Anukramanika Parva — Contents of subject
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 1
Sanskrit
1नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्॥
2लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्दादशवार्षिक सत्रे॥ सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन् संशितव्रतान्। विनयावनतो भूत्वा कदाचित् सूतनन्दनः॥
3तमाश्रममनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनाम्। चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवस्तपस्विनः॥
4अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः। अपृच्छत् स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः॥
5अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु। निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लौमहर्षणिः॥
6सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च। अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित् प्रस्तावयन् कथाः॥
7कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहतस्त्वया। कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम॥
8एवं पृष्टोऽब्रवीत् सम्यग् यथावल्लौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम्॥ तस्मिन् सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम्।
9सौतिरुवाच जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः॥ समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक् पारिक्षितस्य च। कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः॥ कथिताश्चापि विधिवद् या वैशम्पायनेन वै। श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः॥
10बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च। समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्॥
11गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत् पुरा! कुरूणां-पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम्॥
12दिदृक्षुरागतस्तस्मात् समीपं भवतामिह। आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः। अस्मिन् यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः॥ कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्याहुताग्नयः। भवन्त आसने स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः॥
13पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः। इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्॥
14ऋषय ऊचुः द्वैपायनेन यत् प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा। सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्॥
15तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वण: सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च॥
16भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्। संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्॥ जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान्। यथावत् स ऋषिस्तुष्ट्या सत्रे द्वैपायनाज्ञया।॥ वेदैश्चतुर्भिः संयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः। संहितां श्रोतुमिच्छामो ध` पापभयापहाम्॥
17सौतिरुवाच आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्॥
18असच्चसदसच्चैव यद् विश्वं सदसत्परम्। परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्॥
19मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्। नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्॥
20महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः। प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः॥
21आचख्युः कवयः केचित् संप्रत्याचक्षते परे। आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि॥
22इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्। विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्विजातिभिः॥
23अलंकृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः। छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम्॥
24निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते। बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमयव्यम्॥
25युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते। यस्मिन् श्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम्॥ अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम्। अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत् सदसदात्मकम्॥
26यस्मात् पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः। ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ॥ प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त वै। ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः॥ पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदुः। विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोथाश्विनावपि॥
27यक्षा: साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा। ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षि-सत्तमाः॥ राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः। आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा॥
28संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात्। यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्॥ यदिदं दृश्यते किंचिद्भूतं स्थावरजंगमम्। पुनः संक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये॥
29यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥
30एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम्। अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते॥
31त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च। त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा॥
32दिवःपुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः। सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः॥
33पुरा विवस्वत: सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः। देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः॥ सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च।॥
34दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः। ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः॥ भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः। तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च॥ ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः। संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः॥
35भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्। वेदा योग: सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च॥
36धर्मकामार्थयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च। लोकयात्राविधानं च सर्वं तदृष्टवानृषिः॥
37इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च। इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम्॥
38विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत्। इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्॥ मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथापरे। तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते॥
39विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः। व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे।५३। तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः॥
40पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः। तदाख्यानवरिष्ठं स कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः॥ कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्। तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेद्वैपायनस्य च।॥
41तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्। प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया॥
42तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणत: स्थितः। आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः॥
43हिरण्यगर्भमासीनं तस्मिस्तु परमासने। परिवृत्यासनाभ्यासे वासवेयः स्थितोऽभवत्॥
44अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्यासे प्रीयमाणः शुचिस्मितः॥
45उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवान्काव्यं परमपूजितम्॥
46ब्रह्मवेदरहस्यं च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया॥
47इतिहासपुराणानामुन्मेषं निर्मितं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यं च त्रिविधं कालसंज्ञितम्॥
48जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम्॥
49चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः॥
50ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह। ऋचो यजूंषि सामानि वेदाध्यात्म तथैव च॥
51न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा। हेतुनैव समं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम्॥
52तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम्। नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च॥
53पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम्। वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः॥
54यच्चापि सर्वं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते॥
55ब्रह्मोवाच तपोविशिष्टादपि वै विशिष्टान्मुनिसंचयात्। मन्ये श्रेष्ठतरं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात्॥
56जन्मप्रभृति सत्यां ते वेदि गां ब्रह्मवादिनीम्। त्वया च काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति॥
57अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः॥
58काव्यस्य लेखानार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने। सौतिरुवाच एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम्॥
59ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः। स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः॥ तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः। पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदाऽनघ॥
60लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक। मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च॥
61श्रुत्वैतत्प्राह विनेशो यदि मे लेखनी क्षणम्। लिखितो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम्॥
62व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित्। ओमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः॥
63ग्रन्थग्रन्थि तदा चक्रे मुनिगूढं कुतूहलात्। यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिद्वैपायनस्त्विदम्॥
64अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च। अहं वेद्मि शुको वेत्ति संजयो वेत्ति वा न वा॥ तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने। भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्य गूढत्वात्प्रश्रितस्य च॥
65सर्वज्ञोऽपि गणेशो यत् क्षणमास्ते विचारयन्। तावच्चकार व्यासोऽपि श्लोकानन्यान्बहूनपि॥ ८३।
66अज्ञानतिमिरान्धस्य लोकस्य तु विचेष्टतः। ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्नेत्रोन्मीलनकारकम्॥
67धर्मार्थकाममोक्षार्थैः समासव्यासकीर्तनैः। तथा भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः॥
68पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाः प्रकाशिताः। नृबुद्धिकौरवाणां च कृतमेतत् प्रकाशनम्॥
69इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना। लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशितम्॥
70संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान्। संभवस्कन्धविस्तार: सभारण्यविटङ्कवान्॥
71अरणीपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान्। भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान्॥ कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः। स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः॥
72अश्वमेधामृतरसस्त्वाश्रमस्थानसंशयः। मौशल: श्रुतिसंक्षेप: शिष्टद्विजनिषेवितः॥
73सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति। पर्जन्य इव भूतानामक्षयो भारतद्रुमः॥
74सौतिरुवाच तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शाश्वत्पुष्पफलोदयम्। स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि॥
75मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः। क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायन: पुरा॥ त्रीनग्नीनिवकौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान्। उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डु विदुरमेव च॥ जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति।
76तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्॥ अब्रवीद्धारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः।
77जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः॥ शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके।
78स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम्॥ कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः।
79विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्॥ क्षत्तुः प्रज्ञां धृति कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत्।
80वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्।। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः। इदं शतसहस्रं तु लोकानां पुण्यकर्मणाम्॥
81उपाख्यानैः सह ज्ञेयमाद्यं भारतमुत्तमम्। चतुर्विंशतिसाहस्री चक्रे भारतसंहिताम्॥ उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः।
82ततोऽप्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः॥ अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तानां सपर्वणाम्।
83इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम्॥ ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ विभुः।
84षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम्॥१०४। त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम्। पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं गन्धर्वेषु चतुर्दशः॥ एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम्।
85नारदो श्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन्॥ वै गन्धर्वयक्षंरक्षांसि श्रावयामास शुकः।
86अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशंपायन उक्तवान्। शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः। एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत॥
87दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखा। दुःशासनः फलपुष्पे समृद्ध मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी॥
88युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनोभीमसेनोऽस्य शाखाः। माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्ध मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च॥
89पाण्डुर्जित्वा बहून् देशान् बुद्ध्या विक्रमणेन च। अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसन्मुनिभिः सह॥
90मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम्। जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः॥
91मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति। धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाश्चिनोः॥
92तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः। येध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च॥ ऋषिभिर्यत्तदानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम्। शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः॥
93पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः। पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोन्तर्हितास्ततः॥
94तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पांडवान्कौरवास्तदा। शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम्॥
95आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे। यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येति चापरे॥
96स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम संततिम्। उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः॥११८ ।
97तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा निनादयन्। अन्तर्हितानां भूतानां नि:स्वनस्तुमुलोऽभवत्॥ पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शंखदुन्दुभिनि:स्वनाः। आसन्प्रदेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत्॥
98तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः। शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः॥
99तेऽधीत्य निखिलान्वेदाञ्च्छास्त्राणि विविधानि च। न्यवसन्याण्डवास्तत्रपूजिता अकुतोभयाः॥
100युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन्। धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च॥
101गुरुशुश्रूषया क्षान्त्या यमयोविनयेन च। तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च॥
102ममवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तु स्वयंवराम्। प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम्॥१२५।
103तत:प्रभृति लोकेस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम्। आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत्॥
104स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतोगणान्। आजहारार्जुनो राज्ञो राजसूयं महाक्रतुम्॥
105अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः। युधिष्ठिरेण संप्राप्तोराजसूयो महाक्रतुः॥ सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च। घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम्॥
106दुर्योधनं समागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः। मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च॥ विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च। कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च॥ समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम्। ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत॥
107विमानप्रतिमां तत्र मयेन सुकृतां सभाम्। पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत॥
108तत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात्। प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत्॥
109स भोगान्विविधाम्भुञ्जन् रत्नानि विविधानि च। कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः॥
110अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः। तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान्॥
111नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत। द्यूतादीननयान्घोरान्विविधांश्चाप्युपैक्षत॥
112निरस्य विदुरं भीष्मं द्रोणं शारद्वतं कृपम्। विग्रहे तुमुले तस्मिन्दहन्क्षत्रं परस्परम्॥
113जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम्। दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा॥
114धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत्। शृणु संजय सर्वं मे न चासूयितुमर्हसि॥
115श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः। न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुलक्षये॥
116न मे विशेष: पुत्रेषु स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा। वृद्ध मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः॥ अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत्। मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम्॥
117राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पांडवस्य महौजसः। तच्चावहसनं प्राप्य समारोहणदर्शने॥
118अमर्षणः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान् रणे। निरुत्साहश्च संप्राप्तुं सुश्रियं क्षत्रियोऽपि सन्॥ गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत्।
119तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मया संजय तच्छृणु॥ श्रुत्वा तु मम वाक्यानि बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः। ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाचक्षुषमित्युत॥
120यदाश्रौषं धनुरायम्य चित्रं विद्धं लक्ष्यं पतितं वै पृथिव्याम्। कृष्णां हृतां प्रेक्षतां सर्वराज्ञा तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
121यदाश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन। इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
122यदाश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन। अग्नि तथा तर्पितं खाण्डवे च तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
123मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान्। युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्धौ तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
124यदाश्रौषं द्रौपदी रङ्गमध्ये लक्ष्यं भित्वा निर्जितामर्जुनेन। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
125यदाश्रौषं मागधानां वरिष्ठं जरासन्धं क्षत्रमध्ये ज्वलन्तम्। दोा हतं भीमसेनेन गत्वा तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
126वंशीकृताम्भूमिपालान्प्रसह्य। महाक्रतुं राजसूयं कृतं च तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
127यदाश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठी सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम्। त्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
128यदाश्रौषं वाससां तत्र राशि समाक्षिपत्कितबो मन्दबुद्धिः। दुःशासनो गतवान्नैव चान्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
129यदाश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम्। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
130यदाश्रौषं विविधास्तत्र चेष्टा धर्मात्मानां प्रस्थितानां वनाय। ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
131रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम्। भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
132यदाश्रौषमर्जुनं देवदेवं किरातरूपं त्र्यम्बकं तोष्य युद्धे। अवाप्तवन्तं पाशुपतं महास्त्रं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
133यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत्। अधीयानं शंसित सत्यसन्धं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
134यदाश्रौषं कालकेयास्ततस्ते पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः। देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
135यदाश्रौषमसुराणां वधार्थे किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम्। कृतार्थे चाप्यागतं शक्रलोकात् तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
136यदाश्रौषं वैश्रवणेन साधु समागतं भीममन्यांश्च पार्थान्। तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
137यदाश्रौषं घोषयात्रागतानां बन्धं गंधर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन। स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
138यदाश्रौषं यक्षरूपेण धर्म समागतं धर्मराजेन सूत। प्रश्नान्कांश्चिद्विब्रुवाणं च सम्यक्। तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
139यदाश्रौषं न विदुर्मामकास्तान् प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान्। विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
140धनंजयेनैकरथेन भग्नान्। विराटराष्ट्रे वसता महात्मना तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
141यदाश्रौषं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाया तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णत्सुतार्थे तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
142यदाश्रौषं निर्जितस्याधनस्य प्रताजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्या अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
143यदाश्रौषं माधवं वासुदेवं सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम्। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
144यदाश्रौषं नरनारायणौ तौ कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्या अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके च सम्यक् तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
145यदाश्रौषं लोकहिताय कृष्णं शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम्। शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
146यदाश्रौषं कर्णदुर्योधनाभ्यां बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्या तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
147यदाश्रौषं वासुदेवे प्रयाते रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम्। आर्ती पृथां सान्त्वितां केशवेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
148यदाश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम्। भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
149यदाश्रौषं कर्ण उवाच वाक्यं नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति। हित्वा सेनामपचक्राम चापि तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
150यदाश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्। त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
151यदाश्रौषं कश्मलेनाभिपन्ने रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै। कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
152यदाश्रौषं भीष्मममित्रकर्शनं निनन्तमाजावयुतं रथानाम्। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
153यदाश्रौषं चापगेयेन संख्ये स्वयं मृत्यु विहितं धार्मिकेण। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
154यदाश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्। शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
155यदाश्रौष शरतल्पे शयानं वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुंखैः। स्तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
156यदाश्रौषं शान्तनवे शयाने पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन। भूमि भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
157यदा वायुश्चन्द्रसूर्यों च युक्ती कौन्तेयानामनुलोमा जयाय। नित्यं चास्माश्वापदा भीषयन्ति तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
158यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गान् निदर्शयन् समरे चित्रयोधी। न पाण्डवाञ्च्छ्रेष्ठतरान् निहन्ति तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
159यदाश्रौषं चास्मदीयान्महारथान् व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय। संशप्तकान् निहतानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
160यदाश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम्।. भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्ट तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
