English
1Vaishampayana said : O descendant of the Kuru race, Chitrangada, having been killed and his brother being minor, Bhishma, ever obedient to Satyavati, ruled over the kingdom.
2When that best of all intelligent men, Bhishma, saw that his brother Vichitravirya, had attained majority (youth), he thought of marrying him.
3O king, he heard that three daughters of the king of Kashi, all equal to the Apsaras in beauty, would be married at a Sayamvara.
4Thereupon, that best of car-warriors, that chastiser of foes, that Lord (Bhishma), riding on a single car, went at the command of his mother to the city of Varanasi (Kashi).
5There the son of Shantanu, Bhishma, saw that many kings and potentates had come from all directions. He also saw those three maidens.
6When the kings were being mentioned by name, meanwhile there arrived Bhishma alone who had already became an old man. On seeing him, all the extremely beautiful young girls became agitated thinking him to be an old man. Those kings of mean character gathered together over there started talking among themselves and deriding him thus : He has already became an old person. Wrinkles have spread all over his body. The hair on his head has become white. Despite of these signs how came he has arrived here? He is really shameless and by proving his vow untrue, what will he tell the people here. Truly the fact that Bhishma is a calibrate has been spread in vain all the world over.
7Vaishampayana said : O Bharata, hearing the words of those kings, Bhishma became angry. Bhishma, the lord, chose himself those maidens (for his brother). O king, taking those maidens on his chariot, the best of warriors, Bhishma, spoke to the (assembled) kings in a voice like the thunder of the clouds.
8The wise have said that after inviting accomplished man, a maiden may be bestowed on him decked with ornaments and accompanied with valuable presents as much as lie in the power of the bestower to give. Others may bestow their daughters by accepting a couple of kine. Some again may bestow their daughters by taking a fixed sum and some again take away maidens by force. Some marry with the consent of the maidens and some by dragging them into consent. Some by obtaining their parents' consent, some again obtain wives as presents.
9The learned men praise the eighth form of marriage, but the Svaymavara is highly spoken by the kings. But the sages have said that the wife taken by force amidst an assemblage of kings after defeating them is to be highly prized. Therefore, O kings, I carry away these maidens by force. Try with all your strength to defeat me or be defeated.
10O kings, I stand here, resolved to fight. Having said this to the kings and the king of Kashi, the greatly powerful. Kuru prince took up those maidens on his car. Having thus taken them on his car and having challenged them (the chiefs) to fight, he sped his chariot away.
11Thereupon all the kings stood up in anger; they slapped their arms and bit their mother lips.
12Their great hurry in casting off their ornaments and putting on their armours produced a loud uproar.
13O Janamejaya, the ornaments and armours resembled like the meteoric flashes in the sky. With their brows contracted and eyes red in anger, they moved in impatience, their ornaments and armours dangling with their agitated steps. The charioteers soon brought handsome cars, yoked with fine horses. Those heroes, armed with all kinds of weapons then got on those cars. They pursued the retreating chief of the Kurus. O descendant of the Bharata race, then occurred that wonderful fight. That hair-stirring battle in which innumerable kings were on one side and only one was on the other.
14The kings hurled at their foe ten thousands arrows at the same time. Bhishma, however, stopped their memberless arrows before they could fall upon him by a counter shower of his own arrows as numerous as the down of the body. Thereupon, the kings surrounded him on all sides and rained upon him a shower of arrows like masses of clouds showering on the mountains. He (Bhishma), stopping that shower of arrows by his own, wounded each of the kings with three arrows. O king, the kings wounded Bhishma each with five arrows.
15But he stopped the attacking kings each with two arrows. The battle became so fierce with the dense shower of arrows that it looked like the battle between the Devas and the Danavas. And even brave men were struck with fear to look at it. (Bhishma) cut off by his arrows flag staffs, armours and human heads by hundreds and thousands on the field of battle. Such was his prowess and extraordinary lightness of hand, such was the skill with which he protected himself, that the fighting car-warriors, though his enemies, loudly applauded him. That foremost of all experts in arms (Bhishma), having defeated all the kings in battle and having taken the maidens with him, went towards the capital of the Bharatas. O king, then the great car-warrior king, Shalva, challenged from behind the son of Shantanu, Bhishma, to a combat. Desirous of securing the maidens, he came upon Bhishma like a powerful leader of elephants, rushing upon another of its kinds and tearing with its tusk its opponent's thigh at the sight of a female. That mighty armed king Shalva cried in wrath to Bhishma, “Stay, Stay.” Then the best of men, Bhishma that destroyer of hostile army, provoked by his words, flamed up in anger like a blazing fire. Bow in hand, his brow borrowed into wrinkles, he stopped his car in obedience to the Kshatriya usage and stayed there in expectation of the enemy.
16The great car-warrior stopped his car for Shalva and all the kings, also stood there to see him stop. They wished to see the corning combat between Bhishma and Shalva.
17The two (heroes) then began to show their prowess on each other like two roaring bulls of great strength fighting at the sight of a cow.
18The best of men, king Shalva, covered the son of Shantanu, Bhishma, with hundreds and thousands of swift-winged arrows.
19The kings, seeing that Shalva was covering Bhishma at the very outset of the combat with innumerable arrows, were much astonished and they all cried "Blessed, Blessed."
