी अत्यन्त क्रुद्ध हो गई और बोली — "हे पुत्रो, इसे गंगा में फेंक दो।"
20उसके लोभी और मूर्ख पुत्र गौतम तथा उसके भाई बोल उठे — "हम इस अन्धे बूढ़े का भरण क्यों करें?" ऐसा सोचकर उन दुष्टों ने उन्हें एक बेड़े पर बाँधकर गंगा में फेंक दिया। तत्पश्चात् वे घर लौट आए।
21उस बेड़े पर धारा के साथ बहते हुए वे ब्राह्मण अनेक राजाओं के राज्यों से होकर गुजरे। एक दिन धर्म के समस्त विधानों के ज्ञाता बलि नामक एक राजा ने उन (अन्धे ऋषि) को धारा में बहते और अपने निकट आते देखा।
22हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जिनका बल सत्य था, उन धर्मात्मा बलि ने वे कौन हैं यह जानकर सन्तानोत्पत्ति के प्रयोजन से उन्हें (धारा से) उठा लिया। उन्होंने कहा — "हे यशस्वी पुरुष, मुझे अपनी पत्नी से कुछ पुत्र उत्पन्न कराने हैं। इसलिए उससे कुछ धर्मात्मा और बुद्धिमान् पुत्र उत्पन्न कीजिए।"
23इस प्रकार कहे जाने पर उन महातेजस्वी ऋषि ने उनसे कहा — "ऐसा ही हो।" तब उन राजा ने अपनी पत्नी सुदेष्णा को उनके पास भेजा।
24उन्हें अन्धा और वृद्ध जानकर वह देवी उनके पास नहीं गई। उसने अपनी वृद्धा धाय को उनके पास भेज दिया। उन धर्मात्मा ऋषि ने उस शूद्रा स्त्री से ग्यारह पुत्र उत्पन्न किए।
25हे भरतवंशी, उन सब पुत्रों को — जिनमें कक्षीवान् ज्येष्ठ था और जिन्होंने समस्त वेदों का अध्ययन किया था — देखकर राजा ने एक दिन ऋषि से पूछा — "क्या ये पुत्र मेरे हैं?"
26उन महर्षि ने उनसे कहा — "नहीं, ये मेरे हैं। मैंने कक्षीवान् तथा अन्य पुत्रों को एक शूद्रा स्त्री से उत्पन्न किया है।
27आपकी रानी सुदेष्णा ने मुझे वृद्ध और अन्धा पाकर, उस मूर्ख स्त्री ने, (स्वयं न आकर) मेरा अपमान किया और अपनी धाय को मेरे पास भेज दिया।"
28तब उन्होंने (राजा ने) उन श्रेष्ठ ऋषि को प्रसन्न किया और अपनी पत्नी सुदेष्णा को पुनः उनके पास भेजा।
29दीर्घतमा ने उस देवी के शरीर का स्पर्श किया और उससे कहा — "तुम सूर्य के समान तेजस्वी पुत्रों को जन्म दोगी —
30अर्थात् अंग, वंग, कलिंग, पुण्ड्र और सुंग। पृथ्वी पर उनके नामों से पाँच देशों के नाम पड़ेंगे।
31अंग से एक देश अंग कहलाएगा, वंग से एक वंग, कलिंग से एक कलिंग, पुण्ड्र से एक पुण्ड्र और सुह्म से एक सुह्म।" इस प्रकार उन ऋषि द्वारा बलि का वंश चलाया गया।
32इस प्रकार ब्राह्मणों से अनेक धर्मात्मा, महातेजस्वी और अत्यन्त बलशाली धनुर्धर क्षत्रिय उत्पन्न हुए। हे माता, यह सुनकर इस विषय में आप जैसा चाहें वैसा कीजिए।
Nepali
1भीष्मले भने — जमदग्निका पुत्र (परशु) रामले आफ्ना पिताको मृत्युबाट उत्पन्न क्रोधका कारण आफ्नो बन्चरोले हैहयराजको वध गरे। अर्जुन (हैहय) का एक हजार पाखुरा काटेर उनले संसारमा परम दुष्कर कर्म गरे।
2उनी संसार जित्न आफ्नो रथमा निस्के; र आफ्नो धनुष उठाएर उनले क्षत्रियहरूको समूल नाशका लागि आफ्ना महान् अस्त्र चलाए। प्राचीन कालमा भृगुवंशका ती यशस्वी पुरुषले आफ्ना वेगवान् बाणले एक्काइस पटक क्षत्रियवंशको समूल नाश गरे।