161यदाऽभिमन्यु परिवार्य बालं सर्वे हत्वा हृष्टरूपा बभूवुः। महारथाः पार्थमशक्नुवन्त स्तदा नाशंसे विजयाय संजया।१८९॥
162यदाश्रौषमभिन्युं निहत्य हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान्। क्रोधादुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
163यदाश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञा प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन। सत्यां तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
164यदाश्रौषं श्रान्तहये धनंजये मुक्त्वा हयान् पाययित्वोपवृत्तान्। पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
165यदाश्रौषं वाहनेष्वक्षमेषु रथोपस्थे तिष्ठता पाण्डवेन। सर्वान् योधान् वारितानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
166यदाश्रौषं नागबलैः सुदुःसहं द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य। यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थों तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
167यदाश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं वधाद्धीमं कुत्सयित्वा वचोभिः। धनुष्कोट्यातुद्य कर्णेन वीरं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
168यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः। अमर्षयन् सैन्धवं वध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
169यदाश्रौषं देवराजेन दत्तां दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन। घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
170यदाश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्। यया वध्यः समरे सव्यसाची तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
171यदाश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम्। रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
172यदाश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
173यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्। नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजया। २०१॥
174यदाश्रौषं भीमसेनेन पीतं रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य। निवारितं नान्यतमेन भीम तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
175यदाश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्। तस्मिन्भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
176यदाश्रौषं द्रोणपुत्रं च शूरं दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम्। युधिष्ठरं धर्मराजं जयन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
177यदाश्रौषं निहतं मद्रराज रणे शूरं धर्मराजेन सूत! सदा संग्रामे स्पर्धते यस्तु कृष्णं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
178यदाश्रौषं कलहद्यूतमूलं मायाबलं सौबलं पाण्डवेन। हतं संग्रामे सहदेवेन पापं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
179यदाश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः। दुर्योधनं विरथं भग्नशक्तिं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
180यदाश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान् गत्वा ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्। अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
181यदाश्रौषं विविधांश्चित्रमार्गान् गदायुद्धे मण्डलशश्चरन्तम्। मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
182हतान् पञ्चालान् द्रौपदेयांश्च सुप्तान्। कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
183यदाश्रौषं भीमसेनानुयाते नाश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्। क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भ तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
184यदाश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन स्वस्तीत्युक्त्वाऽस्त्रमस्त्रेण शान्तम्। अश्वत्थाम्नामणिरत्नं च दत्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय॥
185यदाश्रौषं द्रोगापुत्रेण गर्भे वैराटया वै पात्यमाने महास्त्रैः। द्वैपायन: केशवो द्रोणपुत्रं परस्परेणाभिशापैः :: शशाप॥
186शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैविहीना तथा बन्धुभिः पितृभिर्धातृभिश्च। कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः॥
187कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त। ह्यूना विंशतिराहताऽक्षौहिणीनां तस्मिन् संग्रामे भैरवे क्षत्रियाणाम्॥
188तमस्त्वतीव विस्तीर्णं मोह आविशतीव माम्। संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे॥
189सौतिरुवाच इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः। मूर्च्छितः पुनराश्वस्त: संजयं वाक्यमब्रवीत्॥
190धृतराष्ट्र उवाच संजयैवं प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मा चिरम्। स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे॥
191सौतिरुवाच तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम्। निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः॥ गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत्।
192संजय उवाच श्रुतवानसि वै राजन्महोत्साहान्महाबलान्॥ द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः। महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च॥ जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः। धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः॥ अस्मिल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गतान्।
193शैव्यं महारथं वीरं संजयं जयतां वरम्॥ सुहोत्रं रन्तिदेवं च काक्षीवन्तमथौशिजम्। वाल्हीकं दमनं चैद्यं शर्यातिमजितं नलम्॥ विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम्। मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च॥ रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम्। कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम्॥ ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम्। चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा॥ इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा। पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा श्वैत्याय कीर्तितम्॥
194तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः। महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः॥
195पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाद्युतिः। अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः॥ विजयो वीतिहोत्रोऽङ्गो भव: श्वेतो वृहद्गुरुः। उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिQहो द्रुमः॥ दम्भोद्भवः परो वेन: सगरः संकृतिनिमिः। अजेयः परशुःपुण्ड्रः शम्भुर्देवावृधोऽनघः॥ देवाह्वयः सुप्रतिम: सुप्रतीको बृहद्रथः। महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः॥ सत्यव्रतः शान्तभयः सुमिः सुबल: प्रभुः। जानुजनोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुचिव्रतः॥ बलबन्धुनिरामर्दः केतुशृंगो बृहद्बलः। धृष्टकेतुर्वृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः॥ अविक्षिच्चपलो धूर्तः कृतबन्धुदृढेषुधिः। महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः॥ एते चान्ये च राजानः शतशोऽथ सहस्रशः। श्रूयन्ते शतशश्चान्ये संख्याताश्चैव पद्मशः॥
196हित्वा सुविपुलाम्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः। राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रा इव प्रभो॥
197येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च। माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यं शौचं दयार्जवम्॥ विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमैः। सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः॥
198तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना। लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्छोचितुमर्हसि॥ श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः। येषां शास्त्रानुगाबुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत॥
199निग्रहानुग्रहो .पि विदितौ ते नराधिप। नात्यन्तमेवानुवृत्तिः कार्या ते पुत्ररक्षणे॥ भवितव्यं तथा तच्च नानुशोचितुमर्हसि। दैवं प्रज्ञाविशेषेण को निवर्तितुमर्हति॥
200विधातृविहितं मागं न कश्चिदतिवर्तते। कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे॥
201कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः। संहरन्तं प्रजा: कालं कालः शमयते पुनः॥
202कालो हि कुरुते भावान्सर्वलोके शुभाशुभान्। कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः॥
203कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः। कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः॥
204अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति साम्प्रतम्। तान्कालनिर्मितान् बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि॥
205सौतिरुवाच इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा॥
206अनोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमैः॥
207भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः। श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः॥
208देवादेवर्षयो ह्यत्र तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः। कीर्त्यन्ते शुभकर्माणस्तथा यक्षा महोरगाः॥
209भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः। स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च॥
210शाश्वतं ब्रह्मपरमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम्। यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः॥
211असच्च सदसच्चैव यस्माद्विश्वं प्रवर्तते। संततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः॥
212अध्यात्मं श्रूयते यच्च पञ्चभूतगुणात्मकम्। अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते॥
213यत्तद्यतिवरा मुक्ता ध्यानयोगबलान्विताः। प्रतिबिम्बमिवादशैं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्॥
214श्रद्दधानः सदायुक्तः सदा धर्मपरायणः। आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते॥
215अनुक्रमणिकाध्यायं भारतस्येममादितः। आस्तिकः सततं शृण्वन कृच्छ्रेष्ववसीदति॥
216उभे संध्ये जपन्किंचित्त् सद्योमुच्येत किल्विषात्। दहाराव्या च संचितम्॥
217भारतस्य वपुर्खेतत्सत्यं चामृतमेव च। नवनीतं यथा दध्मो द्विपदां ब्राह्मणो यथा॥
218आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा। ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्॥
219यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते। यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः॥ अक्षय्यमन्नपानं वै पितृस्तस्योपतिष्ठते। इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत्॥
220बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरिष्यति। कार्णं वेदमिमं विद्वाञ्च्छ्रावयित्वार्थमश्नुते॥
221भ्रूणहत्यादिकं चापि पापं जह्यादसंशयम्। य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि॥
222अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः। यश्चैनं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः॥ स दीर्घमायुः कीर्ति च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः। एकतश्चतुरो वेदा भारतं चैतदेकतः॥ पुरा किल सुरैः सर्वैः समेत्य तुलया धृतम्। चतुर्थ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा॥
223तदा प्रभृति लोकेऽस्मिन् महाभारतमुच्यते। महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं यतोऽधिकम्॥
224महत्त्वाद्धारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
225तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्क: स्वाभाविको वेदविधिर्नकल्कः। स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः॥
English
1Having saluted the Supreme Deity (Narayana) and the highest of all male beings (Nara) and also the Goddess of Learning (Sarasvati), let us cry success!
2One day when the great sages of hard austerities, who were present at the twelve years' sacrifice of Kulapati Shaunaka, were comfortably sitting in the Naimisharanya, Rishi Lomaharshana's son, Ugrashrava, popularly known as Sauti, well-read in the Puranas, came to them with all humility.
3(Thereupon) desirous of hearing his wonderful stories, the ascetics addressed him who had come to their hermitage of Naimisharanya.
4Having been welcomed with due respect by those holy Rishis, Sauti, with joined hands, asked them all how their depute penances were progressing.
5After the Rishis had taken their seats, Lomaharshana's son humbly took the seat assigned to him.
6Seeing that he had comfortably seated and observing that he had some rest after the fatigue, one of the Rishis started the conversation, saying,
7'O Lotus-eyed, whence have you came? Where have you been, Sauti? tell me, I ask you, (all the particulars of your travels).'
8When the accomplished speaker Sauti was thus questioned, he gave before that great assembly of contemplative Rishis a well and proper reply in words becoming their nature.
9Sauti said: After listening to the various sacred and wonderful stories of the Mahabharata composed by Krishna Dvaipayana those that were fully recited by Vaishampayana at the great Snake-sacrifice held by that noblehearted royal sage, the prince of all princes, the son of Parikshit, Janamejaya
10(O holy Rishis), I wandered about and visited many holy shrines and places of pilgrimages and came (at last) to Samantapanchaka, a place venerated by the twice-born,
11And where in the days of yore the sons of Kuru and Pandu had fought a deadly battle, in which all the Chiefs of India joined one side or the other.
12Being anxious to see you (all), I have now come before your (august) presence. O Revered sages, to you who are all to me as Brahma to you who are greatly learned and highly blessed, who shine with the fire of the Sun in this holy place of sacrifice, who are pure by sacred ablutions, who have performed and finished the deep meditation, who have kept up the sacred fire, who are beyond all cares, to you, O twice-born ones, what shall I speak?
13Shall I repeat to you the sacred stories of the Puranas, bearing on religious merites and worldly prosperity, or shall I recount to you the wonderful deeds of the great sages and saints and the sovereigns of mankind?
14The Rishis replied The Purana which was told by the illustrious sage, Dvaipayana and which was greatly esteemed by the celestials and Brahmarshis when they heared it,
15And which, being full of various dictions and divisions, is (undoubtedly) the most eminent narrative (amongst all narratives) that exist, containing (as it does) subtle and logically combined meanings, enriched with (the essence of) the Vedas, is a sacred work.
16It is composed in beautiful language and it includes all other works. It is explained by all Shastras and contains the sense of the four Vedas. (But Sauti), we desire to hear Bharata, the sacred history that drives away all fear, the holy composition of great Vyasa, just as it was beautifully narrated in the great Snake-sacrifice of Raja Janamejaya by Rishi Vaishampayana as directed by Krishna Dvaipayana himself.
17Sauti then said: Bowing (most reverentially) my head to the original first being Ishana, who is adored by all and to whom all make offerings, who is the true unchangeable One, who is manifested and unmanifested, eternal and everlasting Brahma.
18Who is both non-existing and existing, who is the existing) universe and still distinct from both the existing and the non-existing world, who is the originator of all, both high and low, who is ancient, great and undecaying.
19Vishnu, who is pleasing and auspicious one, who is worthy of all worship, pure and sinless, who is Hari, the lord of the faculties, the guide of all the movable and the immovable.
20(O Rishis), I shall now describe to you the holy thoughts of the great Rishi of the wonderful deeds, (the sage) Vyasa, who is worshipped by all of you here.
21Some bards have already sung this history; and some again are teaching it to others; others will no doubt do the same hereafter on earth.
22It is a great source of knowledge all through the three worlds. It is possessed by the twice-born in detailed and compendious forms.
23It is embellished with elegant expressions, with human and divine conversations and with various poetical metres. It is, therefore, the great delight of the learned.
24In this universe, when there was no brightness and no light and when all was enveloped in darkness, there came into being a Mighty Egg, the one inexhaustible Seed of all created beings.
25It is called Mahaddivya and was created at the beginning of the Yuga. In it existed the true Light, Brahma, the eternal One, the wonderful and inconceivable Being, the omnipresent, invisible and subtle Cause, the Entity and Nonentity-natured Self.
26From this Egg was born the Lord Pitamaha, Brahma, the one only Prajapati, with Suraguru and Sthanu, Manu, Ka (Vishnu) and Parameshti. Prachetasas, Daksha and the seven of Daksha. Then also twenty one Prajapatis were born. The "Purusha of inconceivable nature whom all the Rishis know. Then appeared Vishvedevas, Adityas, the Vasus and the two Ashvins.
27The Yakshas, the Sadhyas, the Pisachas, the Guhyakas and the Pitris. Then were produced the wise and the most holy Brahmarshi and the numerous Rajarshis, distinguished for every noble quality, then the water, the heavens, the earth, the sky and the points of the heavens.
28The years, the seasons, the months, the fortnights and the day and night in succession. And again, at the end of the world and of the Yuga, whatever is seen in the universe, all created things, both animate and inanimate, will be turned into chaos.
29And at the beginning of other (new) Yugas, all things will be again produced; and like the various fruits of the earth will succeed one another in the dye order of their seasons.
30This mysterious wheel, which causes, the destruction and production of all things, revolves thus perpetually in the world, without beginning and without an end.
31To cite a brief example, The generation of Devas, was thirty three thousand, thirty three hundred and thirty three.
32The sons of Diva were Brihadbhanus, Chakshus, Atma, Vibhavasu, Savita, Richika, Arka, Bhanu, Ashavaha and Ravi.
33Of these Vivasvanas, old Mahya was the youngest whose son was Devabhrata. Devabhrata had one son, named Subhrata who had three sons, namely Dashajyoti, Shatajyoti and Sahasrajyoti, each of whom gave birth to innumerable offsprings.
34Famous Dashajyoti had ten thousands, Shatajyoti had ten times that number and Sahasrajyoti, ten times the number of the clisprings of Shatajyoti. From them descended the race of the Kurus, Yadus and Bharata and also that of Yayati and Ikshvaku and all the Rajarshis. There were also produced numerous other generations.
35And innumerable creatures and their abodes. There were produced the three fold Mysteries, the Vedas, Yoga and Vijnana: Dharma, Artha and Kama,
36The various books on Dharma, Artha and Kama; the rules for the conduct of mankind.
37The histories and discourse and various Shrutis. These are the signs of this work (Mahabharata).
38All this, having been seen by Rishi Vyasa, is mentioned here in due order as a specimen of the book. Rishi Vyasa declared this mass of knowledge in both abridged and detailed forms. The learned of the world wish to possess both the detailed and the abridged accounts. Some read the Bharata from the first Mantra, some from the story of Astika, some again from Uparichara, while some Brahmanas read the whole.
39Learned men display their various knowledge of Smritis in commenting on this composition. Some are skillful in explaining it while others in remembering it. The son of Satyavati (Vyasa,) by penances and mediation, having classified the ever-lasting Veda, composed this holy history.
40When the learned and the strict vowed Brahmarshi, Dvaipayana Vyasa, the son of Parashara, completed this greatest of narrations, he began to consider how he could teach it to his pupils.
41Then did that preceptor of the world, the possessor of the six attributes, Brahma, knowing the anxiety of Rishi Dvaipayana; came in person to the place where the Rishi was, so that he might gratify the Saint and benefit the people.
42When Vyasa, who was surrounded by all the classes of Munis, saw him, he was much surprised. Standing with his joined hands, he bowed at his feet and ordered a seat to be brought.
43Then going round to the side of the distinguished seat on which sat Hiranyagarbha, he stood near it.
44But being commanded by Parameshti, Brahma, full of love, he sat down near the seat; smiling in joy.
45Then addressing Brahma, the greatly glorious Vyasa thus said: "O Divine Brahma, a poem, which is greatly respected, had been composed by me."
46It contains the mystery of Vedas and other subject that have been explained by me; (it contains) the various hymns of the Vedas, Upanishads with their Angas.
47And a compilation of the Puranas and the history which has been composed by me and named after, the three divisions of time, namely, Past, Present and Future.
48And it contains the nature of decay, death, fear, disease existence and non-existence; a description of creeds and the account of various modes of life.
49And it also contains the rules of the four castes and the essence of all the Puranas, an account of asceticism and rules for the religious student; the dimensions of the earth, of the sun and moon.
50Planets, stars and constellations and the length of the duration of the four Yugas and it further more contains Rik, Saman, Yajur Vedas, the Adhyatma.
51Nyaya, orthoeopy and pathology, Charity, Pashupata and celestial and human births for particular purposes.
52It contains a description of pilgrimages and holy places, of rivers, mountains, forests, seas.
53Of celestial cities and of the Kalpas; the art of war, different kinds of nations and the languages and the manners of the people.
54All these have been placed is this poem, but a writer for this work is not to be found on earth.
55Brahma said : For your knowledge of the Divine Mystery, I have the highest regard for you amongst all the celebrated Rishis who are famous for their holy lives.
56I know; you have revealed in the language of truth the divine words, even from the first of them. You have called your present work, a poem; Therefore it would be called a poem?
57There will be no poets in this world whose works will equal this poem, as the three other Ashramas are never equal to the domestic Ashrama.
58Let Ganesha be remembered, O Rishi, to write this poem. Sauti said : Having thus spoken to Vyasa, Brahma went away to his own place.
59Then Vyasa remembered Ganesha in his mind. As soon as he was thought of the expeller of obstacles, Ganesha, who is always ready to fulfil the desire of his worshippers, came at once to the place where Vyasa was seated.
60When he was saluted and when he took his seat, Vyasa thus addressed him, "O guide of the Ganas, kindly become the writer of the Bharata, which I have composed in my mind, but which I shall now repeat."
61On hearing this Ganesha thus replied; I shall become the writer of your work, provided my pen is not made to stop even for a moment.
62Vyasa also told him, "without understanding it, please do not write anything." Ganesha assented by saying “Om.” He proceeded to write and Vyasa began to dictate.
63To take time to rest, Vyasa sometimes knit the knots of composition very close. Thus he went on dictating his work as he made engagement.
64Sauti continued In this poem there are eight thousand eight hundred verses, whose meaning I know, so does Shuka and perhaps Sanjaya also knows. O Muni, none is able to understand to this day the closely knit slokas for the mysteriousness of their meaning.
65Even self-knowing Ganesha had to take time to think (over their meaning), and during that time, Vyasa continued to compose other Verses great numbers.
66The wisdom of this work, like the stick used for applying collyrium, has opened the eyes of the world which were covered by the darkness of ignorance.
67As the sun drives away the darkness, so does this Bharata, by its discourses on Dharma, Artha, Kama and Moksha, drive the ignorance of men.
68As the Full Moon with its mild light opens the buds of the water-lily, so does this Purana with the light of Shruti expand the human intellect.
69The whole house of the womb of nature is properly and completely lighted by the lamp of history which destroys the darkness of ignorance.
70This work is a tree, the chapter of contents is its seed, the divisions Pauloma and Astika are its roots, the Sambhava is its trunk, the books (Parvas) Sabha and Aranya are the roosting perches, Arani is the knitting knot.