20Seeing him very light-handed in battle, all the kings applauded in delight the king of men, Shalva.
21Hearing these shouts of the Kshatriyas, the subjugator of hostile towns, the son of Shantanu, Bhishma, exclaimed, “Stay, Stay."
22He (Bhishma) commanded his charioteer in anger, saying, “ Lead the car where the king (Shalva) is. I shall instantly kill him as Garuda kills a serpent."
23O king, the Kuru prince then attached the Varuna weapon to his bow-string and he wounded with it the four steeds of king Shalva.
24O best of Kings, the Kuru prince, warding off with his weapons those of his foe, killed king Shalva's charioteer.
25The best of men, the son of Shantanu, Bhishma, for the sake of the maidens, killed the excellent steed (of his adversary) by the Aindra weapon. He then defeated that best of kings, (Shalva), but allowed him to escape with his life. O best of the Bharata race, thereupon, Shalva went away to his own kingdom. Having returned to his capital, he virtuously ruled over his people; and O subjugator of hostile towns, the kings also who came to the Svaymvara returned to their own capitals. After defeating the kings, the best of all wielders of arms, Bhishma, went with the maidens to Hastinapur, where that king of the Kurus, Vichitravirya, who ruled the world.
26Vichitravirya, who ruled the world virtuously like his father the Kuru prince and the best of all monarchs Shantanu. O king, within a very short time, he (Bhishma) passed many forests, rivers, hills and woods with various trees. The son of the ocean-going river (Ganga) of immeasurable prowess in battle, killing numberless men, but having no scar on his own body.
27was man Bhisma brought the daughters of the king of Kashi. As tenderly, as if they were his own daughter-in-law, sisters or daughters. Bringing them as his daughters, he presented them to the Kurus.
28That mighty armed hero wishing his brother's welfare brought those greatly accomplished maidens and then offered them to his brother.
29Bhishma gave to Vichitravirya the maidens who were brought by his prowess. The virtuous (Bhishma), having achieved this extraordinary deed according to kingly custom, began to make preparations for his brother's marriage. Having consulted with Satyavati everything about the wedding was settled by Bhishma; but the eldest daughter of the king of Kashi, softly smiling, spoke thus-
30"I have chosen in my heart the king of Saubha as my husband. He too has in his heart accepted me as his wife. This is also agreeable father.
31I would have also chosen Shalya in the Svayamvara as my husband. You are learned in the precepts of virtue. Knowing all this do, what you think proper."
32Thus addressed by that maiden before the Brahmanas, the heroic Bhishma began to reflect what should be done. to my
33The greatly virtuous man, after consulting with the Brahmanas, learned in the Vedas, allowed the eldest daughter of the king of Kashi, Amba, to do what she liked.
34Bhishma then bestowed (the two princess) Ambika and Ambalika on his younger brother Vichitravirya according to the ordained rites.
35After having married them, Vichitravirya, though he was virtuous-minded, became lustful from his prime of youth.