3जब ती महर्षिले प्राचीन कालमा पृथ्वीलाई यसरी क्षत्रियविहीन पारे, तब क्षत्रिय स्त्रीहरूले वेदज्ञ ब्राह्मणहरूबाट सन्तान उत्पन्न गरे। तिनीहरू ब्राह्मणहरूकहाँ कामवश होइन, अपितु धर्मबुद्धिले गइन्। वेदमा भनिएको छ कि यसरी जन्मेको पुत्र उसैको हुन्छ जसले मातासँग विवाह गरेको होस्।
4मनमा धर्मलाई स्थापित गरेर ती ब्राह्मणहरू त्यहाँ पुगे। यस संसारमा हामीले क्षत्रियहरूको पुनर्जन्म देखेका छौँ।
5यसरी क्षत्रियवंश सारा संसारमा पुनः अस्तित्वमा आयो। यस विषयसँग सम्बन्धित एक प्राचीन कथा छ र म त्यो तपाईंलाई सुनाउँछु।
6प्राचीन कालमा उतथ्य नामक एक बुद्धिमान् ऋषि थिए। उनकी ममता नामकी एक पत्नी थिइन्, जसलाई उनी अत्यन्त प्रेम गर्थे। एक दिन उतथ्यका कान्छा भाइ, देवताहरूका पुरोहित, महातेजस्वी बृहस्पतिले ममतासँग याचना गरे।
7ममताले आफ्ना देवर (पतिका कान्छा भाइ), वाग्मीहरूमा श्रेष्ठ उनलाई भनिन् — "म तपाईंका दाजुबाट गर्भवती छु; त्यसैले तपाईं अब मलाई नचाहनुहोस्।
8हे यशस्वी बृहस्पति, जुन शिशु यतिबेला मेरो गर्भमा छ, त्यसले त्यहीँ षडङ्गसहित वेदको अध्ययन गरिसकेको छ। तपाईंको वीर्य पनि अमोघ छ। एउटै समयमा त्यहाँ दुई शिशु रहनु कसरी सम्भव छ? त्यसैले आज तपाईं मलाई नचाहनुहोस्।"
9उनले यसरी भन्दा पनि बृहस्पति, यद्यपि अत्यन्त बुद्धिमान् थिए, आफ्नो कामनाको दमन गर्न सकेनन्।
10(श्लोक १४ देखि २१ सम्म स्पष्ट कारणले अनूदित गरिएका छैनन्।)
11ती ऋषि (उतथ्य) को शापका कारण बृहस्पतिजस्तै यशस्वी र तेजस्वी उतथ्यका पुत्र अन्धा जन्मे; र उनको नाम दीर्घतमा राखियो। जन्मान्ध, वेदज्ञ र अत्यन्त बुद्धिमान् ती ऋषिले आफ्नो विद्याको बलले प्रद्वेषी नामकी एक तरुण र सुन्दरी ब्राह्मण कन्यालाई आफ्नी पत्नीका रूपमा प्राप्त गरे।
12उतथ्यको यशस्वी वंश चलाउन उनले उनीबाट गौतम आदि पुत्र उत्पन्न गरे। तर गौतम आदि सबै लोभी र मूर्ख निस्के। धर्मात्मा, उदारचेता र वेद-वेदाङ्गका ज्ञाता ती (दीर्घतमा) ले सुरभिका पुत्रबाट गोवंशका आचरण सिके र उनी सार्वजनिक रूपले त्यो दोष गर्न थाले।
13उनलाई सम्पूर्ण मर्यादाको उल्लङ्घन गरेको देखेर त्यसै आश्रममा बस्ने श्रेष्ठ ऋषिहरू क्रुद्ध भए। उनीहरूले भने — "यो पुरुषले सम्पूर्ण मर्यादाको उल्लङ्घन गर्छ। यो आश्रममा बस्न योग्य छैन। हामी सबैले यस पापी दुष्टको परित्याग गर्नेछौँ।"
14ऋषि दीर्घतमाका विषयमा उनीहरूले अरू पनि धेरै कुरा भने। उनकी पत्नी पनि, जसले (पहिले नै) पुत्र प्राप्त गरिसकेकी थिइन्, उनीसँग प्रसन्न थिइनन्।
15प्रद्वेषीले भनिन् — तब पतिले आफ्नी पत्नी प्रद्वेषीलाई भने, "तिमी मसँग असन्तुष्ट किन छ्यौ?" पतिलाई भर्ता भनिन्छ, किनकि उसले आफ्नी पत्नीको भरण गर्छ; उसलाई पति भनिन्छ, किनकि उसले उनको रक्षा गर्छ; तर तपाईं मेरा लागि यीमध्ये केही पनि हुनुहुन्न। हे महातपस्वी, तपाईं जन्मैदेखि अन्धा हुनुहुन्छ, त्यसैले मैले नै तपाईंको र तपाईंका सन्तानको भरण गरेकी हुँ। तर अब म त्यसो गर्नेछैन।
16भीष्मले भने — उनका यी वचन सुनेर ती ऋषि क्रुद्ध भए र उनले आफ्नी पत्नी प्रद्वेषी तथा उनका पुत्रहरूलाई भने — "मलाई क्षत्रिय (राजा) हरूकहाँ लैजाऊ र तब तिमीहरू धनवान् हुनेछौ।"