71Virata and Udyoga the pith, Bhishma the main branch, Drona the leaves, Karna its beautiful flowers, Shalya their fragrance, Stri and Aishika are its cooling shades, Santi its great fruit.
72Ashvamedha is its immortal sap, Ashramavasika the place where it grows and Mausala is the Veaas.
73This tree will be highly respected by all virtuous Brahmanas. This tree of Bharata will be as inexhaustible as the clouds and be the means of livelihood of many illustrious poets.
74Sauti continued : I shall speak to you about the everlasting fruitful and flowery productions of this tree. They are of pleasant and pure taste and they are to be tasted even by immortals.
75Requested by his own mother and the son of Ganga, Bhishma, the mighty and holy Krishna Dvaipayana became the father of three sons, who were like three fires, by the two wives of Vichitravirya. Having thus begotten Dhritarashtra, Pandu and Vidura, he returned to his hermitage to prosecute this religious studies.
76The great Rishi Vyasa did not publish this Bharata to the world of mankind until these his sons were born, grown up and (died) (went on the supreme journey).
77When he was earnestly solicited by Janamejaya and thousands of Brahmanas, he taught it to his disciple Vaishampayana.
78Vaishampayana, sitting together with his comrades, recited the Bharata at the intervals of the sacrifice and he was repeatedly asked to proceed when he stopped.
79Vyasa has fully described the greatness of the Kuru race, virtues of Gandhari, the wisdom of Vidura and constancy of Kunti.
80He has also described the divinity of Vasudeva (Krishna), the goodness of the sons of Pandu and the evil conduct of the sons of Dhritarashtra.
81Vyasa originally compiled the Bharata, exclusive of episodes, in twenty-four thousand verses and this much only is called by the learned as the real Bharata,
82He subsequently composed an epitome in one hundred and fifty verses, an index of the chapters of contents.
83He first taught this epitome to his son Shuka and then to others of his disciples who had the same qualifications.
84He then completed another compilation consisting of six hundred thousand slokas. Of these, thirty hundred thousands are known in the world of Devas. Fifteen hundred thousands in the world of Pitris, fourteen hundred thousands in the world of Gandharvas and one hundred thousands in the world of mankind.
85Narada recited them to the Devas Devala to Pitris and Shuka to the Gandharvas, Yakshas and Rakshasas.
86One of the pupils of Vyasa, Vaishampayana, a man of just principles, the first amongst the learned in the Vedas, recited them in this world of mankind. Know, I (Sauti) have also recited one hundred thousands verses of this great work.
87Duryodhana is like a great tree created out of anger, Karna is its trunk; Shakuni is its branches; Dushasana its fruit and flowers and weak Dhritarashtra is its root.
88Yudhishthira is a great tree, created out of virtue and religion; Arjuna is its trunk; Bhima is its branches; two sons of Madri are its flowers and fruits; and Krishna, Brahma and Brahmanas are its roots.
89Pandu, after conquering many countries by his valour and wisdom, retired into a forest and took up his abode with the Rishis.
90As a sportsman he brought upon himself a very great misfortune by killing a stag when it was with its mate. Pandu's misfortune served as a warning for the conduct of all the princes of his house as long as they lived.
91His two wives, (Kunti and Madri), according to the ordinance of the Shastras, admitted to their embraces the celestials, Dharma, Vayu, Shakra and two Ashvinis, so that the race of Pandu might not be extinct.
92When these offsprings of the celestials were grown up under the care of their two mothers and in the society of holy Rishis, in the midst of sacred groves and in the holy hermitage, they were taken by the Rishis into the presence of Dhritarashtra and his sons. They followed them in the garb of Brahmacharis and as students; their hairs were tied in knots on their heads.
93"Our these pupils," said they, “Are your sons, your brothers and your friends. They are the Pandavas.” So saying they went away.
94When the Kuru people saw that they were introduced by Rishis as the sons of Pandu, the higher class amongst them loudly shouted with joy.
95Some, however, said they were not the sons of Pandu; others said they were. Some said how they could be the sons of Pandu who was dead long ago.
96Voices, however, were heard from all sides, crying, “They are welcome. Through divine providence, we see before us the sons of Pandu. Let their welcome be proclaimed."
97When the acclamations of the people ceased, tremendous plaudits of invisible spirits were heard, echoing every point of the heavens. Showers of fragrant flowers fell and conches and kettle-drums were sounded. Such wonders happened when the princes arrived.
98The joyous cry, of the citizens in expression of their pleasure for the happy event, was so great that it reached the very heavens.
99Without any apprehension from any one and much respected by all the people the Pandavas lived there, having studied the whole of the Vedas and various other Shastras.
100The chief men of the city were highly pleased with the purity of Yudhishthira, the strength of Bhima, the gallantry of Arjuna.
101The obedience to all their superiors, patience and the humility of Nakula and Sahadeva. All people were rejoiced to see their heroism.
102A few years after, Arjuna, after performing a difficult feat of archery, obtained the hands of Draupadi at the Svayamvara in the midst of a great assemblage of kings and princes.
103From that day he was very much respected by all men as a great bowman. Like the sun he appeared in the field of battle and was difficult to be beheld by enemies.
104He defeated all the neighbouring potentates and chief tribes and thus accomplished all that was necessary for the king (Yudhishthira) to perform the great Rajasuya sacrifice.
105After killing Jarasandha, proud of his prowess through the wise counsel of Krishna and by the prowess of Bhima and Arjuna, Yudhishthira acquired the right to perform the Rajasuya which abounded in provisions and offerings and was full of transcendent merits.
106Duryodhana came to this sacrifice. When he saw on all sides the great wealth of the Pandavas, the offerings, the precious stones, gold and jewels, elephants and horses; valuable textures, garments and mantles; shawls and furs, carpets made of the skin of the Ranku, he was filled with envy and became very angry.
107When he saw the hall of assembly, beautifully constructed by Maya after the celestial Court, he became exceedingly sorry.
108(To charging him more) when he was confused at certain architectural deceptions, Bhima sneered at him, before Vasudeva, saying he was of low birth.
109It was represented to Dhritarashtra that his son notwithstanding he was partaking various objects of enjoyments and valuable things, was becoming pale, lean and meagre.
110Out of affection for him the blind king gave his son permission to play at dice (with the Pandavas). When Krishna came to know this, he became very angry.
111And being displeased, he did nothing to stop the dispute, but overlooked the fatal game and other horrible unjust deeds that were the result of it.
112In spite of Bhishma, Drona, Vidura and the son of Shardvata, Kripa, he made the Kshatriyas kill one another in the great battle that followed.
113(At the end of the battle) Dhritarashtra, hearing the news of the Pandavas' success and recollecting the vows that Duryodhana, Karna and Shakuni had taken.
114Thought for a while and addressed Sanjaya thus: "Listen to me, O Sanjaya, listen to all I am now about to say. You will then find it is not fit to treat me with contempt.
115You are learned in the Shastras, you are intelligent and you are possessed of wisdom. (Hear), my inclinations were never for war, nor did I feel pleasure in the destruction of my race.
116I felt no difference between my sons and the sons of Pandu. My own sons were wayward and they hated me, because I was old and blind. I bore all on account of my miserable state of being blind and for paternal affection. I was foolish and thoughtless and Duryodhana grew in folly.
117My own son was a spectator of the great wealth of the powerful sons of Pandu and was sneered at for his awkwardness in entering into the hall.
118Being unwilling to bear all this at the same time being incapable of vanquishing the Pandavas in the field of bettle, he planned a most unjust game at dice, instead of being willing to obtain fortune by his own exertion and with the help of the king of Gandhara.
119Hear, O Sanjaya all that happened afterwards and all that came to my knowledge. When you hear all that I say, recollecting everything you will then know me to be a man having prophetic eyes.
120I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna, having bent the bow, had pierced the mark and brought it to the ground and had carried away the princes Krishnaa (Draupadi) in the presence of the assembled chiefs and potentates.
121I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Subhadra of the Madhu race had been forcibly carried away by Arjuna and had been subsequently married by him in the city of Dwarka and the two heroes of the Vrishni race, instead of being angry, had come to Indraprastha as friends.
122I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna had satisfied Agni by giving him the forest of Khandava preventing at the same time by his celestial arrows the downpour made by Indra, the king of the celestials.
123I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the five Pandavas with their mother Kunti had escaped from the house of lac and that Vidura had helped them in their escape.
124I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna had obtained the hands of Draupadi by piercing the mark and the brave Panchalas had joined the Pandavas.
125I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the foremost king of the Magadha dynasty, the shining star of all the Kshatriyas Jarasandha had been killed by Bhima alone with his bare arms.
126I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the sons of Pandu had conquered all chiefs and potentates in a general campaign and had celebrated the victory by the performance of the grand sacrifice of Rajasuya.
127I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that weeping and sorrowing, Draupadi in the season of her impurity, had been dragged into court with but one cloth on and treated as if she had none in this, though she had her protectors.
128I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the wicked wretch Dushasana had been able to drag out only a heap of clothes without finding its end when he had attempted to strip her of her single cloth.
129I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yudhishthira had been defeated by Saubala at dice and had been deprived of his kingdom as its result but still he was attended by his powerful brothers.
130I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the four Pandava brothers, weeping in sorrow, had followed their eldest brother and had tried every means to mitigate his discomfort.
131I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yudhishthira had been followed into wilderness by Snatakas and by holy Brahmanas.
132I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that, Arjuna, after pleasing in combat the god of gods, the three-eyed Shiva who appeared before him in the guise of a hunter, had obtained the great weapon Pashupata.
133I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the just and famous Arjuna had gone to the land of the celestials and had there obtained celestial weapons from Indra, the king of the gods.
134I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna had then defeated the Kalakeyas and the Paulomas who were proud of the boon they had received from Shiva and through which they had been unconquerable even by celestials.
135I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the chastiser of foes, Arjuna, had gone to the land of Indra to kill the Asuras and had come back successfully.
136I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Bhima and other sons of Kunti, had gone to that country which was inaccessible to men and met Vaishravana.
137I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that my sons were taken prisoners by the Gandharvas their journey to Ghoshayatra, but were rescued by Arjuna.
138on I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Dharma had come in the guise of a Yaksha and asked some questions of Yudhishthira, who answered them well.
139I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that my sons had failed to discover the Pandavas when they lived in disguise with Draupadi in the kingdom of Virata.
140I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that all the chief warriors of my side had been defeated by Arjuna on a single chariot while he was in the kingdom of Virata.
141I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that king of Matsya (Virata) had offered his virtuous daughter Uttara to Arjuna and Arjuna had accepted her for his son Abhimanyu.
142I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yudhishthira, who was defeated at dice and deprived of his wealth, who was exiled and separated from his relatives and friends, had collected an army of seven Akshauhinis.
143I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Vasudeva of the Madhu race, who covered the whole universe with his but one foot, had been heartily engaged to do good to the Pandavas.
144I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Narada declared that Krishna and Arjuna are Nara and Narayana and they had been seen together in the region of Brahma.
145I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that being anxious to bring about peace for the welfare of mankind, Krishna had come to the Kurus, but had gone away being unsuccessful in his mission.
146I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Karna and Duryodhana had determined to make Krishna a prisoner, but he had shown the whole universe in himself.
147I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Kunti had received consolation from him when she stood near his car, weeping in sorrow.
148I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Vasudeva was their adviser and Shantanu's son Bhishma and Bharadvaja's son Drona had pronounced blessings on them.
149I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Karna had said to Bhishma,"I will not fight when you fight,” and so saying had gone away.
150I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Vasudeva, Arjuna and powerful Gandiva, these three of fearful energy, had come together.
151I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Krishna had shown Arjuna all the worlds within himself when he full of pity sank down upon his chariot.
152I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the great destroyer of foes, Bhishma killing ten thousand car-warriors every day, had not killed any Pandava hero of note.
153I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the virtuous son of Ganga, great Bhishma, had himself told the enemies of the means of his own death and it had been joyfully adopted by the Pandavas.
154I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna, having placed Shikhandin before him on his chariot, had wounded the infinitely courageous and the unconquerable Bhishma.
155I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that, after reducing the Somakas to a few, the old hero Bhishma had been overcome with innumerable wounds and was lying on the bed of arrows.
156I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that having been requested, Arjuna, piercing the ground, had allayed the thirst of Bhishma when he very much longed for water.
157I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Vayu, with Indra and Surya had united in alliance for the success of the Pandavas and even the bcasts of prey were putting us to fear.
158I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Drona though he displayed many modes of fight, had not killed any of the chief Pandavas.
159I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the mighty car-warriors Sansaptakas, appointed to defeat Arjuna, had been all killed by him.
160I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Subhadra's brave son had singly penetrated into our Vyuha, which impenetrable by others and defended by wellarmed Drona himself.
161I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that our great car-warriors, being unable to defeat Arjuna, had enjoyed joy after jointly surrounded and slain the boy Abhimanyu.
162I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the blind Kauravas were shouting was with joy for killing Abhimanyu and that Arjuna had taken his celebrated vow about Saindhava.
163I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna had taken the vow of killing Saindhava and he had fulfilled his vow in the presence of his enemies.
164I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Vasudeva, finding the horses of Arjuna fatigued, unyoked them in the field of battle, gave them water to drink and re-yoking them, drove the chariot as before.
165I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Arjuna had kept back all is assailants when his horses were taken away for drink.
166I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yuyudhana of the Vrishni race went back to the place where Krishna and Arjuna were, after having thrown the army of Drona into disorder, having none to withstand the attack on account of powerful elephant.
167I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Karna, having got Bhima in his power, had allowed him to escape only with some contemptuous terms and having dragged him with the end of his bow.
168I had no hope of success, O Sanjaya, when I hear that Drona, Kritavarma, Kripa, Karna, Ashvathama and Shalya had allowed Saindhava to be killed before their presence.
169I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that through the machinations of Krishna, the celestial weapon Shakti, given to Karna by Indra, had been hurdled against Ghatotkacha of a dreadful form.
170I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that in the fight between Karna and Ghatotkacha, the Shakti, had been hurled against Ghatotkacha by Karna, the weapon which should have certainly killed Arjuna.
171I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Dhrishtadyumna, violating all the rules of war, had killed Drona while insensible on his chariot and bent on death.
172I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Nakula, the son of Madri, had driven the chariot of the son of Drona all around the place, having engaged with him in single combat before the whole army and proving himself fully equal to him.
173I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Drona's son had misused the weapon named Narayana and had failed to kill the Pandavas.
174I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Bhima had drunk the blood of his cousin Dushasana and none was able to prevent him.
175I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the exceedingly brave and unconquerable in war, Karna had been killed by Arjuna in the war of brothers, which was mysterious even to celestial.
176I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yudhishthira had defeated the son of Drona, Dushasana and fearful Kritavarma.
177I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Yudhishthira had killed the King of Madra, who always challenged Krishna.
178I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Saubala, the man of magic power and the root of the gaming and the feud, had been killed by Sahadeva.
179I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Duryodhana, having been spent with fatigue, his strength being gone out and without even a chariot, had gone to a lake and had taken refuge in its waters.
180I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the Pandavas accompanied by Krishna had gone to the lake and had begun to address my son contemptuously, who was never able to put up with any affront.
181I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that while displaying various modes of atiаck and defence in a club-fight, he had been unjustly slain through the counsels of Krishna.
182I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that the sons of Drona and others had committed a horrible and infamous deed by killing the Panchalas and the sons of Draupadi in their sleep.
183I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that Ashvathama, having been pursued by Bhima, had discharged the greatest of weapons, named Aishika, by which the son in the womb of Uttara was destroyed.
184I had no hope of success, O Sanjaya, when heard that the weapon the weapon Brahmashira, discharged by Ashvathama, had been repelled by Arjuna with another weapon, on which he had uttered the word Svasti and Ashvathaina bad to surrender the Jewel that was on his hcad.
185I had no hope of success, O Sanjaya, when I heard that for wounding the son in the womb of Uttara both Krishna and Dvaipayana had cursed him.
186Alas! Gandhari is to be pitied! She has lost all her children, grand children, parents, brothers and kindred. A most difficult work has been performed by the Pandavas. A kingdom has been gained by them without a rival.
187Alas! I have heard that only ten persons are alive in this war three on our side and seven the side of the Pandavas. Eighteen Akshauhinis of Kshatriyas have been slain in this fearful battle.
188Utter darkness is all around me, a faintness comes over me. O Suta, consciousness is leaving me, my mind is distracted.
189Sauti said: Bewailing his fate thus, Dhritarashtra was overcome with the greatest sorrow and lost his senses for a time. But being revived, he addressed Sanjaya in these words.
190Dhritarashtra said: After what has happened, O Sanjaya, I desire to abandon this life without any further delay. I do not see any good by keeping it alive any longer.