36They were both of tall stature; their heads, were covered with black curly hair, their finger nails were red and high; they had beautiful rising breasts and hips.
37The beautiful and amiable damsels, endued with every auspicious mark, considered their husband Vichitravirya in every war worthy of them; and they loved and respected him.
38He (Vichitravirya) too, endued as he was with the beauty of the Ashvinis and the prowess of the celestials, could steal the hearts of all women.
39That king of the world, Vichitravirya, enjoyed with his wives uninterruptedly for seven years and he was then attacked by consumption, though he was still in the prime of youth.
40His friends and relatives tried to effect a cure in consultation with the physicians, but (in spite of all their efforts), the Kuru prince went to the abode of Yama like a setting son.
41The virtuous-minded son of Ganga (Bhishma) became plunged in anxiety and grief. Bhishma with all the other chief Kurus, in consultation with Satyavati, then caused the obsequies of (the deceased) Vichitravirya to be performed by learned priests,
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — हे कुरुवंशी, चित्रांगद के मारे जाने और उसके भाई के अल्पवयस्क होने पर सत्यवती के सदा आज्ञाकारी भीष्म ने राज्य का शासन किया।
2जब समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ भीष्म ने देखा कि उनके भाई विचित्रवीर्य वयस्क (तरुण) हो गए हैं, तब उन्होंने उनका विवाह करने का विचार किया।
3हे राजन्, उन्होंने सुना कि काशिराज की तीन पुत्रियाँ, जो सब सौन्दर्य में अप्सराओं के समान थीं, स्वयंवर में विवाही जाएँगी।
4तब महारथियों में श्रेष्ठ, शत्रुदमन उन स्वामी (भीष्म) ने अपनी माता की आज्ञा से एक ही रथ पर सवार होकर वाराणसी (काशी) नगरी को प्रस्थान किया।
5वहाँ शान्तनुपुत्र भीष्म ने देखा कि सब दिशाओं से अनेक राजा और शासक आए हुए हैं। उन्होंने उन तीनों कन्याओं को भी देखा।
6जब राजाओं के नाम पुकारे जा रहे थे, उसी बीच वहाँ अकेले भीष्म आ पहुँचे, जो अब तक वृद्ध हो चुके थे। उन्हें देखकर वे परम सुन्दरी युवतियाँ उन्हें वृद्ध समझकर विचलित हो गईं। वहाँ एकत्रित उन नीच स्वभाव वाले राजाओं ने आपस में बातें करते हुए उनका इस प्रकार उपहास किया — "यह तो वृद्ध हो चुका है। इसके सारे शरीर पर झुर्रियाँ फैल चुकी हैं। इसके सिर के बाल श्वेत हो चुके हैं। इन लक्षणों के होते हुए भी यह यहाँ कैसे आ गया? यह सचमुच निर्लज्ज है और अपना व्रत मिथ्या सिद्ध करके यह यहाँ के लोगों से क्या कहेगा? सचमुच भीष्म ब्रह्मचारी हैं — यह बात व्यर्थ ही सारे संसार में फैली है।"
7वैशम्पायन ने कहा — हे भरत, उन राजाओं के वचन सुनकर भीष्म क्रुद्ध हो गए। स्वामी भीष्म ने स्वयं ही (अपने भाई के लिए) उन कन्याओं का वरण किया। हे राजन्, उन कन्याओं को अपने रथ पर बैठाकर योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म ने (एकत्रित) राजाओं से मेघ की गर्जना के समान स्वर में कहा —
8बुद्धिमानों ने कहा है कि गुणसम्पन्न पुरुष को निमन्त्रित करके उसे कन्या आभूषणों से सजाकर और दाता की सामर्थ्य के अनुसार बहुमूल्य उपहारों सहित दी जा सकती है। कुछ लोग एक जोड़ी गौ लेकर अपनी पुत्रियाँ देते हैं। कुछ लोग निश्चित धनराशि लेकर अपनी पुत्रियाँ देते हैं और कुछ लोग कन्याओं को बलपूर्वक हर ले जाते हैं। कुछ लोग कन्या की सहमति से विवाह करते हैं और कुछ उन्हें सहमति के लिए विवश करके। कुछ लोग माता-पिता की अनुमति से पत्नी पाते हैं और कुछ को पत्नियाँ उपहार में मिलती हैं।