17प्रद्वेषीले भनिन् — हे ब्राह्मण, म तपाईंले आर्जन गर्नुभएको त्यो धन चाहन्नँ जो सदा दुःखको कारण बन्नेछ। हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं जे चाहनुहुन्छ गर्नुहोस्; म पहिलेझैँ तपाईंको भरण गर्नेछैन।
18दीर्घतमाले भने — आजैदेखि म मानिसहरूमा यो नियम बनाउँछु कि प्रत्येक स्त्री जीवनभर एउटै पतिसँग रहनेछिन्। पति मरेको होस् या जीवित, उनले कुनै अर्को पुरुषसँग सम्बन्ध राख्नु हुँदैन। जसले त्यसो गर्छिन्, उनी पतिता मानिनेछिन्। पतिहीन स्त्री सदा पापतिर प्रवृत्त हुने सम्भावना राख्छिन्। धनवती भए पनि उनले त्यसको साँचो उपभोग गर्न सक्नेछैनन्। निन्दा र अपयशले सदा उनको पिछा गर्नेछन्।
19भीष्मले भने — यी वचन सुनेर ती ब्राह्मणी अत्यन्त क्रुद्ध भइन् र भनिन् — "हे पुत्रहरू, यसलाई गङ्गामा फालिदेऊ।"
20उनका लोभी र मूर्ख पुत्र गौतम तथा उनका भाइहरू बोले — "हामी यस अन्धा बूढाको भरण किन गरौँ?" यसो सोचेर ती दुष्टहरूले उनलाई एउटा भेलमा बाँधेर गङ्गामा फालिदिए। त्यसपछि तिनीहरू घर फर्के।
21त्यस भेलमा धारासँगै बग्दै ती ब्राह्मण अनेक राजाका राज्यहरूबाट भएर गए। एक दिन धर्मका सम्पूर्ण विधानका ज्ञाता बलि नामक एक राजाले उनलाई (अन्धा ऋषिलाई) धारामा बग्दै र आफ्नो नजिक आउँदै गरेको देखे।
22हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जसको बल सत्य थियो, ती धर्मात्मा बलिले उनी को हुन् भनी जानेर सन्तानोत्पत्तिको प्रयोजनले उनलाई (धाराबाट) उठाए। उनले भने — "हे यशस्वी पुरुष, मलाई आफ्नी पत्नीबाट केही पुत्र उत्पन्न गराउनु छ। त्यसैले उनीबाट केही धर्मात्मा र बुद्धिमान् पुत्र उत्पन्न गर्नुहोस्।"
23यसरी भनिएपछि ती महातेजस्वी ऋषिले उनलाई भने — "त्यसै होस्।" तब ती राजाले आफ्नी पत्नी सुदेष्णालाई उनीकहाँ पठाए।
24उनलाई अन्धा र वृद्ध जानेर ती देवी उनीकहाँ गइनन्। उनले आफ्नी वृद्धा धाईलाई उनीकहाँ पठाइदिइन्। ती धर्मात्मा ऋषिले त्यस शूद्रा स्त्रीबाट एघार पुत्र उत्पन्न गरे।
25हे भरतवंशी, ती सबै पुत्रलाई — जसमा कक्षीवान् जेठा थिए र जसले सम्पूर्ण वेदको अध्ययन गरेका थिए — देखेर राजाले एक दिन ऋषिसँग सोधे — "के यी पुत्र मेरा हुन्?"
26ती महर्षिले उनलाई भने — "होइन, यी मेरा हुन्। मैले कक्षीवान् तथा अन्य पुत्रहरूलाई एक शूद्रा स्त्रीबाट जन्माएको हुँ।
27तपाईंकी रानी सुदेष्णाले मलाई वृद्ध र अन्धा पाएर, ती मूर्ख स्त्रीले, (आफैँ नआई) मेरो अपमान गरिन् र आफ्नी धाईलाई मकहाँ पठाइदिइन्।"
28तब उनले (राजाले) ती श्रेष्ठ ऋषिलाई प्रसन्न पारे र आफ्नी पत्नी सुदेष्णालाई पुनः उनीकहाँ पठाए।
29दीर्घतमाले ती देवीको शरीरको स्पर्श गरे र उनलाई भने — "तिमी सूर्यजस्तै तेजस्वी पुत्रहरूलाई जन्म दिनेछ्यौ —
30अर्थात् अङ्ग, वङ्ग, कलिङ्ग, पुण्ड्र र सुङ्ग। पृथ्वीमा तिनका नामले पाँच देशका नाम रहनेछन्।
31अङ्गबाट एक देश अङ्ग कहलिनेछ, वङ्गबाट एक वङ्ग, कलिङ्गबाट एक कलिङ्ग, पुण्ड्रबाट एक पुण्ड्र र सुह्मबाट एक सुह्म।" यसरी ती ऋषिद्वारा बलिको वंश चलाइयो।
32यसरी ब्राह्मणहरूबाट अनेक धर्मात्मा, महातेजस्वी र अत्यन्त बलशाली धनुर्धर क्षत्रिय जन्मे। हे माता, यो सुनेर यस विषयमा तपाईं जे चाहनुहुन्छ त्यही गर्नुहोस्।