191Sauti said: While thus talking and bewailing sighing like a serpent and fainting every moment, the wise son of Gavalgana (Sanjaya) addressed the pitiable king of the earth in words instilled with deep meaning.
192Sanjaya said : From wise Narada and Vyasa you have heard, O king, of immensely powerful men, men of great exertions, men born of great royal dynasties, men full of great qualities, men wellversed in the art of using celestial weapons, men who, having conquered the world by righteous war and perforining sacrifices with proper offerings, obtained fame in this world and finally succumbed to death.
193Such men were Shaivya, the brave carwarrior Srinjaya, the great amongst all conquerors Suhotra, Rantideva, Kakshivanta, greatly glorious, Damana, Balhika, Sharyati, Ajita, Nala, Visvamitra, the killer of enemies, the greatly strong Ambarisha, Maruta, Manu, Ikshvaku, Gaya, Bharata, Parshurama, the son of Dasharatha Rama, Sashabindu, Bhagiratha, Kritavirya, Janamejaya and Yayati of good deeds, who performed sacrifices, assisted by the celestials themselves and by whose sacrificial altars and stakes the habitable and inhabitable regions of this earth were all over marked. When Shaitya was much afflicted for the loss of his children, (the histories of these twenty four Rajas were told to him in the olden time by the celestial sage, Narada.
194But besides these, other kings, who were great car-warriors, who were more powerful than the above, who were noble in mind and full of every good quality, had also fallen into the grasp of Death.
195They were Puru, Kuru, Yadu, Shura, Vishagashva, Mahadyuti, Anuha, Yuvanashva, Kakutstha, Vikrami, Raghu, Vijaya, Vitihotra, Anga, Bhava, Shveta, Brihadguru, Ushinara, Shataratha, Kanka, Duliduha, Druma, Dambhodbhava, Para, Vena, Sagara, Sankriti, Nimi, Ajeya, Parashu, Pundra, Shambhu, Devavridha, Anagha, Devahavya, Supratima, Supratika, Brihadratha, Mahotsaha, Vinitatma, Sukratu, the King of Nishadha Nala, Satyavrata, Shantabhaya, Sumitra, Subala, Janujangha, Anaranya, Arka, Priyabhriiya, Shuchivrata, Balabandhu, Niramarda, Ketushringa, Brihadbala, Dhrishtaketu, Brihatketu, Diptaketu, Niramaya, Avikshita, Chapala, Dhurta, Kritabandhu, Drindheshudhi, Mahapuranasambhava, Pratyanga, Paraha and Shruti. These These kings and kings and hundreds and thousands others.
196Who were greatly powerful and wise, met death like your sons, quitting immense wealth and pleasure.
197Even those men, who possessed all the noble virtues and whose heavenly valour, generosity, magnanimity, faith, truth, purity, simplicity and mercy, are published in the Puranas by the sacred bards of great learning, gave up their lives.
198Your wicked, envious, avaricious, of passionate temperament and vicious disposition; you are well-versed in the Shastras, you are intelligent and wise; those men whose understanding follows the dictates of the Shastras, never succumb to grief or misfortune.
199You know, O king, the severity and levity of fate. You know what anxiety you showed sons were for the safety of your sons. Therefore, this grief is unbecoming of you. It is not fit for you to grieve for that which must happen.
200Who can avert by his cleverness the decrees of fate? None can go beyond the path marked for him by Providence. Existence and non-existence, pleasure and pain, come by Time.
201Time creates all things and Time destroys them all. Time burns all creatures and Time again extinguishes that fire.
202All things, good and bad, in the three worlds, are created by Time. Time destroys them and Time creates them again.
203Time alone is awake when all are asleep. Time cannot be overcome by any one. Time walks in everything without being retarded.
204Knowing that all things, past, present and future, are the outcome of Time it is not fit for you to be overcome with grief.
205Sauti said : Gavalgana's son, (Sanjaya), having thus comforted the royal Dhritarashtra, who was overwhelmed with grief for the death of his sons, restored peace to his mind,
206Great Dvaipayana composed a holy Upanishad on these facts; and it has been published to the world by the learned and sacred bards in the Puranas.
207The study of Bharata is such an act of piety that even he who reads only one line of a verse with reverence has his sins all destroyed.
208In this Bharata, sinless and immaculate Devas, Devarshis and Brahmanas have been described as well as Yakshas and great Nagas.
209In it has also the possessor of six attributes, the eternal Vasudeva, been described. He is true and just, pure and holy.
210In it is described the eternal Brahma, the great true light, whose great and divine deeds the wise and learned men declare.
211From whom has been produced the nonexistent and existent-non-existent universe with the principle of reproduction and progression, birth, death and rebirth.
212In it has also been described He who is Adhyatma and who partakes the attributes of the five elements and He to whom unmanifested and other such words cannot be applied.
213And also He whom the Yogis, possessed of meditation and Tapa, behold in their hearts as the reflection of an image in a mirror.
214The man of faith, ever devoted, ever employed in the exercise of virtue, is freed from sin on reading this chapter, of the Bharata.
215The believer who always hears this introductory chapter, of the Bharata from the beginning, never meets with any difficulties (in this world).
216The man, who repeats any part of its introduction at the inorning and evening twilights, at the time of repeating, is freed from sins collected during the day and night.
217In the body of Bharata this chapter, is truth and ambrosia; as butter is among curds and a Brahmana among bipeds.
218As Aranyaka among the Vedas, as ambrosia among medicines, as the ocean is great among all lakes, as cow among all quadrupeds.
219So is Bharata, among all histories. He, who causes to be recited by a Brahmana even one line of it during a Shraddha, gives to the dead ancestors his offerings of food and drink which become inexhaustible. The Vedas expounded by the aid of history and Purana.
220But the Veda is afraid of men of little learning, lest they hurt it. The learned man. are who recites this Veda, (Bharata) gains advantage.
221Even the sin of killing embryo is destroyed of those who read it with reverence at every change of the moon.
222I tell you, the whole Bharata has been read by the man who reads this chapter,. The man who with reverence hears every day these sacred words, gains long life and goes to heaven. In time gone by, the celestials met together and placed the four Vedas on one side and this Bharata on the other side of a scale and the Bharata weighed heavier.
223From that time, it is called Mahabharata. It is considered superior to the Vedas, both in substance and gravity of import.
224It is called Mahabharata from this superiority in substance and gravity of import. He who understands its real meaning, is freed from all sins.
225Tapa is not a sin, study is not a sin, the ordinances of the Vedas are not sins, the acquisition of wealth by exertion is not a sin: when they are abused, then do they become the sources of evil.
Hindi
1परमदेव (नारायण) को, पुरुषों में श्रेष्ठ (नर) को तथा विद्या की देवी (सरस्वती) को नमस्कार करके हम जय की उद्घोषणा करें।
2एक दिन, जब कुलपति शौनक के द्वादशवार्षिक सत्र में उपस्थित कठोर तपस्वी महर्षिगण नैमिषारण्य में सुखपूर्वक बैठे हुए थे, तब पुराणों के ज्ञाता, ऋषि लोमहर्षण के पुत्र उग्रश्रवा — जो सौति नाम से प्रसिद्ध हैं — अत्यन्त विनम्रता के साथ उनके समीप आए।
3(तदनन्तर) उनकी अद्भुत कथाएँ सुनने की इच्छा से उन तपस्वियों ने नैमिषारण्य के अपने आश्रम में आए हुए उनसे सम्भाषण किया।
4उन पवित्र ऋषियों द्वारा यथोचित सम्मान के साथ स्वागत किए जाने पर सौति ने हाथ जोड़कर उन सबसे उनकी तपस्या की कुशल-वृद्धि पूछी।
5ऋषियों के आसन ग्रहण कर लेने पर लोमहर्षण-पुत्र ने विनयपूर्वक अपने लिए नियत आसन ग्रहण किया।
6उन्हें सुखपूर्वक बैठा हुआ और मार्ग की थकान से कुछ विश्राम पा चुका देखकर एक ऋषि ने यह कहते हुए वार्तालाप आरम्भ किया —
7'हे कमलनयन, आप कहाँ से आए हैं? हे सौति, आप कहाँ-कहाँ रहे? मैं आपसे पूछता हूँ, (अपनी यात्राओं का समस्त वृत्तान्त) मुझे बताइए।'
8इस प्रकार पूछे जाने पर वाक्यकुशल सौति ने उन मननशील ऋषियों की उस महती सभा में उनके स्वभाव के अनुरूप समुचित एवं यथोचित उत्तर दिया।
9सौति ने कहा — कृष्ण द्वैपायन द्वारा रचित महाभारत की विविध पवित्र एवं अद्भुत कथाएँ, जिन्हें उदारहृदय राजर्षि, राजाओं में श्रेष्ठ, परीक्षित्-पुत्र जनमेजय के महान् सर्पसत्र में वैशम्पायन ने पूर्ण रूप से सुनाया था, उन्हें सुनने के पश्चात्
10(हे पवित्र ऋषियो), मैं भ्रमण करता हुआ अनेक पवित्र तीर्थों और पुण्यस्थलों में गया और (अन्ततः) द्विजों द्वारा पूजित समन्तपञ्चक नामक स्थान पर पहुँचा,
11और जहाँ प्राचीन काल में कुरु और पाण्डु के पुत्रों ने वह घोर युद्ध लड़ा था, जिसमें भारतवर्ष के समस्त नरपति किसी न किसी पक्ष में सम्मिलित हुए थे।
12आप सबके दर्शन की उत्कण्ठा से मैं अब आपकी (पूज्य) उपस्थिति में आया हूँ। हे पूजनीय मुनियो, आप जो मेरे लिए ब्रह्मा के समान हैं, जो महाविद्वान् और परम भाग्यशाली हैं, जो इस पवित्र यज्ञस्थल में सूर्य के तेज से देदीप्यमान हैं, जो पवित्र स्नानों से शुद्ध हैं, जिन्होंने गहन ध्यान सम्पन्न किया है, जिन्होंने अग्निहोत्र की रक्षा की है, जो समस्त चिन्ताओं से परे हैं — हे द्विजो, आपसे मैं क्या कहूँ?
13क्या मैं आपको धर्म और अर्थ से सम्बद्ध पुराणों की पवित्र कथाएँ सुनाऊँ, अथवा महर्षियों, सन्तों और नरेशों के अद्भुत चरित्र कहूँ?
14ऋषियों ने उत्तर दिया — जिस पुराण का कथन तेजस्वी मुनि द्वैपायन ने किया और जिसे सुनकर देवताओं तथा ब्रह्मर्षियों ने अत्यन्त सम्मान दिया,
15और जो विविध शैलियों तथा विभागों से पूर्ण होने के कारण (निःसन्देह) समस्त आख्यानों में सर्वश्रेष्ठ आख्यान है, जिसमें सूक्ष्म एवं तर्कयुक्त अर्थ निहित हैं, जो वेदों के सारतत्त्व से समृद्ध है — वह एक पवित्र ग्रन्थ है।
16वह सुन्दर भाषा में रचित है और उसमें अन्य समस्त ग्रन्थ समाविष्ट हैं। वह सब शास्त्रों द्वारा व्याख्यात है और चारों वेदों का अर्थ धारण करता है। (किन्तु हे सौति), हम भारत सुनना चाहते हैं — वह पवित्र इतिहास जो समस्त भय दूर करता है, महर्षि व्यास की वह पावन रचना, ठीक वैसे ही जैसे कृष्ण द्वैपायन की आज्ञा से ऋषि वैशम्पायन ने राजा जनमेजय के महान् सर्पसत्र में उसे सुन्दर रूप से सुनाया था।
17तब सौति ने कहा — जो सबके द्वारा पूजित हैं और जिन्हें सब आहुति अर्पित करते हैं, जो सत्य एवं अपरिवर्तनीय एक हैं, जो व्यक्त और अव्यक्त हैं, जो सनातन एवं शाश्वत ब्रह्म हैं — उन आदिपुरुष ईशान को (परम भक्तिपूर्वक) शिर झुकाकर,
18जो असत् भी हैं और सत् भी, जो यह विद्यमान विश्व हैं और फिर भी सत् तथा असत् दोनों से भिन्न हैं, जो उच्च और नीच सबके उद्गम हैं, जो पुरातन, महान् और अविनाशी हैं;
19उन विष्णु को, जो प्रसन्नकारी एवं मंगलमय हैं, जो सर्वपूज्य, शुद्ध और निष्पाप हैं, जो हरि हैं, इन्द्रियों के स्वामी और समस्त चराचर के मार्गदर्शक हैं।
20(हे ऋषियो), अब मैं आपको उन अद्भुतकर्मा महर्षि व्यास के पवित्र विचार सुनाऊँगा, जिनकी यहाँ उपस्थित आप सब उपासना करते हैं।
21कुछ सूतों ने यह इतिहास पहले ही गाया है; कुछ अब इसे दूसरों को पढ़ा रहे हैं; और कुछ निःसन्देह आगे भी इस पृथ्वी पर ऐसा ही करेंगे।
22यह तीनों लोकों में ज्ञान का महान् स्रोत है। द्विजगण इसे विस्तृत तथा संक्षिप्त — दोनों रूपों में धारण करते हैं।