9विद्वान् पुरुष विवाह के आठवें रूप की प्रशंसा करते हैं, किन्तु राजा स्वयंवर की उच्च प्रशंसा करते हैं। किन्तु ऋषियों ने कहा है कि राजाओं की सभा में उन्हें पराजित करके बलपूर्वक हरी गई पत्नी सर्वाधिक श्रेष्ठ मानी जाती है। इसलिए हे राजाओ, मैं इन कन्याओं को बलपूर्वक हर ले जा रहा हूँ। अपने समस्त बल से मुझे पराजित करने का प्रयत्न करो, अन्यथा पराजित हो जाओ।
10हे राजाओ, मैं युद्ध के लिए दृढ़संकल्प यहाँ खड़ा हूँ। राजाओं और काशिराज से यह कहकर उन महाबली कुरुकुमार ने उन कन्याओं को अपने रथ पर बैठा लिया। इस प्रकार उन्हें रथ पर बैठाकर और उन (प्रधानों) को युद्ध की चुनौती देकर उन्होंने अपना रथ आगे बढ़ा दिया।
11तब सब राजा क्रोध से उठ खड़े हुए; उन्होंने अपनी भुजाएँ ठोकीं और अपने ओठ चबाए।
12आभूषण उतारने और कवच धारण करने की उनकी उतावली से बड़ा कोलाहल उत्पन्न हुआ।
13हे जनमेजय, वे आभूषण और कवच आकाश में उल्कापात की चमक के समान दिख रहे थे। भौंहें चढ़ाए और क्रोध से लाल नेत्रों वाले वे राजा अधीरता से इधर-उधर चले, और उनके व्याकुल पगों के साथ उनके आभूषण और कवच झूलते रहे। सारथियों ने शीघ्र ही उत्तम अश्वों से जुते सुन्दर रथ ला दिए। तब सब प्रकार के अस्त्रों से सज्जित वे वीर उन रथों पर चढ़ गए। उन्होंने लौटते हुए कुरुश्रेष्ठ का पीछा किया। हे भरतवंशी, तब वह अद्भुत युद्ध हुआ — वह रोमांचकारी संग्राम, जिसमें एक ओर असंख्य राजा थे और दूसरी ओर केवल एक।
14राजाओं ने एक ही साथ अपने शत्रु पर दस सहस्र बाण छोड़े। किन्तु भीष्म ने उनके असंख्य बाणों को अपने ऊपर गिरने से पूर्व ही अपने बाणों की — शरीर के रोमों के समान असंख्य — प्रतिवर्षा से रोक दिया। तब राजाओं ने उन्हें चारों ओर से घेर लिया और उन पर बाणों की ऐसी वर्षा की जैसे मेघपुंज पर्वतों पर वर्षा करते हैं। उन (भीष्म) ने अपने बाणों से उस बाणवर्षा को रोककर प्रत्येक राजा को तीन-तीन बाणों से घायल किया। हे राजन्, राजाओं ने भीष्म को पाँच-पाँच बाणों से घायल किया।
15किन्तु उन्होंने आक्रमण करने वाले प्रत्येक राजा को दो-दो बाणों से रोक दिया। बाणों की सघन वर्षा से वह युद्ध इतना भयंकर हो गया कि वह देवों और दानवों के युद्ध के समान लगने लगा। और वीर पुरुष तक उसे देखकर भयभीत हो गए। उन्होंने (भीष्म ने) रणभूमि में अपने बाणों से सैकड़ों-सहस्रों ध्वजदण्ड, कवच और मनुष्यों के सिर काट गिराए। उनका पराक्रम और हस्तलाघव ऐसा असाधारण था, आत्मरक्षा की उनकी कुशलता ऐसी थी कि युद्धरत महारथियों ने, शत्रु होते हुए भी, उनकी उच्च स्वर में प्रशंसा की। अस्त्रविद्या के समस्त ज्ञाताओं में अग्रगण्य उन (भीष्म) ने युद्ध में समस्त राजाओं को पराजित करके और कन्याओं को साथ लेकर भरतों की राजधानी की ओर प्रस्थान किया। हे राजन्, तब महारथी राजा शाल्व ने पीछे से शान्तनुपुत्र भीष्म को द्वन्द्वयुद्ध की चुनौती दी। कन्याओं को पाने की इच्छा से वह भीष्म पर उसी प्रकार टूट पड़ा जैसे कोई बलशाली गजराज किसी मादा को देखकर अपने ही वर्ग के दूसरे गज पर टूट पड़ता है और अपने दाँत से प्रतिद्वन्द्वी की जंघा चीर देता है। उन महाबाहु राजा शाल्व ने क्रोध में भीष्म से चिल्लाकर कहा — "ठहरो, ठहरो।" तब मनुष्यों में श्रेष्ठ, शत्रुसेना के विनाशक भीष्म उसके वचनों से उत्तेजित होकर प्रज्वलित अग्नि के समान क्रोध से भड़क उठे। हाथ में धनुष लिए, भौंहें चढ़ाए हुए, उन्होंने क्षत्रियधर्म के अनुसार अपना रथ रोका और शत्रु की प्रतीक्षा में वहीं ठहर गए।
16उन महारथी ने शाल्व के लिए अपना रथ रोका और उन्हें रुका देखकर समस्त राजा भी वहीं ठहर गए। वे भीष्म और शाल्व के बीच होने वाला युद्ध देखना चाहते थे।
17तब वे दोनों (वीर) एक-दूसरे पर अपना पराक्रम इस प्रकार दिखाने लगे जैसे गौ को देखकर दो महाबली गर्जते हुए वृषभ लड़ते हैं।
18मनुष्यों में श्रेष्ठ राजा शाल्व ने शान्तनुपुत्र भीष्म को सैकड़ों-सहस्रों वेगवान् बाणों से ढँक दिया।
19युद्ध के आरम्भ में ही शाल्व को भीष्म पर असंख्य बाणों की वर्षा करते देखकर राजा अत्यन्त विस्मित हुए और वे सब "धन्य, धन्य" कहकर चिल्ला उठे।
20उसे युद्ध में अत्यन्त हस्तलाघवयुक्त देखकर समस्त राजाओं ने हर्षपूर्वक नरपति शाल्व की प्रशंसा की।
21क्षत्रियों के ये उद्घोष सुनकर शत्रुनगरियों के विजेता शान्तनुपुत्र भीष्म ने कहा — "ठहरो, ठहरो।"
22उन्होंने (भीष्म ने) क्रोध में अपने सारथि को आज्ञा दी — "रथ वहाँ ले चलो जहाँ राजा (शाल्व) है। मैं उसे उसी प्रकार तत्काल मार डालूँगा जैसे गरुड़ सर्प को मारता है।"
23हे राजन्, तब कुरुकुमार ने अपनी प्रत्यंचा पर वारुणास्त्र चढ़ाया और उससे राजा शाल्व के चारों अश्वों को घायल कर दिया।
24हे राजाओं में श्रेष्ठ, कुरुकुमार ने अपने अस्त्रों से शत्रु के अस्त्रों को निष्फल करते हुए राजा शाल्व के सारथि को मार डाला।
25मनुष्यों में श्रेष्ठ शान्तनुपुत्र भीष्म ने उन कन्याओं के लिए ऐन्द्रास्त्र से (अपने प्रतिद्वन्द्वी के) उत्तम अश्वों को मार डाला। तत्पश्चात् उन्होंने राजाओं में श्रेष्ठ उस (शाल्व) को पराजित किया, किन्तु उसे प्राणों सहित जाने दिया। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब शाल्व अपने राज्य को लौट गया। अपनी राजधानी में लौटकर उसने धर्मपूर्वक अपनी प्रजा पर शासन किया; और हे शत्रुनगरीविजयी, स्वयंवर में आए हुए राजा भी अपनी-अपनी राजधानियों को लौट गए। राजाओं को पराजित करके अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ भीष्म उन कन्याओं सहित हस्तिनापुर गए, जहाँ कुरुराज विचित्रवीर्य संसार पर शासन करते थे।
26विचित्रवीर्य अपने पिता, कुरुकुमार और समस्त सम्राटों में श्रेष्ठ शान्तनु के समान धर्मपूर्वक संसार पर शासन करते थे। हे राजन्, अत्यन्त अल्प समय में ही उन्होंने (भीष्म ने) अनेक वन, नदियाँ, पर्वत और विविध वृक्षों वाले उपवन पार किए। युद्ध में अपरिमेय पराक्रम वाले उन समुद्रगामिनी नदी (गंगा) के पुत्र ने असंख्य पुरुषों का वध किया, किन्तु उनके अपने शरीर पर एक भी घाव नहीं था।
27भीष्म काशिराज की उन पुत्रियों को इस प्रकार कोमलता से लाए मानो वे उनकी अपनी पुत्रवधुएँ, बहनें अथवा पुत्रियाँ हों। उन्हें अपनी पुत्रियों के समान लाकर उन्होंने उन्हें कुरुओं को समर्पित किया।
28उन महाबाहु वीर ने अपने भाई का कल्याण चाहते हुए उन परम गुणसम्पन्न कन्याओं को लाकर अपने भाई को अर्पित किया।
29भीष्म ने अपने पराक्रम से लाई हुई वे कन्याएँ विचित्रवीर्य को दे दीं। राजोचित रीति के अनुसार यह असाधारण कर्म करके उन धर्मात्मा (भीष्म) ने अपने भाई के विवाह की तैयारियाँ आरम्भ कीं। सत्यवती से परामर्श करके भीष्म ने विवाह की सब व्यवस्था निश्चित कर ली; किन्तु काशिराज की ज्येष्ठ पुत्री ने मन्द मुस्कान के साथ इस प्रकार कहा —
30"मैंने अपने हृदय में सौभराज को अपना पति चुन लिया है। उन्होंने भी अपने हृदय में मुझे अपनी पत्नी के रूप में स्वीकार किया है। यह मेरे पिता को भी स्वीकार्य है।
31मैं स्वयंवर में भी शाल्व को ही अपना पति चुनती। आप धर्म के विधानों के ज्ञाता हैं। यह सब जानकर जो उचित समझें, वही कीजिए।"
32ब्राह्मणों के समक्ष उस कन्या के इस प्रकार कहने पर वीर भीष्म विचार करने लगे कि क्या करना चाहिए।
33वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों से परामर्श करने के पश्चात् उन परम धर्मात्मा पुरुष ने काशिराज की ज्येष्ठ पुत्री अम्बा को अपनी इच्छानुसार करने की अनुमति दे दी।
34तत्पश्चात् भीष्म ने विहित विधि के अनुसार (दोनों राजकुमारियों) अम्बिका और अम्बालिका को अपने कनिष्ठ भाई विचित्रवीर्य को सौंप दिया।
35उनसे विवाह करने के पश्चात् विचित्रवीर्य, यद्यपि धर्मात्मा थे, तथापि यौवन के आरम्भ से ही कामासक्त हो गए।
36वे दोनों ऊँचे कद की थीं; उनके सिर काले घुँघराले केशों से आच्छादित थे, उनके नखों की आभा लाल और उभरी हुई थी; उनके स्तन और नितम्ब सुन्दर एवं उन्नत थे।
37समस्त शुभ लक्षणों से सम्पन्न वे सुन्दरी और सौम्य कन्याएँ अपने पति विचित्रवीर्य को हर प्रकार से अपने योग्य मानती थीं; और वे उनसे प्रेम तथा आदर करती थीं।