23यह सुन्दर पदावली से, दिव्य तथा मानवीय संवादों से और विविध छन्दों से अलंकृत है। इसीलिए यह विद्वानों का परम आनन्द है।
24इस विश्व में जब न प्रकाश था न आलोक, और जब सब कुछ अन्धकार से आवृत था, तब एक महान् अण्ड प्रकट हुआ — समस्त प्राणियों का एकमात्र अक्षय बीज।
25वह महादिव्य कहलाता है और युग के आरम्भ में उत्पन्न हुआ था। उसमें सत्यस्वरूप ज्योति ब्रह्म विद्यमान थे — वह सनातन एक, वह अद्भुत और अचिन्त्य सत्ता, वह सर्वव्यापी, अदृश्य और सूक्ष्म कारण, सत् और असत् — दोनों स्वभाव वाला आत्मा।
26इस अण्ड से भगवान् पितामह ब्रह्मा उत्पन्न हुए — एकमात्र प्रजापति, तथा सुरगुरु और स्थाणु, मनु, क (विष्णु) और परमेष्ठी; प्रचेतसगण, दक्ष और दक्ष के सात पुत्र। तदनन्तर इक्कीस प्रजापति उत्पन्न हुए। तत्पश्चात् वह अचिन्त्यस्वरूप 'पुरुष' प्रकट हुआ, जिसे समस्त ऋषि जानते हैं। फिर विश्वेदेव, आदित्य, वसुगण और दोनों अश्विनीकुमार प्रकट हुए।
27यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक और पितृगण। तदनन्तर ज्ञानी एवं परम पवित्र ब्रह्मर्षि तथा प्रत्येक श्रेष्ठ गुण से विभूषित असंख्य राजर्षि उत्पन्न हुए; फिर जल, आकाश, पृथ्वी, अन्तरिक्ष और दिशाएँ।
28वर्ष, ऋतुएँ, मास, पक्ष तथा क्रमशः दिन और रात्रि। और फिर, जगत् तथा युग के अन्त में इस विश्व में जो कुछ दृष्टिगोचर है — समस्त चराचर सृष्टि — वह सब प्रलय को प्राप्त होगी।
29और अन्य (नवीन) युगों के आरम्भ में समस्त वस्तुएँ पुनः उत्पन्न होंगी; और पृथ्वी के विविध फलों की भाँति वे अपनी-अपनी ऋतुओं के नियत क्रम से एक के पश्चात् एक प्रकट होती रहेंगी।
30यह रहस्यमय चक्र, जो समस्त वस्तुओं के विनाश और उत्पत्ति का कारण है, इस संसार में इसी प्रकार आदि और अन्त से रहित होकर निरन्तर घूमता रहता है।
31संक्षेप में एक उदाहरण देने के लिए — देवताओं की सन्तति तेंतीस सहस्र, तेंतीस शत और तेंतीस थी।
32दिव के पुत्र थे — बृहद्भानु, चक्षु, आत्मा, विभावसु, सविता, ऋचीक, अर्क, भानु, आशावह और रवि।
33इन विवस्वानों में वृद्ध मह्य सबसे छोटे थे, जिनके पुत्र देवभ्रात हुए। देवभ्रात के एक पुत्र सुभ्रात हुए, जिनके तीन पुत्र हुए — दशज्योति, शतज्योति और सहस्रज्योति; इनमें से प्रत्येक ने असंख्य सन्तानों को जन्म दिया।
34विख्यात दशज्योति के दस सहस्र सन्तानें थीं, शतज्योति के उससे दस गुना और सहस्रज्योति के शतज्योति की सन्तानों से दस गुना। इन्हीं से कुरु, यदु और भरत का वंश तथा ययाति और इक्ष्वाकु का वंश और समस्त राजर्षि उत्पन्न हुए। इनके अतिरिक्त अन्य असंख्य वंश भी उत्पन्न हुए।
35तथा असंख्य प्राणी और उनके निवासस्थान। त्रिविध रहस्य उत्पन्न हुए — वेद, योग और विज्ञान; तथा धर्म, अर्थ और काम।
36धर्म, अर्थ और काम विषयक विविध ग्रन्थ; तथा मनुष्यों के आचरण के नियम।
37इतिहास, प्रवचन और विविध श्रुतियाँ — ये सब इस ग्रन्थ (महाभारत) के लक्षण हैं।
38यह सब महर्षि व्यास ने देखा और यहाँ ग्रन्थ के निदर्शन-स्वरूप यथाक्रम कहा गया है। महर्षि व्यास ने इस ज्ञानराशि को संक्षिप्त तथा विस्तृत — दोनों रूपों में प्रकट किया। संसार के विद्वान् दोनों ही रूप प्राप्त करना चाहते हैं। कोई भारत को प्रथम मन्त्र से पढ़ते हैं, कोई आस्तीक की कथा से, कोई उपरिचर से, और कुछ ब्राह्मण सम्पूर्ण ग्रन्थ पढ़ते हैं।
39विद्वज्जन इस रचना की व्याख्या करते हुए स्मृतियों का अपना विविध ज्ञान प्रकट करते हैं। कोई इसकी व्याख्या में कुशल हैं तो कोई इसे स्मरण रखने में। सत्यवती-पुत्र (व्यास) ने तप और ध्यान द्वारा सनातन वेद का विभाजन करके इस पवित्र इतिहास की रचना की।
40जब विद्वान् एवं दृढ़व्रत ब्रह्मर्षि द्वैपायन व्यास, पराशर के पुत्र, ने इस महानतम आख्यान को पूर्ण किया, तब वे विचार करने लगे कि इसे अपने शिष्यों को किस प्रकार पढ़ाएँ।
41तब जगद्गुरु, षड्गुणसम्पन्न ब्रह्मा, महर्षि द्वैपायन की चिन्ता जानकर, स्वयं उस स्थान पर आए जहाँ महर्षि विराजमान थे — जिससे वे उस साधु को सन्तुष्ट करें और लोक का कल्याण हो।
42समस्त मुनिगणों से घिरे हुए व्यास ने जब उन्हें देखा, तब वे अत्यन्त विस्मित हुए। हाथ जोड़कर खड़े होकर उन्होंने उनके चरणों में प्रणाम किया और आसन लाने की आज्ञा दी।
43तदनन्तर हिरण्यगर्भ जिस उत्तम आसन पर विराजमान थे, उसकी परिक्रमा करके वे उसके समीप खड़े हो गए।
44किन्तु परमेष्ठी की आज्ञा पाकर, प्रेम से पूर्ण होकर, वे हर्षपूर्वक मुसकराते हुए उस आसन के पास बैठ गए।
45तब ब्रह्मा को सम्बोधित करते हुए परम यशस्वी व्यास ने इस प्रकार कहा — "हे दिव्य ब्रह्मा, मैंने एक ऐसा काव्य रचा है जो अत्यन्त आदरणीय है।"
46उसमें वेदों का रहस्य तथा अन्य विषय हैं जिनकी व्याख्या मैंने की है; (उसमें) वेदों के विविध सूक्त तथा अंगों सहित उपनिषद् हैं।
47और उसमें पुराणों का संकलन तथा वह इतिहास है जिसे मैंने रचा है और जिसका नामकरण काल के तीन विभागों — भूत, वर्तमान और भविष्य — के अनुसार किया गया है।
48और उसमें जरा, मृत्यु, भय, रोग, सत् और असत् का स्वरूप है; मत-मतान्तरों का वर्णन तथा विविध आश्रमों का विवरण है।
49और उसमें चारों वर्णों के नियम तथा समस्त पुराणों का सार है; तपस्या का वर्णन और ब्रह्मचारी के नियम; पृथ्वी, सूर्य और चन्द्रमा के परिमाण।
50ग्रह, नक्षत्र और तारामण्डल तथा चारों युगों की कालावधि; और उसमें ऋक्, साम तथा यजुर्वेद और अध्यात्म भी है।
51न्याय, शिक्षा और आयुर्वेद, दान, पाशुपत, तथा विशेष प्रयोजनों के लिए हुए दिव्य और मानवीय जन्म।
52उसमें तीर्थयात्राओं और पुण्यस्थलों का, नदियों, पर्वतों, वनों और समुद्रों का वर्णन है।
53दिव्य नगरियों और कल्पों का; युद्धकला, विविध जातियों, भाषाओं तथा लोकाचार का।
54यह सब इस काव्य में रखा गया है, किन्तु इस ग्रन्थ का लेखक पृथ्वी पर नहीं मिलता।
55ब्रह्मा ने कहा — दिव्य रहस्य के आपके ज्ञान के कारण, अपने पवित्र जीवन के लिए विख्यात समस्त प्रसिद्ध ऋषियों में मैं आपका सर्वाधिक आदर करता हूँ।
56मैं जानता हूँ; आपने सत्य की भाषा में दिव्य वचन प्रकट किए हैं, उनमें से प्रथम से ही। आपने अपनी इस रचना को काव्य कहा है; अतः यह काव्य ही कहलाएगी।
57इस संसार में ऐसा कोई कवि नहीं होगा जिसकी रचना इस काव्य की समता कर सके, जैसे अन्य तीनों आश्रम कभी गृहस्थाश्रम की समता नहीं कर सकते।
58हे महर्षि, इस काव्य को लिखने के लिए गणेश का स्मरण कीजिए। सौति ने कहा — व्यास से इस प्रकार कहकर ब्रह्मा अपने धाम को चले गए।
59तब व्यास ने मन में गणेश का स्मरण किया। स्मरण करते ही विघ्नहर्ता गणेश, जो सदा अपने उपासकों की इच्छा पूर्ण करने को तत्पर रहते हैं, तत्काल उस स्थान पर आ गए जहाँ व्यास विराजमान थे।
60जब उनका अभिवादन हो चुका और वे आसन पर विराजमान हो गए, तब व्यास ने उनसे कहा — "हे गणनायक, कृपया उस भारत के लेखक बनिए जिसे मैंने मन में रचा है और जिसे मैं अब कहूँगा।"
61यह सुनकर गणेश ने इस प्रकार उत्तर दिया — मैं आपकी रचना का लेखक बनूँगा, इस शर्त पर कि मेरी लेखनी एक क्षण के लिए भी न रुके।
62व्यास ने भी उनसे कहा — "बिना समझे कृपया कुछ भी न लिखिएगा।" गणेश ने "ॐ" कहकर स्वीकृति दी। वे लिखने लगे और व्यास कहने लगे।
63विश्राम के लिए समय पाने हेतु व्यास कभी-कभी रचना की गाँठें अत्यन्त कसकर बाँध देते थे। इस प्रकार वे अपनी प्रतिज्ञा का निर्वाह करते हुए कहते चले गए।
64सौति ने आगे कहा — इस काव्य में आठ सहस्र आठ सौ श्लोक ऐसे हैं जिनका अर्थ मैं जानता हूँ, वैसे ही शुक जानते हैं और सम्भवतः सञ्जय भी जानते हैं। हे मुनि, उन गूढ़ार्थ श्लोकों की दुरूहता के कारण आज तक कोई उन्हें समझ नहीं सका।
65स्वयं सर्वज्ञ गणेश को भी (उनका अर्थ) विचारने में समय लगाना पड़ा, और उस अवधि में व्यास ने अन्य अनेक श्लोकों की रचना कर डाली।
66इस ग्रन्थ का ज्ञान, अंजन लगाने की शलाका के समान, संसार की उन आँखों को खोल देता है जो अज्ञान के अन्धकार से ढकी थीं।
67जैसे सूर्य अन्धकार को दूर करता है, वैसे ही यह भारत धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष सम्बन्धी अपने प्रवचनों से मनुष्यों के अज्ञान को दूर करता है।
68जैसे पूर्ण चन्द्रमा अपनी मृदु ज्योत्स्ना से कुमुदिनी की कलियों को खिला देता है, वैसे ही यह पुराण श्रुति के प्रकाश से मानव-बुद्धि को विकसित करता है।
69प्रकृति के गर्भरूपी सम्पूर्ण भवन इतिहास के उस दीपक से भलीभाँति और पूर्णतया आलोकित होता है, जो अज्ञान के अन्धकार का नाश करता है।
70यह ग्रन्थ एक वृक्ष है — अनुक्रमणिका इसका बीज है, पौलोम और आस्तीक पर्व इसकी जड़ें हैं, सम्भव पर्व इसका तना है, सभा और अरण्य पर्व इसकी बैठने की डालियाँ हैं, आरणेय इसकी गाँठ है।
71विराट और उद्योग इसका सार हैं, भीष्म पर्व मुख्य शाखा है, द्रोण पर्व पत्ते हैं, कर्ण पर्व इसके सुन्दर पुष्प हैं, शल्य पर्व उनकी सुगन्ध है, स्त्री और ऐषीक पर्व इसकी शीतल छाया हैं, शान्ति पर्व इसका महान् फल है।
72अश्वमेध पर्व इसका अमृतमय रस है, आश्रमवासिक वह स्थान है जहाँ यह उगता है, और मौसल पर्व इसका वेदस्वरूप है।
73यह वृक्ष समस्त सदाचारी ब्राह्मणों द्वारा परम आदर पाएगा। भारतरूपी यह वृक्ष मेघों के समान अक्षय होगा और अनेक यशस्वी कवियों की जीविका का साधन बनेगा।
74सौति ने आगे कहा — अब मैं आपको इस वृक्ष के शाश्वत, फलदायी और पुष्पित उत्पादों के विषय में कहूँगा। वे मधुर एवं शुद्ध स्वाद वाले हैं और अमरों द्वारा भी आस्वादनीय हैं।
75अपनी माता तथा गंगा-पुत्र भीष्म के अनुरोध पर, महातेजस्वी एवं पवित्र कृष्ण द्वैपायन विचित्रवीर्य की दोनों पत्नियों से तीन अग्नियों के समान तीन पुत्रों के पिता बने। इस प्रकार धृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर को उत्पन्न करके वे अपने धार्मिक अध्ययन में लगने के लिए आश्रम लौट गए।
76महर्षि व्यास ने इस भारत को मनुष्यलोक में तब तक प्रकाशित नहीं किया जब तक उनके ये पुत्र उत्पन्न होकर बड़े नहीं हुए और (परमधाम को) नहीं चले गए।
77जब जनमेजय तथा सहस्रों ब्राह्मणों ने उनसे सादर प्रार्थना की, तब उन्होंने इसे अपने शिष्य वैशम्पायन को पढ़ाया।
78वैशम्पायन ने अपने सहचरों के साथ बैठकर यज्ञ के अवकाशों में भारत का पाठ किया, और जब-जब वे रुकते, उनसे बार-बार आगे कहने का अनुरोध किया जाता।
79व्यास ने कुरुवंश की महिमा, गान्धारी के गुण, विदुर की बुद्धिमत्ता और कुन्ती की दृढ़ता का पूर्ण वर्णन किया है।
80उन्होंने वासुदेव (कृष्ण) की दिव्यता, पाण्डु-पुत्रों की सज्जनता और धृतराष्ट्र-पुत्रों के दुराचरण का भी वर्णन किया है।
81व्यास ने मूलतः उपाख्यानों को छोड़कर भारत की रचना चौबीस सहस्र श्लोकों में की, और विद्वान् इतने को ही वास्तविक भारत कहते हैं।
82तदनन्तर उन्होंने एक सौ पचास श्लोकों में एक संक्षेप रचा, जो अध्यायों की विषय-सूची है।
83उन्होंने यह संक्षेप पहले अपने पुत्र शुक को पढ़ाया और फिर उन शिष्यों को जो समान योग्यता रखते थे।
84तत्पश्चात् उन्होंने छह लाख श्लोकों का एक और संकलन पूर्ण किया। इनमें से तीस लाख देवलोक में विख्यात हैं, पन्द्रह लाख पितृलोक में, चौदह लाख गन्धर्वलोक में और एक लाख मनुष्यलोक में।
85नारद ने उन्हें देवताओं को सुनाया, देवल ने पितरों को, और शुक ने गन्धर्वों, यक्षों तथा राक्षसों को।
86व्यास के शिष्यों में से एक, न्यायनिष्ठ तथा वेदविदों में अग्रगण्य वैशम्पायन ने उन्हें इस मनुष्यलोक में सुनाया। जानिए, मैंने (सौति ने) भी इस महान् ग्रन्थ के एक लाख श्लोक सुनाए हैं।
87दुर्योधन क्रोध से उत्पन्न एक विशाल वृक्ष है; कर्ण उसका तना है, शकुनि उसकी शाखाएँ, दुःशासन उसके फल और पुष्प, और दुर्बल धृतराष्ट्र उसकी जड़ है।
88युधिष्ठिर धर्म से उत्पन्न एक विशाल वृक्ष हैं; अर्जुन उसका तना है, भीम उसकी शाखाएँ, माद्री के दोनों पुत्र उसके पुष्प और फल, तथा कृष्ण, ब्रह्म और ब्राह्मण उसकी जड़ें हैं।
89पाण्डु अपने पराक्रम और बुद्धि से अनेक देशों को जीतकर वन में चले गए और ऋषियों के साथ निवास करने लगे।
90आखेटक के रूप में उन्होंने एक मृग को उसकी मृगी के साथ रहते समय मारकर अपने ऊपर महान् विपत्ति बुला ली। पाण्डु की वह विपत्ति उनके कुल के समस्त राजकुमारों के लिए जीवनपर्यन्त आचरण की चेतावनी बनी रही।
91उनकी दोनों पत्नियों (कुन्ती और माद्री) ने शास्त्र के विधान के अनुसार देवताओं — धर्म, वायु, इन्द्र और दोनों अश्विनीकुमारों — का आह्वान किया, जिससे पाण्डु का वंश लुप्त न हो।
92जब देवताओं की ये सन्तानें अपनी दोनों माताओं की देखरेख में, पवित्र वनों के मध्य और पावन आश्रम में, ऋषियों की संगति में बड़ी हुईं, तब ऋषि उन्हें धृतराष्ट्र और उनके पुत्रों के समक्ष ले गए। वे ब्रह्मचारियों और विद्यार्थियों के वेश में उनके पीछे-पीछे गए; उनके केश सिर पर जटा के रूप में बँधे थे।
93"हमारे ये शिष्य," उन्होंने कहा, "आपके पुत्र हैं, आपके भाई हैं और आपके मित्र हैं। ये पाण्डव हैं।" यह कहकर वे चले गए।
94जब कुरुजनों ने देखा कि ऋषियों ने उन्हें पाण्डु के पुत्रों के रूप में प्रस्तुत किया है, तब उनमें से श्रेष्ठ वर्ग ने हर्ष से उच्च स्वर में जयघोष किया।
95किन्तु कुछ ने कहा कि वे पाण्डु के पुत्र नहीं हैं; दूसरों ने कहा कि हैं। कुछ ने कहा — जो बहुत पहले मर चुका, उसके पुत्र ये कैसे हो सकते हैं?