38वे (विचित्रवीर्य) भी अश्विनीकुमारों के समान सौन्दर्य और देवताओं के समान पराक्रम से सम्पन्न थे, इसलिए वे समस्त स्त्रियों के हृदय हर सकते थे।
39जगत्पति विचित्रवीर्य ने अपनी पत्नियों के साथ सात वर्ष तक निरन्तर भोग किया और तब यौवन में ही रहते हुए वे यक्ष्मा से आक्रान्त हो गए।
40उनके मित्रों और सम्बन्धियों ने वैद्यों से परामर्श करके उपचार का प्रयत्न किया, किन्तु (उनके समस्त प्रयत्नों के बावजूद) वे कुरुकुमार अस्त होते सूर्य के समान यमलोक को चले गए।
41धर्मात्मा गंगापुत्र (भीष्म) चिन्ता और शोक में डूब गए। तब भीष्म ने अन्य समस्त कुरुप्रधानों सहित सत्यवती से परामर्श करके विद्वान् पुरोहितों द्वारा (दिवंगत) विचित्रवीर्य के और्ध्वदैहिक कर्म सम्पन्न कराए।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — हे कुरुवंशी, चित्राङ्गद मारिएपछि र उनका भाइ अल्पवयस्क भएकाले सत्यवतीका सदा आज्ञाकारी भीष्मले राज्यको शासन गरे।
2जब सम्पूर्ण बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ भीष्मले देखे कि उनका भाइ विचित्रवीर्य वयस्क (तरुण) भइसके, तब उनले उनको विवाह गर्ने विचार गरे।
3हे राजन्, उनले सुने कि काशिराजका तीन पुत्री, जो सबै सौन्दर्यमा अप्सराजस्तै थिए, स्वयंवरमा विवाह गरिनेछन्।
4तब महारथीहरूमा श्रेष्ठ, शत्रुदमन ती स्वामी (भीष्म) ले आफ्नी माताको आज्ञाले एउटै रथमा चढेर वाराणसी (काशी) नगरीतिर प्रस्थान गरे।
5त्यहाँ शान्तनुपुत्र भीष्मले देखे कि सबै दिशाबाट अनेक राजा र शासक आएका छन्। उनले ती तीनै कन्यालाई पनि देखे।
6जब राजाहरूका नाम पुकारिँदै थिए, त्यसै बीच त्यहाँ एक्लै भीष्म आइपुगे, जो अहिलेसम्म वृद्ध भइसकेका थिए। उनलाई देखेर ती परम सुन्दरी युवतीहरू उनलाई वृद्ध ठानेर विचलित भए। त्यहाँ जम्मा भएका ती नीच स्वभावका राजाहरूले आपसमा कुरा गर्दै उनको यसरी उपहास गरे — "यो त वृद्ध भइसकेको छ। यसको सारा शरीरमा चाउरी फैलिसकेका छन्। यसको टाउकोका कपाल सेता भइसके। यी लक्षण हुँदाहुँदै पनि यो यहाँ कसरी आइपुग्यो? यो साँच्चै निर्लज्ज छ र आफ्नो व्रत मिथ्या सिद्ध गरेर यसले यहाँका मानिसलाई के भन्नेछ? साँच्चै भीष्म ब्रह्मचारी हुन् — यो कुरा व्यर्थै सारा संसारमा फैलिएको छ।"
7वैशम्पायनले भने — हे भरत, ती राजाहरूका वचन सुनेर भीष्म क्रुद्ध भए। स्वामी भीष्मले आफैँ (आफ्ना भाइका लागि) ती कन्याहरूको वरण गरे। हे राजन्, ती कन्यालाई आफ्नो रथमा राखेर योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले (जम्मा भएका) राजाहरूलाई मेघको गर्जनजस्तै स्वरमा भने —
8बुद्धिमान्हरूले भनेका छन् कि गुणसम्पन्न पुरुषलाई निम्त्याएर उसलाई कन्या गहनाले सजाएर र दाताको सामर्थ्यअनुसार बहुमूल्य उपहारसहित दिन सकिन्छ। कोही एक जोर गाई लिएर आफ्नी छोरी दिन्छन्। कोही निश्चित धनराशि लिएर आफ्नी छोरी दिन्छन् र कोही कन्यालाई बलपूर्वक हरेर लैजान्छन्। कोही कन्याको सहमतिले विवाह गर्छन् र कोही तिनलाई सहमतिका लागि बाध्य पारेर। कोही आमाबुबाको अनुमतिले पत्नी पाउँछन् र कोहीले पत्नी उपहारमा पाउँछन्।
9विद्वान् पुरुषहरू विवाहको आठौँ रूपको प्रशंसा गर्छन्, तर राजाहरूले स्वयंवरको उच्च प्रशंसा गर्छन्। तर ऋषिहरूले भनेका छन् कि राजाहरूको सभामा तिनलाई पराजित गरेर बलपूर्वक हरिएकी पत्नी सर्वाधिक श्रेष्ठ मानिन्छे। त्यसैले हे राजाहरू, म यी कन्यालाई बलपूर्वक हरेर लैजाँदै छु। आफ्नो सम्पूर्ण बलले मलाई पराजित गर्ने प्रयत्न गर, अन्यथा पराजित होऊ।
10हे राजाहरू, म युद्धका लागि दृढसङ्कल्प यहाँ उभिएको छु। राजाहरू र काशिराजलाई यसो भनेर ती महाबली कुरुकुमारले ती कन्यालाई आफ्नो रथमा राखे। यसरी तिनलाई रथमा राखेर र ती (प्रधानहरू) लाई युद्धको चुनौती दिएर उनले आफ्नो रथ अगाडि बढाए।
11तब सबै राजाहरू क्रोधले उठे; उनीहरूले आफ्ना पाखुरा ठोके र आफ्ना ओठ टोके।