96तथापि चारों ओर से स्वर सुनाई दिए — "इनका स्वागत है। दैवयोग से हम पाण्डु के पुत्रों को अपने समक्ष देख रहे हैं। इनके स्वागत की घोषणा की जाए।"
97जब जनता का जयघोष शान्त हुआ, तब अदृश्य प्राणियों की प्रचण्ड करतल-ध्वनि सुनाई दी, जो दिशाओं में गूँज उठी। सुगन्धित पुष्पों की वर्षा हुई और शंख तथा दुन्दुभियाँ बजने लगीं। राजकुमारों के आगमन पर ऐसे आश्चर्य हुए।
98इस मंगल घटना पर नगरवासियों ने जो हर्षनाद किया, वह इतना महान् था कि वह स्वर्ग तक जा पहुँचा।
99किसी से भी भय बिना और समस्त जनता से अत्यन्त सम्मानित होकर पाण्डव वहाँ रहने लगे, और उन्होंने सम्पूर्ण वेदों तथा विविध अन्य शास्त्रों का अध्ययन किया।
100नगर के प्रमुख जन युधिष्ठिर की पवित्रता, भीम के बल और अर्जुन के शौर्य से अत्यन्त प्रसन्न थे।
101तथा नकुल और सहदेव की गुरुजनों के प्रति आज्ञाकारिता, धैर्य और विनम्रता से भी। उनका पराक्रम देखकर सब लोग हर्षित हुए।
102कुछ वर्षों के पश्चात् अर्जुन ने राजाओं और राजकुमारों की महती सभा के मध्य धनुर्विद्या का दुष्कर कार्य सम्पन्न करके स्वयंवर में द्रौपदी का पाणिग्रहण किया।
103उस दिन से वे महान् धनुर्धर के रूप में समस्त जनों द्वारा अत्यन्त सम्मानित हुए। सूर्य के समान वे रणभूमि में प्रकट होते और शत्रुओं के लिए दुर्निरीक्ष्य थे।
104उन्होंने समस्त पड़ोसी नरेशों और प्रमुख जनपदों को पराजित किया और इस प्रकार राजा (युधिष्ठिर) के महान् राजसूय यज्ञ के लिए जो कुछ आवश्यक था, वह सब सम्पन्न किया।
105कृष्ण के बुद्धिमत्तापूर्ण परामर्श से तथा भीम और अर्जुन के पराक्रम से अपने बल पर गर्वित जरासन्ध का वध करके युधिष्ठिर ने वह राजसूय करने का अधिकार प्राप्त किया, जो सामग्री और आहुतियों से भरपूर तथा अतुल पुण्य से पूर्ण था।
106दुर्योधन इस यज्ञ में आया। जब उसने चारों ओर पाण्डवों का महान् वैभव देखा — आहुतियाँ, बहुमूल्य रत्न, स्वर्ण और मणियाँ, हाथी और घोड़े, मूल्यवान् वस्त्र और उत्तरीय, शाल और मृगचर्म, रंकु-मृग की खाल के बने कालीन — तब वह ईर्ष्या से भर गया और अत्यन्त क्रुद्ध हुआ।
107जब उसने मय द्वारा देवसभा के अनुरूप निर्मित उस सुन्दर सभाभवन को देखा, तब वह अत्यन्त खिन्न हो गया।
108(और उसे और भी उत्तेजित करते हुए) जब वह कुछ स्थापत्य-भ्रमों से चकित हो रहा था, तब भीम ने वासुदेव के समक्ष उसका उपहास करते हुए उसे नीच जन्म वाला कहा।
109धृतराष्ट्र को बताया गया कि उनका पुत्र विविध भोग्य वस्तुओं और मूल्यवान् पदार्थों का उपभोग करते हुए भी विवर्ण, दुर्बल और कृश होता जा रहा है।
110पुत्र के प्रति स्नेह से उस अन्धे राजा ने उसे (पाण्डवों के साथ) द्यूत खेलने की अनुमति दे दी। जब कृष्ण को यह ज्ञात हुआ, तब वे अत्यन्त क्रुद्ध हुए।
111और अप्रसन्न होते हुए भी उन्होंने उस विवाद को रोकने के लिए कुछ नहीं किया, किन्तु उस घातक द्यूत तथा उससे उत्पन्न अन्य भयंकर अन्यायों की उपेक्षा की।
112भीष्म, द्रोण, विदुर और शरद्वान् के पुत्र कृप के होते हुए भी उन्होंने आगे हुए उस महायुद्ध में क्षत्रियों से परस्पर संहार कराया।
113(युद्ध की समाप्ति पर) पाण्डवों की विजय का समाचार सुनकर तथा दुर्योधन, कर्ण और शकुनि की प्रतिज्ञाओं का स्मरण करके धृतराष्ट्र
114कुछ क्षण विचार करके सञ्जय से इस प्रकार बोले — "हे सञ्जय, मेरी बात सुनो, अब मैं जो कुछ कहने जा रहा हूँ, वह सब सुनो। तब तुम्हें ज्ञात होगा कि मेरा तिरस्कार करना उचित नहीं है।
115तुम शास्त्रों में निपुण हो, तुम बुद्धिमान् हो और तुम प्रज्ञासम्पन्न हो। (सुनो), युद्ध की ओर मेरी कभी प्रवृत्ति नहीं थी, न ही मुझे अपने कुल के विनाश में प्रसन्नता हुई।
116मैंने अपने पुत्रों और पाण्डु के पुत्रों में कोई भेद नहीं समझा। मेरे अपने पुत्र उद्दण्ड थे और मुझसे द्वेष करते थे, क्योंकि मैं वृद्ध और अन्धा था। मैंने अपनी अन्धता की दयनीय दशा और पितृस्नेह के कारण सब कुछ सह लिया। मैं मूर्ख और अविवेकी था, और दुर्योधन मूर्खता में बढ़ता गया।
117मेरा अपना पुत्र पाण्डु के बलशाली पुत्रों के महान् वैभव का दर्शक बना और सभाभवन में प्रवेश करते समय अपने अनाड़ीपन के लिए उपहास का पात्र बना।
118यह सब सहने में असमर्थ होकर और साथ ही रणभूमि में पाण्डवों को पराजित करने में असमर्थ होकर, उसने अपने पुरुषार्थ से सम्पत्ति प्राप्त करने के स्थान पर गान्धारराज की सहायता से एक अत्यन्त अन्यायपूर्ण द्यूत की योजना बनाई।
119हे सञ्जय, सुनो कि उसके पश्चात् क्या हुआ और जो कुछ मुझे ज्ञात हुआ। जब तुम मेरा सब कथन सुनोगे और सब स्मरण करोगे, तब तुम मुझे दूरदर्शी दृष्टि वाला जानोगे।
120हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने धनुष चढ़ाकर लक्ष्य को बेधकर भूमि पर गिरा दिया और एकत्रित नरेशों तथा अधिपतियों के समक्ष राजकुमारी कृष्णा (द्रौपदी) को ले गया।
121हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि मधुवंश की सुभद्रा को अर्जुन ने बलपूर्वक हर लिया और तत्पश्चात् द्वारका नगरी में उससे विवाह किया, तथा वृष्णिवंश के दोनों वीर क्रुद्ध होने के स्थान पर मित्र-भाव से इन्द्रप्रस्थ आए।
122हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने खाण्डव वन देकर अग्नि को तृप्त किया और साथ ही अपने दिव्य बाणों से देवराज इन्द्र की की हुई वृष्टि को रोक दिया।
123हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि पाँचों पाण्डव अपनी माता कुन्ती सहित लाक्षागृह से बच निकले और विदुर ने उनके पलायन में सहायता की।
124हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने लक्ष्य बेधकर द्रौपदी का पाणिग्रहण किया और वीर पांचालों ने पाण्डवों का पक्ष लिया।
125हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि मगधवंश के अग्रगण्य नरेश, समस्त क्षत्रियों के देदीप्यमान नक्षत्र जरासन्ध को भीम ने अकेले अपनी नंगी भुजाओं से मार डाला।
126हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि पाण्डु के पुत्रों ने सर्वत्र अभियान करके समस्त अधिपतियों और नरेशों को जीत लिया और उस विजय को महान् राजसूय यज्ञ के अनुष्ठान से मनाया।
127हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि रोती-बिलखती द्रौपदी को रजस्वला अवस्था में, एक ही वस्त्र में, सभा में घसीटा गया और उसके रक्षक होते हुए भी उसके साथ ऐसा व्यवहार किया गया मानो वह वस्त्रहीन हो।
128हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि दुष्ट दुःशासन ने जब उसके एकमात्र वस्त्र को खींचने का प्रयत्न किया, तब वह वस्त्रों का ढेर मात्र खींचता रहा और उसका अन्त न पा सका।
129हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि युधिष्ठिर द्यूत में सौबल से पराजित हुए और उसके फलस्वरूप अपने राज्य से वंचित हो गए, फिर भी उनके बलशाली भाई उनके साथ बने रहे।
130हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि चारों पाण्डव भाई शोक से रोते हुए अपने ज्येष्ठ भ्राता के पीछे गए और उनका कष्ट कम करने के लिए हर उपाय किया।
131हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि युधिष्ठिर के पीछे स्नातक और पवित्र ब्राह्मण भी वन में चले गए।
132हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने व्याध के वेश में प्रकट हुए देवाधिदेव त्रिनेत्र शिव को युद्ध में प्रसन्न करके महान् पाशुपत अस्त्र प्राप्त कर लिया।
133हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि धर्मात्मा और यशस्वी अर्जुन देवलोक गए और वहाँ उन्होंने देवराज इन्द्र से दिव्य अस्त्र प्राप्त किए।
134हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने उन कालकेयों और पौलोमों को पराजित किया, जो शिव से प्राप्त वरदान पर गर्वित थे और जिसके बल पर वे देवताओं के लिए भी अजेय थे।
135हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि शत्रुदमन अर्जुन असुरों का वध करने इन्द्रलोक गए और सफल होकर लौट आए।
136हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि भीम तथा कुन्ती के अन्य पुत्र उस देश में गए जो मनुष्यों के लिए अगम्य था, और वहाँ वैश्रवण से मिले।
137हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि घोषयात्रा के समय मेरे पुत्र गन्धर्वों द्वारा बन्दी बना लिए गए, किन्तु अर्जुन ने उन्हें छुड़ाया।
138हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि धर्म ने यक्ष के वेश में आकर युधिष्ठिर से कुछ प्रश्न पूछे, जिनका उन्होंने भलीभाँति उत्तर दिया।
139हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि जब पाण्डव द्रौपदी सहित विराट के राज्य में छद्मवेश में रहे, तब मेरे पुत्र उन्हें ढूँढ़ न सके।
140हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि विराट के राज्य में एक ही रथ पर सवार अर्जुन ने मेरे पक्ष के समस्त प्रमुख योद्धाओं को पराजित कर दिया।
141हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि मत्स्यराज विराट ने अपनी सती कन्या उत्तरा अर्जुन को अर्पित की और अर्जुन ने उसे अपने पुत्र अभिमन्यु के लिए स्वीकार किया।
142हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि द्यूत में पराजित, धन से वंचित, निर्वासित तथा स्वजनों और मित्रों से बिछुड़े युधिष्ठिर ने सात अक्षौहिणी सेना एकत्र कर ली।
143हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि मधुवंशी वासुदेव, जिन्होंने अपने एक ही चरण से समस्त ब्रह्माण्ड को ढक लिया था, हृदय से पाण्डवों के हित में लग गए हैं।
144हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि नारद ने घोषित किया कि कृष्ण और अर्जुन ही नर और नारायण हैं, और वे ब्रह्मलोक में एक साथ देखे गए थे।
145हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि लोककल्याण के लिए सन्धि कराने की उत्कण्ठा से कृष्ण कौरवों के पास आए, किन्तु अपने कार्य में असफल होकर लौट गए।
146हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कर्ण और दुर्योधन ने कृष्ण को बन्दी बनाने का निश्चय किया, किन्तु उन्होंने समस्त ब्रह्माण्ड अपने भीतर दिखा दिया।
147हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि जब कुन्ती शोक से रोती हुई उनके रथ के समीप खड़ी थीं, तब उन्हें कृष्ण से सान्त्वना मिली।
148हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि वासुदेव उनके परामर्शदाता हैं और शान्तनु-पुत्र भीष्म तथा भरद्वाज-पुत्र द्रोण ने उन्हें आशीर्वाद दिया है।
149हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कर्ण ने भीष्म से कहा — "जब तक आप युद्ध करेंगे, मैं युद्ध नहीं करूँगा" — और यह कहकर वह चला गया।
150हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि वासुदेव, अर्जुन और महाशक्तिशाली गाण्डीव — ये तीनों भयंकर तेजवाले एक साथ हो गए हैं।
151हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि जब अर्जुन करुणा से भरकर अपने रथ पर बैठ गए, तब कृष्ण ने उन्हें अपने भीतर समस्त लोक दिखा दिए।
152हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि महान् शत्रुनाशक भीष्म प्रतिदिन दस सहस्र रथियों का वध करते हुए भी किसी प्रमुख पाण्डव वीर को नहीं मार सके।
153हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि धर्मात्मा गंगा-पुत्र महान् भीष्म ने स्वयं शत्रुओं को अपनी मृत्यु का उपाय बता दिया और पाण्डवों ने उसे हर्षपूर्वक अपना लिया।
154हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने शिखण्डी को अपने रथ पर आगे रखकर अपार साहसी और अजेय भीष्म को घायल कर दिया।
155हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि सोमकों को थोड़े-से शेष कर देने के पश्चात् वृद्ध वीर भीष्म असंख्य घावों से आक्रान्त होकर शरशय्या पर पड़े हैं।
156हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि प्रार्थना किए जाने पर अर्जुन ने भूमि को बेधकर भीष्म की उस तृष्णा को शान्त किया, जब वे जल के लिए अत्यन्त व्याकुल थे।
157हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि वायु, इन्द्र और सूर्य पाण्डवों की सफलता के लिए एक हो गए हैं और हिंस्र पशु भी हमें भयभीत कर रहे हैं।
158हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि द्रोण ने युद्ध की अनेक शैलियाँ प्रदर्शित करने पर भी किसी प्रमुख पाण्डव का वध नहीं किया।
159हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन को परास्त करने के लिए नियुक्त महारथी संशप्तक उनके द्वारा सब मार डाले गए।
160हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि सुभद्रा के वीर पुत्र ने अकेले ही हमारे उस व्यूह में प्रवेश कर लिया, जो दूसरों के लिए अभेद्य था और जिसकी रक्षा स्वयं सुसज्जित द्रोण कर रहे थे।
161हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि हमारे महारथी अर्जुन को पराजित करने में असमर्थ होकर बालक अभिमन्यु को मिलकर घेरने और मारने के पश्चात् हर्षित हुए।
162हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अन्धे कौरव अभिमन्यु के वध पर हर्षनाद कर रहे थे और अर्जुन ने सैन्धव के विषय में अपनी प्रसिद्ध प्रतिज्ञा कर ली।
163हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अर्जुन ने सैन्धव के वध की प्रतिज्ञा की और शत्रुओं के समक्ष ही उसे पूर्ण कर दिखाया।
164हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि वासुदेव ने अर्जुन के घोड़ों को थका हुआ पाकर उन्हें रणभूमि में ही खोल दिया, जल पिलाया और पुनः जोतकर पहले की भाँति रथ हाँका।
165हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि जब अर्जुन के घोड़े जल पिलाने के लिए खोल दिए गए थे, तब भी उन्होंने अपने समस्त आक्रमणकारियों को रोके रखा।
166हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि वृष्णिवंशी युयुधान द्रोण की सेना को छिन्न-भिन्न करके — जहाँ बलशाली गजसेना के कारण कोई उसका आक्रमण सह न सका — कृष्ण और अर्जुन के पास लौट गया।
167हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कर्ण ने भीम को अपने वश में पाकर भी उसे केवल तिरस्कारपूर्ण वचन कहकर और अपने धनुष की नोक से घसीटकर छोड़ दिया।
168हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि द्रोण, कृतवर्मा, कृप, कर्ण, अश्वत्थामा और शल्य ने अपने सामने ही सैन्धव का वध होने दिया।
169हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कृष्ण की युक्ति से इन्द्र द्वारा कर्ण को दी गई दिव्य शक्ति भयंकर रूपवाले घटोत्कच पर चला दी गई।
170हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कर्ण और घटोत्कच के युद्ध में कर्ण ने वह शक्ति घटोत्कच पर चला दी, जो निश्चय ही अर्जुन का वध करती।
171हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि धृष्टद्युम्न ने युद्ध के समस्त नियमों का उल्लंघन करके द्रोण का वध कर दिया, जब वे रथ पर संज्ञाशून्य और मृत्यु के लिए उद्यत थे।
172हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि माद्री-पुत्र नकुल ने समस्त सेना के समक्ष द्रोणपुत्र से द्वन्द्व-युद्ध करते हुए उसके रथ को चारों ओर घुमा दिया और स्वयं को उसके पूर्ण समकक्ष सिद्ध किया।
173हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र ने नारायण नामक अस्त्र का दुरुपयोग किया और पाण्डवों का वध करने में असफल रहा।
174हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि भीम ने अपने भाई दुःशासन का रक्त पिया और कोई उसे रोक न सका।
175हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अत्यन्त वीर और युद्ध में अजेय कर्ण को उस भ्रातृ-युद्ध में अर्जुन ने मार डाला, जो देवताओं के लिए भी रहस्यमय था।
176हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि युधिष्ठिर ने द्रोणपुत्र, दुःशासन और भयंकर कृतवर्मा को पराजित कर दिया।
177हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि युधिष्ठिर ने उस मद्रराज का वध कर दिया, जो सदा कृष्ण को ललकारता रहता था।
178हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि मायावी और द्यूत तथा वैर की जड़ सौबल सहदेव द्वारा मार डाला गया।
179हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि दुर्योधन थकावट से चूर, बलहीन और रथ तक से रहित होकर एक सरोवर में जाकर उसके जल में छिप गया।
180हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि कृष्ण सहित पाण्डव उस सरोवर पर गए और मेरे उस पुत्र को तिरस्कारपूर्वक ललकारने लगे, जो कभी कोई अपमान सह नहीं सकता था।
181हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि गदा-युद्ध में आक्रमण और बचाव की विविध शैलियाँ दिखाते हुए भी वह कृष्ण के परामर्श से अन्यायपूर्वक मारा गया।
182हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र आदि ने सोते हुए पांचालों और द्रौपदी के पुत्रों का वध करके एक घोर और निन्दनीय कर्म किया।
183हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि भीम द्वारा पीछा किए जाने पर अश्वत्थामा ने ऐषीक नामक महान् अस्त्र छोड़ा, जिससे उत्तरा के गर्भ का शिशु नष्ट हो गया।
184हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि अश्वत्थामा द्वारा छोड़े गए ब्रह्मशिर अस्त्र को अर्जुन ने दूसरे अस्त्र से "स्वस्ति" कहकर लौटा दिया और अश्वत्थामा को अपने मस्तक की मणि देनी पड़ी।
185हे सञ्जय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही, जब मैंने सुना कि उत्तरा के गर्भस्थ शिशु को आघात पहुँचाने के कारण कृष्ण और द्वैपायन दोनों ने उसे शाप दिया।
186हाय! गान्धारी दयनीय है! उसने अपने समस्त पुत्र, पौत्र, माता-पिता, भाई और स्वजन खो दिए। पाण्डवों ने अत्यन्त दुष्कर कार्य कर दिखाया है। उन्होंने निष्कण्टक राज्य प्राप्त कर लिया है।
187हाय! मैंने सुना है कि इस युद्ध में केवल दस व्यक्ति जीवित बचे हैं — तीन हमारे पक्ष में और सात पाण्डवों के पक्ष में। इस भयंकर संग्राम में क्षत्रियों की अठारह अक्षौहिणी सेना मारी गई।
188मेरे चारों ओर घोर अन्धकार है, मुझ पर मूर्च्छा छा रही है। हे सूत, मेरी चेतना जा रही है, मेरा मन विक्षिप्त हो रहा है।
189सौति ने कहा — इस प्रकार अपने भाग्य पर विलाप करते हुए धृतराष्ट्र महान् शोक से अभिभूत हो गए और कुछ समय के लिए संज्ञाशून्य हो गए। किन्तु सचेत होने पर उन्होंने सञ्जय से ये वचन कहे।
190धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जो कुछ हो चुका है, उसके पश्चात् मैं बिना और विलम्ब किए यह जीवन त्यागना चाहता हूँ। इसे और अधिक बनाए रखने में मुझे कोई हित नहीं दिखता।
191सौति ने कहा — इस प्रकार बोलते और विलाप करते, सर्प के समान लम्बी साँसें भरते और क्षण-क्षण में मूर्च्छित होते हुए उस दयनीय भूपति से गवल्गण के बुद्धिमान् पुत्र (सञ्जय) ने गूढ़ अर्थ से भरे वचन कहे।
192सञ्जय ने कहा — हे राजन्, आपने बुद्धिमान् नारद और व्यास से उन अत्यन्त पराक्रमी पुरुषों के विषय में सुना है, जो महान् उद्यमी थे, जो महान् राजवंशों में उत्पन्न हुए थे, जो महान् गुणों से पूर्ण थे, जो दिव्यास्त्रों के प्रयोग में निपुण थे, और जिन्होंने धर्मयुद्ध से संसार जीतकर तथा यथाविधि आहुतियों सहित यज्ञ करके इस लोक में कीर्ति प्राप्त की और अन्ततः मृत्यु को प्राप्त हुए।
193ऐसे पुरुष थे — शैब्य, वीर रथी सृंजय, समस्त विजेताओं में श्रेष्ठ सुहोत्र, रन्तिदेव, कक्षीवान्, महायशस्वी दमन, बाह्लीक, शर्याति, अजित, नल, शत्रुनाशक विश्वामित्र, महाबली अम्बरीष, मरुत्त, मनु, इक्ष्वाकु, गय, भरत, परशुराम, दशरथ-पुत्र राम, शशबिन्दु, भगीरथ, कृतवीर्य, जनमेजय और सत्कर्मा ययाति — जिन्होंने स्वयं देवताओं की सहायता से यज्ञ किए और जिनकी यज्ञवेदियों तथा यूपों से इस पृथ्वी के बसे और उजाड़ प्रदेश सर्वत्र चिह्नित हो गए। जब शैब्य अपने पुत्रों के वियोग से अत्यन्त पीड़ित थे, तब प्राचीन काल में देवर्षि नारद ने उन्हें इन चौबीस राजाओं की कथाएँ सुनाई थीं।
194किन्तु इनके अतिरिक्त अन्य राजा भी, जो महारथी थे, जो इनसे भी अधिक पराक्रमी थे, जो उदार-हृदय और समस्त सद्गुणों से पूर्ण थे, मृत्यु की पकड़ में आ गए।
195वे थे — पुरु, कुरु, यदु, शूर, विषगाश्व, महाद्युति, अनुह, युवनाश्व, ककुत्स्थ, विक्रमी, रघु, विजय, वीतिहोत्र, अंग, भव, श्वेत, बृहद्गुरु, उशीनर, शतरथ, कंक, दुलिदुह, द्रुम, दम्भोद्भव, पर, वेन, सगर, संकृति, निमि, अजेय, परशु, पुण्ड्र, शम्भु, देववृध, अनघ, देवहव्य, सुप्रतिम, सुप्रतीक, बृहद्रथ, महोत्साह, विनीतात्मा, सुक्रतु, निषधराज नल, सत्यव्रत, शान्तभय, सुमित्र, सुबल, जानुजंघ, अनरण्य, अर्क, प्रियभृत्य, शुचिव्रत, बलबन्धु, निरामर्द, केतुशृंग, बृहद्बल, धृष्टकेतु, बृहत्केतु, दीप्तकेतु, निरामय, अविक्षित, चपल, धूर्त, कृतबन्धु, दृढेषुधि, महापुराणसम्भव, प्रत्यंग, पराह और श्रुति — ये राजा और सहस्रों-लाखों अन्य।
196जो अत्यन्त पराक्रमी और बुद्धिमान् थे, वे भी आपके पुत्रों के समान अपार धन और भोग छोड़कर मृत्यु को प्राप्त हुए।
197वे पुरुष भी, जो समस्त उत्तम गुणों से सम्पन्न थे और जिनका दिव्य शौर्य, औदार्य, महानुभावता, श्रद्धा, सत्य, पवित्रता, सरलता और दया महाविद्वान् पवित्र सूतों द्वारा पुराणों में विख्यात हैं, अपने प्राण त्याग गए।
198आपके पुत्र दुष्ट, ईर्ष्यालु, लोभी, उग्र स्वभाव के और दुराचारी थे; किन्तु आप शास्त्रों में निपुण हैं, आप बुद्धिमान् और प्रज्ञावान् हैं। जिन पुरुषों की बुद्धि शास्त्रों के आदेश का अनुसरण करती है, वे कभी शोक या विपत्ति के वश नहीं होते।
199हे राजन्, आप भाग्य की कठोरता और चंचलता जानते हैं। आप जानते हैं कि आपने अपने पुत्रों की सुरक्षा के लिए कितनी चिन्ता की। अतः यह शोक आपको शोभा नहीं देता। जो अवश्य होना है, उसके लिए शोक करना आपके योग्य नहीं।
200कौन अपनी चतुराई से भाग्य के विधान को टाल सकता है? विधाता द्वारा नियत मार्ग से कोई आगे नहीं जा सकता। सत्ता और असत्ता, सुख और दुःख — सब काल से आते हैं।
201काल समस्त वस्तुओं की सृष्टि करता है और काल ही उन सबका संहार करता है। काल समस्त प्राणियों को जलाता है और काल ही पुनः उस अग्नि को बुझा देता है।
202तीनों लोकों की समस्त वस्तुएँ, शुभ और अशुभ, काल द्वारा ही रची जाती हैं। काल उनका नाश करता है और काल ही उन्हें पुनः रचता है।
203जब सब सो रहे होते हैं, तब भी केवल काल जागता रहता है। काल को कोई जीत नहीं सकता। काल बिना रुके सब में व्याप्त होकर चलता है।
204यह जानकर कि भूत, वर्तमान और भविष्य की समस्त वस्तुएँ काल का ही परिणाम हैं, आपको शोक से अभिभूत होना उचित नहीं।
205सौति ने कहा — इस प्रकार गवल्गण-पुत्र (सञ्जय) ने पुत्रों की मृत्यु के शोक से अभिभूत राजा धृतराष्ट्र को सान्त्वना देकर उनके मन को शान्ति प्रदान की।
206महर्षि द्वैपायन ने इन तथ्यों पर एक पवित्र उपनिषद् की रचना की; और विद्वान् तथा पवित्र सूतों ने उसे पुराणों में जगत् के समक्ष प्रकाशित किया।
207भारत का अध्ययन ऐसा पुण्यकर्म है कि जो श्रद्धापूर्वक इसके एक श्लोक की एक पंक्ति भी पढ़ता है, उसके समस्त पाप नष्ट हो जाते हैं।
208इस भारत में निष्पाप और निर्मल देव, देवर्षि और ब्राह्मण वर्णित हैं, तथा यक्ष और महानाग भी।
209इसमें षड्गुणसम्पन्न सनातन वासुदेव का भी वर्णन है। वे सत्य और न्यायस्वरूप, शुद्ध और पवित्र हैं।
210इसमें उस सनातन ब्रह्म का वर्णन है, वह महान् सत्य-ज्योति, जिसके महान् और दिव्य कर्मों का बुद्धिमान् एवं विद्वान् पुरुष कथन करते हैं।
211जिनसे उत्पत्ति और वृद्धि के सिद्धान्त सहित यह असत् तथा सत्-असत् जगत् उत्पन्न हुआ है — जन्म, मृत्यु और पुनर्जन्म सहित।
212इसमें उनका भी वर्णन है जो अध्यात्म हैं, जो पंचभूतों के गुणों को धारण करते हैं, और जिन पर "अव्यक्त" आदि शब्द लागू नहीं होते।
213और उनका भी, जिन्हें ध्यान और तप से युक्त योगी अपने हृदय में दर्पण में प्रतिबिम्ब के समान देखते हैं।
214श्रद्धावान्, सदा भक्तिपरायण, सदा धर्माचरण में लगा हुआ पुरुष भारत के इस अध्याय को पढ़कर पाप से मुक्त हो जाता है।
215जो श्रद्धालु भारत के इस उपोद्घात-अध्याय को सदा आरम्भ से सुनता है, उसे (इस लोक में) कभी कोई कठिनाई नहीं आती।
216जो पुरुष प्रातःकाल और सायंकाल की सन्ध्या के समय इसके उपोद्घात का कोई अंश दोहराता है, वह पाठ के समय दिन-रात में संचित पापों से मुक्त हो जाता है।
217भारत के शरीर में यह अध्याय सत्य और अमृत है; जैसे दही में मक्खन और द्विपदों में ब्राह्मण।
218जैसे वेदों में आरण्यक, औषधियों में अमृत, समस्त सरोवरों में समुद्र महान् है, और समस्त चतुष्पदों में गौ।
219वैसे ही समस्त इतिहासों में भारत है। जो श्राद्ध के समय किसी ब्राह्मण से इसकी एक पंक्ति भी पाठ कराता है, उसके द्वारा पितरों को अर्पित अन्न-जल अक्षय हो जाते हैं। वेदों की व्याख्या इतिहास और पुराण की सहायता से होती है।
220किन्तु वेद अल्पज्ञ पुरुषों से डरता है कि कहीं वे उसे हानि न पहुँचाएँ। जो विद्वान् इस वेद (भारत) का पाठ करता है, वह लाभ प्राप्त करता है।
221जो प्रत्येक चन्द्र-परिवर्तन पर श्रद्धापूर्वक इसे पढ़ते हैं, उनका भ्रूणहत्या का पाप भी नष्ट हो जाता है।
222मैं आपसे कहता हूँ — जो इस अध्याय को पढ़ता है, उसने सम्पूर्ण भारत पढ़ लिया। जो प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक इन पवित्र वचनों को सुनता है, वह दीर्घायु प्राप्त करता है और स्वर्ग जाता है। प्राचीन काल में देवताओं ने एकत्र होकर तराजू के एक पलड़े पर चारों वेद और दूसरे पर यह भारत रखा, और भारत भारी उतरा।
223उसी समय से यह महाभारत कहलाता है। यह विषय-वस्तु और अर्थ-गाम्भीर्य — दोनों में वेदों से श्रेष्ठ माना जाता है।
224विषय-वस्तु और अर्थ-गाम्भीर्य की इसी श्रेष्ठता के कारण इसे महाभारत कहते हैं। जो इसका यथार्थ अर्थ समझ लेता है, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
225तप पाप नहीं है, अध्ययन पाप नहीं है, वेदों के विधान पाप नहीं हैं, उद्यम से धन-अर्जन पाप नहीं है — किन्तु जब इनका दुरुपयोग होता है, तब ये अनर्थ के मूल बन जाते हैं।
Nepali
1परमदेव (नारायण) लाई, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ (नर) लाई तथा विद्याकी देवी (सरस्वती) लाई नमस्कार गरेर हामी जयको उद्घोषणा गरौँ।
2एक दिन, जब कुलपति शौनकको द्वादशवार्षिक सत्रमा उपस्थित कठोर तपस्वी महर्षिहरू नैमिषारण्यमा सुखपूर्वक बसिरहेका थिए, तब पुराणका ज्ञाता, ऋषि लोमहर्षणका पुत्र उग्रश्रवा — जो सौति नामले प्रसिद्ध छन् — अत्यन्त विनम्रताका साथ उनीहरूको समीप आए।
3(त्यसपछि) उनका अद्भुत कथाहरू सुन्ने इच्छाले ती तपस्वीहरूले नैमिषारण्यको आफ्नो आश्रममा आइपुगेका उनीसँग सम्भाषण गरे।
4ती पवित्र ऋषिहरूद्वारा यथोचित सम्मानका साथ स्वागत गरिएपछि सौतिले हात जोडेर ती सबैसँग उनीहरूको तपस्याको कुशल-वृद्धि सोधे।
5ऋषिहरूले आसन ग्रहण गरेपछि लोमहर्षण-पुत्रले विनयपूर्वक आफ्ना लागि तोकिएको आसन ग्रहण गरे।
6उनलाई सुखपूर्वक बसेको र बाटोको थकाइबाट केही विश्राम पाइसकेको देखेर एक ऋषिले यसो भन्दै वार्तालाप आरम्भ गरे —
7'हे कमलनयन, तपाईं कहाँबाट आउनुभयो? हे सौति, तपाईं कहाँ-कहाँ रहनुभयो? म तपाईंसँग सोध्दछु, (आफ्ना यात्राहरूको सम्पूर्ण वृत्तान्त) मलाई बताउनुहोस्।'
8यसरी सोधिएपछि वाक्यकुशल सौतिले ती मननशील ऋषिहरूको त्यो महान् सभामा उनीहरूको स्वभाव अनुरूप समुचित एवं यथोचित उत्तर दिए।
9सौतिले भने — कृष्ण द्वैपायनद्वारा रचित महाभारतका विविध पवित्र एवं अद्भुत कथाहरू, जसलाई उदारहृदय राजर्षि, राजाहरूमा श्रेष्ठ, परीक्षित्-पुत्र जनमेजयको महान् सर्पसत्रमा वैशम्पायनले पूर्ण रूपमा सुनाएका थिए, ती सुनेपछि
10(हे पवित्र ऋषिहरू), म भ्रमण गर्दै अनेक पवित्र तीर्थ र पुण्यस्थलहरूमा गएँ र (अन्ततः) द्विजहरूद्वारा पूजित समन्तपञ्चक नामक स्थानमा पुगेँ,
11र जहाँ प्राचीन कालमा कुरु र पाण्डुका पुत्रहरूले त्यो घोर युद्ध लडेका थिए, जसमा भारतवर्षका सम्पूर्ण नरपति कुनै न कुनै पक्षमा सम्मिलित भएका थिए।
12तपाईं सबैको दर्शनको उत्कण्ठाले म अब तपाईंहरूको (पूज्य) उपस्थितिमा आएको छु। हे पूजनीय मुनिहरू, तपाईंहरू जो मेरा लागि ब्रह्मा समान हुनुहुन्छ, जो महाविद्वान् र परम भाग्यशाली हुनुहुन्छ, जो यस पवित्र यज्ञस्थलमा सूर्यको तेजले देदीप्यमान हुनुहुन्छ, जो पवित्र स्नानले शुद्ध हुनुहुन्छ, जसले गहन ध्यान सम्पन्न गर्नुभएको छ, जसले अग्निहोत्रको रक्षा गर्नुभएको छ, जो सम्पूर्ण चिन्ताभन्दा पर हुनुहुन्छ — हे द्विजहरू, तपाईंहरूसँग म के भनूँ?