12गहना फुकाल्ने र कवच धारण गर्ने उनीहरूको हतारले ठूलो कोलाहल उत्पन्न भयो।
13हे जनमेजय, ती गहना र कवच आकाशमा उल्कापातको चमकजस्तै देखिँदै थिए। आँखीभौँ चढाएका र क्रोधले राता आँखा भएका ती राजाहरू अधीरतासाथ यताउति हिँडे, र उनीहरूका व्याकुल पाइलासँगै उनीहरूका गहना र कवच झुल्दै रहे। सारथिहरूले चाँडै नै उत्तम अश्व जोतिएका सुन्दर रथ ल्याइदिए। तब सबै प्रकारका अस्त्रले सुसज्जित ती वीरहरू ती रथमा चढे। उनीहरूले फर्किँदै गरेका कुरुश्रेष्ठको पिछा गरे। हे भरतवंशी, तब त्यो अद्भुत युद्ध भयो — त्यो रोमाञ्चकारी सङ्ग्राम, जसमा एकातिर असंख्य राजा थिए र अर्कोतिर केवल एक।
14राजाहरूले एकैसाथ आफ्नो शत्रुमाथि दस हजार बाण छाडे। तर भीष्मले तिनका असंख्य बाणलाई आफूमाथि खस्नुअघि नै आफ्ना बाणको — शरीरका रौँजस्तै असंख्य — प्रतिवर्षाले रोकिदिए। तब राजाहरूले उनलाई चारैतिरबाट घेरे र उनीमाथि बाणको यस्तो वर्षा गरे जसरी मेघपुञ्जले पर्वतमाथि वर्षा गर्छन्। उनले (भीष्मले) आफ्ना बाणले त्यो बाणवर्षा रोकेर प्रत्येक राजालाई तीन-तीन बाणले घाइते पारे। हे राजन्, राजाहरूले भीष्मलाई पाँच-पाँच बाणले घाइते पारे।
15तर उनले आक्रमण गर्ने प्रत्येक राजालाई दुई-दुई बाणले रोकिदिए। बाणको सघन वर्षाले त्यो युद्ध यति भयंकर भयो कि त्यो देव र दानवको युद्धजस्तै लाग्न थाल्यो। अनि वीर पुरुषसमेत त्यो देखेर भयभीत भए। उनले (भीष्मले) रणभूमिमा आफ्ना बाणले सयौँ-हजारौँ ध्वजदण्ड, कवच र मानिसका टाउका काटिदिए। उनको पराक्रम र हस्तलाघव यस्तो असाधारण थियो, आत्मरक्षाको उनको कुशलता यस्तो थियो कि युद्धरत महारथीहरूले, शत्रु हुँदाहुँदै पनि, उनको उच्च स्वरमा प्रशंसा गरे। अस्त्रविद्याका सम्पूर्ण ज्ञातामा अग्रगण्य ती (भीष्म) ले युद्धमा सम्पूर्ण राजालाई पराजित गरेर र कन्याहरूलाई सँगै लिएर भरतहरूको राजधानीतिर प्रस्थान गरे। हे राजन्, तब महारथी राजा शाल्वले पछाडिबाट शान्तनुपुत्र भीष्मलाई द्वन्द्वयुद्धको चुनौती दिए। कन्याहरू पाउने इच्छाले उनी भीष्ममाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी कुनै बलशाली गजराज कुनै पोथीलाई देखेर आफ्नै वर्गको अर्को गजमाथि जाइलाग्छ र आफ्नो दाँतले प्रतिद्वन्द्वीको तिघ्रा चिरिदिन्छ। ती महाबाहु राजा शाल्वले क्रोधमा भीष्मलाई चिच्याएर भने — "ठहर, ठहर।" तब मानिसहरूमा श्रेष्ठ, शत्रुसेनाका विनाशक भीष्म उनका वचनले उत्तेजित भई प्रज्वलित अग्निजस्तै क्रोधले दन्किए। हातमा धनुष लिएर, आँखीभौँ चढाएर, उनले क्षत्रियधर्मअनुसार आफ्नो रथ रोके र शत्रुको प्रतीक्षामा त्यहीँ ठहरिए।
16ती महारथीले शाल्वका लागि आफ्नो रथ रोके र उनलाई रोकिएको देखेर सम्पूर्ण राजा पनि त्यहीँ ठहरिए। तिनीहरू भीष्म र शाल्वका बीचमा हुने युद्ध हेर्न चाहन्थे।
17तब ती दुवै (वीर) एक-अर्कामाथि आफ्नो पराक्रम यसरी देखाउन थाले जसरी गाईलाई देखेर दुई महाबली गर्जिरहेका साँढे लड्छन्।
18मानिसहरूमा श्रेष्ठ राजा शाल्वले शान्तनुपुत्र भीष्मलाई सयौँ-हजारौँ वेगवान् बाणले छोपिदिए।
19युद्धको सुरुमै शाल्वलाई भीष्ममाथि असंख्य बाणको वर्षा गरेको देखेर राजाहरू अत्यन्त विस्मित भए र तिनीहरू सबै "धन्य, धन्य" भन्दै चिच्याए।
20उनलाई युद्धमा अत्यन्त हस्तलाघवयुक्त देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले हर्षपूर्वक नरपति शाल्वको प्रशंसा गरे।
21क्षत्रियहरूका यी उद्घोष सुनेर शत्रुनगरीहरूका विजेता शान्तनुपुत्र भीष्मले भने — "ठहर, ठहर।"
22उनले (भीष्मले) क्रोधमा आफ्नो सारथिलाई आज्ञा दिए — "रथ त्यहाँ लैजाऊ जहाँ राजा (शाल्व) छ। म उसलाई त्यसै गरी तत्कालै मार्नेछु जसरी गरुडले सर्पलाई मार्छ।"
23हे राजन्, तब कुरुकुमारले आफ्नो प्रत्यञ्चामा वारुणास्त्र चढाए र त्यसले राजा शाल्वका चारै अश्वलाई घाइते पारिदिए।
24हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, कुरुकुमारले आफ्ना अस्त्रले शत्रुका अस्त्र निष्फल पार्दै राजा शाल्वका सारथिलाई मारे।
25मानिसहरूमा श्रेष्ठ शान्तनुपुत्र भीष्मले ती कन्याहरूका लागि ऐन्द्रास्त्रले (आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीका) उत्तम अश्वहरूलाई मारे। त्यसपछि उनले राजाहरूमा श्रेष्ठ ती (शाल्व) लाई पराजित गरे, तर उनलाई प्राणसहित जान दिए। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब शाल्व आफ्नो राज्यमा फर्के। आफ्नो राजधानीमा फर्केर उनले धर्मपूर्वक आफ्ना प्रजामाथि शासन गरे; र हे शत्रुनगरीविजयी, स्वयंवरमा आएका राजाहरू पनि आ-आफ्नो राजधानीमा फर्के। राजाहरूलाई पराजित गरेर अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ भीष्म ती कन्यासहित हस्तिनापुर गए, जहाँ कुरुराज विचित्रवीर्यले संसारमाथि शासन गर्थे।
26विचित्रवीर्य आफ्ना पिता, कुरुकुमार र सम्पूर्ण सम्राट्हरूमा श्रेष्ठ शान्तनुजस्तै धर्मपूर्वक संसारमाथि शासन गर्थे। हे राजन्, अत्यन्त थोरै समयमै उनले (भीष्मले) अनेक वन, नदी, पर्वत र विविध वृक्ष भएका उपवन पार गरे। युद्धमा अपरिमेय पराक्रम भएका ती समुद्रगामिनी नदी (गङ्गा) का पुत्रले असंख्य पुरुषको वध गरे, तर उनको आफ्नो शरीरमा एउटा पनि घाउ थिएन।
27भीष्मले काशिराजका ती पुत्रीहरूलाई यसरी कोमलतासाथ ल्याए मानौँ तिनीहरू उनकै बुहारी, बहिनी अथवा छोरी हुन्। तिनलाई आफ्ना छोरीसरह ल्याएर उनले तिनलाई कुरुहरूलाई समर्पित गरे।
28ती महाबाहु वीरले आफ्ना भाइको कल्याण चाहँदै ती परम गुणसम्पन्न कन्याहरूलाई ल्याएर आफ्ना भाइलाई अर्पण गरे।
29भीष्मले आफ्नो पराक्रमले ल्याएका ती कन्याहरू विचित्रवीर्यलाई दिए। राजोचित रीतिअनुसार यो असाधारण कर्म गरेर ती धर्मात्मा (भीष्म) ले आफ्ना भाइको विवाहको तयारी सुरु गरे। सत्यवतीसँग परामर्श गरेर भीष्मले विवाहको सबै व्यवस्था निश्चित गरे; तर काशिराजकी जेठी पुत्रीले मन्द मुस्कानसाथ यसरी भनिन् —
30"मैले आफ्नो हृदयमा सौभराजलाई आफ्नो पति छानिसकेकी छु। उनले पनि आफ्नो हृदयमा मलाई आफ्नी पत्नीका रूपमा स्वीकार गरिसकेका छन्। यो मेरा पितालाई पनि स्वीकार्य छ।
31म स्वयंवरमा पनि शाल्वलाई नै आफ्नो पति छान्ने थिएँ। तपाईं धर्मका विधानका ज्ञाता हुनुहुन्छ। यो सबै जानेर जे उचित ठान्नुहुन्छ, त्यही गर्नुहोस्।"
32ब्राह्मणहरूको सामु ती कन्याले यसरी भनेपछि वीर भीष्म विचार गर्न थाले कि के गर्नुपर्छ।
33वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूसँग परामर्श गरेपछि ती परम धर्मात्मा पुरुषले काशिराजकी जेठी पुत्री अम्बालाई आफ्नो इच्छाअनुसार गर्ने अनुमति दिए।
34त्यसपछि भीष्मले विहित विधिअनुसार (दुवै राजकुमारी) अम्बिका र अम्बालिकालाई आफ्ना कान्छा भाइ विचित्रवीर्यलाई सुम्पिदिए।
35तिनीहरूसँग विवाह गरेपछि विचित्रवीर्य, यद्यपि धर्मात्मा थिए, तापनि यौवनको सुरुदेखि नै कामासक्त भए।
36ती दुवै अग्लो कदकी थिइन्; तिनका शिर काला घुम्रिएका कपालले ढाकिएका थिए, तिनका नङका आभा राता र उठेका थिए; तिनका स्तन र नितम्ब सुन्दर तथा उन्नत थिए।
37सम्पूर्ण शुभ लक्षणले सम्पन्न ती सुन्दरी र सौम्य कन्याहरूले आफ्ना पति विचित्रवीर्यलाई हरेक प्रकारले आफ्ना योग्य ठान्थिन्; र तिनीहरू उनलाई प्रेम तथा आदर गर्थिन्।
38उनी (विचित्रवीर्य) पनि अश्विनीकुमारजस्तै सौन्दर्य र देवताजस्तै पराक्रमले सम्पन्न थिए, त्यसैले उनले सम्पूर्ण स्त्रीको हृदय हर्न सक्थे।
39जगत्पति विचित्रवीर्यले आफ्ना पत्नीहरूसँग सात वर्षसम्म निरन्तर भोग गरे र त्यसपछि यौवनमै रहँदा उनी क्षयरोगबाट आक्रान्त भए।
40उनका मित्र र आफन्तहरूले वैद्यहरूसँग परामर्श गरेर उपचारको प्रयत्न गरे, तर (तिनका सम्पूर्ण प्रयत्नका बावजुद) ती कुरुकुमार अस्ताउँदो सूर्यजस्तै यमलोक गए।
41धर्मात्मा गङ्गापुत्र (भीष्म) चिन्ता र शोकमा डुबे। तब भीष्मले अन्य सम्पूर्ण कुरुप्रधानसहित सत्यवतीसँग परामर्श गरेर विद्वान् पुरोहितहरूद्वारा (दिवङ्गत) विचित्रवीर्यको और्ध्वदैहिक कर्म सम्पन्न गराए।