13के म तपाईंहरूलाई धर्म र अर्थसँग सम्बद्ध पुराणका पवित्र कथाहरू सुनाऊँ, अथवा महर्षि, सन्त र नरेशहरूका अद्भुत चरित्र भनूँ?
14ऋषिहरूले उत्तर दिए — जुन पुराणको कथन तेजस्वी मुनि द्वैपायनले गरे र जसलाई सुनेर देवता तथा ब्रह्मर्षिहरूले अत्यन्त सम्मान दिए,
15र जुन विविध शैली तथा विभागहरूले पूर्ण भएकाले (निःसन्देह) सम्पूर्ण आख्यानहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ आख्यान हो, जसमा सूक्ष्म एवं तर्कयुक्त अर्थ निहित छन्, जो वेदहरूको सारतत्त्वले समृद्ध छ — त्यो एक पवित्र ग्रन्थ हो।
16त्यो सुन्दर भाषामा रचित छ र त्यसमा अन्य सम्पूर्ण ग्रन्थ समाविष्ट छन्। त्यो सबै शास्त्रद्वारा व्याख्यात छ र चारै वेदको अर्थ धारण गर्छ। (तर हे सौति), हामी भारत सुन्न चाहन्छौँ — त्यो पवित्र इतिहास जसले सम्पूर्ण भय हटाउँछ, महर्षि व्यासको त्यो पावन रचना, ठीक त्यसै गरी जसरी कृष्ण द्वैपायनको आज्ञाले ऋषि वैशम्पायनले राजा जनमेजयको महान् सर्पसत्रमा त्यसलाई सुन्दर रूपमा सुनाएका थिए।
17तब सौतिले भने — जो सबैद्वारा पूजित हुनुहुन्छ र जसलाई सबैले आहुति अर्पण गर्छन्, जो सत्य एवं अपरिवर्तनीय एक हुनुहुन्छ, जो व्यक्त र अव्यक्त हुनुहुन्छ, जो सनातन एवं शाश्वत ब्रह्म हुनुहुन्छ — ती आदिपुरुष ईशानलाई (परम भक्तिपूर्वक) शिर निहुराएर,
18जो असत् पनि हुनुहुन्छ र सत् पनि, जो यो विद्यमान विश्व हुनुहुन्छ र तैपनि सत् तथा असत् दुवैभन्दा भिन्न हुनुहुन्छ, जो उच्च र नीच सबैका उद्गम हुनुहुन्छ, जो पुरातन, महान् र अविनाशी हुनुहुन्छ;
19ती विष्णुलाई, जो प्रसन्नकारी एवं मङ्गलमय हुनुहुन्छ, जो सर्वपूज्य, शुद्ध र निष्पाप हुनुहुन्छ, जो हरि हुनुहुन्छ, इन्द्रियका स्वामी र सम्पूर्ण चराचरका मार्गदर्शक हुनुहुन्छ।
20(हे ऋषिहरू), अब म तपाईंहरूलाई ती अद्भुतकर्मा महर्षि व्यासका पवित्र विचार सुनाउनेछु, जसको यहाँ उपस्थित तपाईं सबैले उपासना गर्नुहुन्छ।
21केही सूतहरूले यो इतिहास पहिले नै गाइसकेका छन्; केहीले अहिले यसलाई अरूलाई पढाइरहेका छन्; र केहीले निःसन्देह भविष्यमा पनि यस पृथ्वीमा त्यसै गर्नेछन्।
22यो तीनै लोकमा ज्ञानको महान् स्रोत हो। द्विजहरूले यसलाई विस्तृत तथा संक्षिप्त — दुवै रूपमा धारण गर्छन्।
23यो सुन्दर पदावलीले, दिव्य तथा मानवीय संवादहरूले र विविध छन्दहरूले अलङ्कृत छ। त्यसैले यो विद्वान्हरूको परम आनन्द हो।
24यस विश्वमा जब न प्रकाश थियो न आलोक, र जब सबै कुरा अन्धकारले ढाकिएको थियो, तब एक महान् अण्ड प्रकट भयो — सम्पूर्ण प्राणीहरूको एकमात्र अक्षय बीज।
25त्यो महादिव्य भनिन्छ र युगको आरम्भमा उत्पन्न भएको थियो। त्यसमा सत्यस्वरूप ज्योति ब्रह्म विद्यमान थिए — त्यो सनातन एक, त्यो अद्भुत र अचिन्त्य सत्ता, त्यो सर्वव्यापी, अदृश्य र सूक्ष्म कारण, सत् र असत् — दुवै स्वभाव भएको आत्मा।
26यस अण्डबाट भगवान् पितामह ब्रह्मा उत्पन्न भए — एकमात्र प्रजापति, तथा सुरगुरु र स्थाणु, मनु, क (विष्णु) र परमेष्ठी; प्रचेतसगण, दक्ष र दक्षका सात पुत्र। त्यसपछि एक्काइस प्रजापति उत्पन्न भए। त्यसपछि त्यो अचिन्त्यस्वरूप 'पुरुष' प्रकट भए, जसलाई सम्पूर्ण ऋषिहरूले चिन्दछन्। त्यसपछि विश्वेदेव, आदित्य, वसुगण र दुवै अश्विनीकुमार प्रकट भए।
27यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक र पितृगण। त्यसपछि ज्ञानी एवं परम पवित्र ब्रह्मर्षि तथा प्रत्येक श्रेष्ठ गुणले विभूषित असंख्य राजर्षि उत्पन्न भए; त्यसपछि जल, आकाश, पृथ्वी, अन्तरिक्ष र दिशाहरू।
28वर्ष, ऋतुहरू, महिना, पक्ष तथा क्रमशः दिन र रात। र फेरि, जगत् तथा युगको अन्त्यमा यस विश्वमा जे जति देखिन्छ — सम्पूर्ण चराचर सृष्टि — त्यो सबै प्रलयमा पुग्नेछ।
29र अन्य (नयाँ) युगहरूको आरम्भमा सम्पूर्ण वस्तुहरू पुनः उत्पन्न हुनेछन्; र पृथ्वीका विविध फलहरूजस्तै तिनीहरू आ-आफ्नो ऋतुको नियत क्रमले एकपछि अर्को प्रकट भइरहनेछन्।
30यो रहस्यमय चक्र, जो सम्पूर्ण वस्तुहरूको विनाश र उत्पत्तिको कारण हो, यस संसारमा यसै गरी आदि र अन्त्यरहित भई निरन्तर घुमिरहन्छ।
31संक्षेपमा एउटा उदाहरण दिनका लागि — देवताहरूको सन्तति तेत्तीस हजार, तेत्तीस सय र तेत्तीस थियो।
32दिवका पुत्रहरू थिए — बृहद्भानु, चक्षु, आत्मा, विभावसु, सविता, ऋचीक, अर्क, भानु, आशावह र रवि।
33यी विवस्वान्हरूमध्ये वृद्ध मह्य सबैभन्दा कान्छा थिए, जसका पुत्र देवभ्रात भए। देवभ्रातका एक पुत्र सुभ्रात भए, जसका तीन पुत्र भए — दशज्योति, शतज्योति र सहस्रज्योति; यीमध्ये प्रत्येकले असंख्य सन्तानलाई जन्म दिए।
34विख्यात दशज्योतिका दस हजार सन्तान थिए, शतज्योतिका त्यसभन्दा दस गुणा र सहस्रज्योतिका शतज्योतिका सन्तानभन्दा दस गुणा। यिनैबाट कुरु, यदु र भरतको वंश तथा ययाति र इक्ष्वाकुको वंश र सम्पूर्ण राजर्षि उत्पन्न भए। यिनका अतिरिक्त अन्य असंख्य वंश पनि उत्पन्न भए।
35तथा असंख्य प्राणी र तिनका निवासस्थान। त्रिविध रहस्य उत्पन्न भए — वेद, योग र विज्ञान; तथा धर्म, अर्थ र काम।
36धर्म, अर्थ र काम विषयक विविध ग्रन्थ; तथा मानिसहरूको आचरणका नियम।
37इतिहास, प्रवचन र विविध श्रुतिहरू — यी सबै यस ग्रन्थ (महाभारत) का लक्षण हुन्।
38यो सबै महर्षि व्यासले देखे र यहाँ ग्रन्थको निदर्शनस्वरूप यथाक्रम भनिएको छ। महर्षि व्यासले यस ज्ञानराशिलाई संक्षिप्त तथा विस्तृत — दुवै रूपमा प्रकट गरे। संसारका विद्वान्हरू दुवै रूप प्राप्त गर्न चाहन्छन्। कसैले भारतलाई प्रथम मन्त्रबाट पढ्छन्, कसैले आस्तीकको कथाबाट, कसैले उपरिचरबाट, र केही ब्राह्मणहरू सम्पूर्ण ग्रन्थ पढ्छन्।
39विद्वान्हरूले यस रचनाको व्याख्या गर्दै स्मृतिहरूको आफ्नो विविध ज्ञान प्रकट गर्छन्। कोही यसको व्याख्यामा कुशल छन् त कोही यसलाई सम्झनामा। सत्यवती-पुत्र (व्यास) ले तप र ध्यानद्वारा सनातन वेदको विभाजन गरी यस पवित्र इतिहासको रचना गरे।
40जब विद्वान् एवं दृढव्रत ब्रह्मर्षि द्वैपायन व्यास, पराशरका पुत्र, ले यस महानतम आख्यानलाई पूर्ण गरे, तब उनी विचार गर्न थाले कि यसलाई आफ्ना शिष्यहरूलाई कसरी पढाउने।
41तब जगद्गुरु, षड्गुणसम्पन्न ब्रह्मा, महर्षि द्वैपायनको चिन्ता थाहा पाई, स्वयं त्यस स्थानमा आए जहाँ महर्षि विराजमान थिए — जसबाट उनले ती साधुलाई सन्तुष्ट पारून् र लोकको कल्याण होस्।
42सम्पूर्ण मुनिगणले घेरिएका व्यासले जब उनलाई देखे, तब उनी अत्यन्त विस्मित भए। हात जोडेर उभिएर उनले उनका चरणमा प्रणाम गरे र आसन ल्याउन आज्ञा दिए।
43त्यसपछि हिरण्यगर्भ जुन उत्तम आसनमा विराजमान थिए, त्यसको परिक्रमा गरी उनी त्यसको समीपमा उभिए।
44तर परमेष्ठीको आज्ञा पाएर, प्रेमले पूर्ण भई, उनी हर्षपूर्वक मुस्कुराउँदै त्यस आसनको छेउमा बसे।
45तब ब्रह्मालाई सम्बोधन गर्दै परम यशस्वी व्यासले यसरी भने — "हे दिव्य ब्रह्मा, मैले एउटा यस्तो काव्य रचेको छु जो अत्यन्त आदरणीय छ।"
46त्यसमा वेदहरूको रहस्य तथा अन्य विषय छन् जसको व्याख्या मैले गरेको छु; (त्यसमा) वेदहरूका विविध सूक्त तथा अङ्गसहित उपनिषद् छन्।
47र त्यसमा पुराणहरूको सङ्कलन तथा त्यो इतिहास छ जसलाई मैले रचेको छु र जसको नामकरण कालका तीन विभाग — भूत, वर्तमान र भविष्य — अनुसार गरिएको छ।
48र त्यसमा जरा, मृत्यु, भय, रोग, सत् र असत्को स्वरूप छ; मत-मतान्तरहरूको वर्णन तथा विविध आश्रमहरूको विवरण छ।
49र त्यसमा चारै वर्णका नियम तथा सम्पूर्ण पुराणहरूको सार छ; तपस्याको वर्णन र ब्रह्मचारीका नियम; पृथ्वी, सूर्य र चन्द्रमाका परिमाण।
50ग्रह, नक्षत्र र तारामण्डल तथा चारै युगको कालावधि; र त्यसमा ऋक्, साम तथा यजुर्वेद र अध्यात्म पनि छ।
51न्याय, शिक्षा र आयुर्वेद, दान, पाशुपत, तथा विशेष प्रयोजनका लागि भएका दिव्य र मानवीय जन्म।
52त्यसमा तीर्थयात्रा र पुण्यस्थलहरूको, नदी, पर्वत, वन र समुद्रहरूको वर्णन छ।
53दिव्य नगरी र कल्पहरूको; युद्धकला, विविध जाति, भाषा तथा लोकाचारको।
54यो सबै यस काव्यमा राखिएको छ, तर यस ग्रन्थको लेखक पृथ्वीमा भेटिँदैन।
55ब्रह्माले भने — दिव्य रहस्यको तपाईंको ज्ञानका कारण, आफ्नो पवित्र जीवनका लागि विख्यात सम्पूर्ण प्रसिद्ध ऋषिहरूमध्ये म तपाईंको सर्वाधिक आदर गर्दछु।
56म जान्दछु; तपाईंले सत्यको भाषामा दिव्य वचन प्रकट गर्नुभएको छ, तिनमध्ये पहिलोदेखि नै। तपाईंले आफ्नो यस रचनालाई काव्य भन्नुभयो; त्यसैले यो काव्य नै कहलिनेछ।
57यस संसारमा यस्तो कुनै कवि हुनेछैन जसको रचनाले यस काव्यको बराबरी गर्न सकोस्, जसरी अन्य तीनै आश्रमले कहिल्यै गृहस्थाश्रमको बराबरी गर्न सक्दैनन्।
58हे महर्षि, यस काव्यलाई लेख्नका लागि गणेशको स्मरण गर्नुहोस्। सौतिले भने — व्याससँग यसरी भनेर ब्रह्मा आफ्नो धाममा फर्किए।
59तब व्यासले मनमा गणेशको स्मरण गरे। स्मरण गर्नासाथ विघ्नहर्ता गणेश, जो सधैँ आफ्ना उपासकहरूको इच्छा पूरा गर्न तत्पर रहन्छन्, तत्काल त्यस स्थानमा आइपुगे जहाँ व्यास विराजमान थिए।
60जब उनको अभिवादन भइसक्यो र उनी आसनमा विराजमान भए, तब व्यासले उनलाई भने — "हे गणनायक, कृपया त्यस भारतका लेखक बन्नुहोस् जसलाई मैले मनमा रचेको छु र जसलाई म अब भन्नेछु।"
61यो सुनेर गणेशले यसरी उत्तर दिए — म तपाईंको रचनाको लेखक बन्नेछु, यस सर्तमा कि मेरो लेखनी एक क्षणका लागि पनि नरोकियोस्।
62व्यासले पनि उनलाई भने — "नबुझी कृपया केही पनि नलेख्नुहोला।" गणेशले "ॐ" भनेर स्वीकृति दिए। उनी लेख्न थाले र व्यास भन्न थाले।
63विश्रामका लागि समय पाउन व्यासले कहिलेकाहीँ रचनाका गाँठाहरू अत्यन्त कसेर बाँध्थे। यसरी उनी आफ्नो प्रतिज्ञाको निर्वाह गर्दै भन्दै गए।
64सौतिले अगाडि भने — यस काव्यमा आठ हजार आठ सय श्लोक यस्ता छन् जसको अर्थ म जान्दछु, त्यसै गरी शुकले जान्दछन् र सम्भवतः सञ्जयले पनि जान्दछन्। हे मुनि, ती गूढार्थ श्लोकहरूको दुरूहताका कारण आजसम्म कसैले तिनलाई बुझ्न सकेको छैन।
65स्वयं सर्वज्ञ गणेशलाई पनि (तिनको अर्थ) विचार गर्न समय लगाउनुपर्यो, र त्यस अवधिमा व्यासले अन्य अनेक श्लोकहरूको रचना गरिसके।
66यस ग्रन्थको ज्ञानले, अञ्जन लगाउने शलाकाजस्तै, संसारका ती आँखा उघारिदिन्छ जो अज्ञानको अन्धकारले ढाकिएका थिए।
67जसरी सूर्यले अन्धकार हटाउँछ, त्यसै गरी यो भारतले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष सम्बन्धी आफ्ना प्रवचनहरूले मानिसहरूको अज्ञान हटाउँछ।
68जसरी पूर्ण चन्द्रमाले आफ्नो मृदु ज्योत्स्नाले कुमुदिनीका कोपिलाहरू फुलाइदिन्छ, त्यसै गरी यो पुराणले श्रुतिको प्रकाशले मानव-बुद्धिलाई विकसित गर्छ।
69प्रकृतिको गर्भरूपी सम्पूर्ण भवन इतिहासको त्यो दीपकले राम्ररी र पूर्णरूपमा आलोकित हुन्छ, जसले अज्ञानको अन्धकारको नाश गर्छ।
70यो ग्रन्थ एउटा वृक्ष हो — अनुक्रमणिका यसको बीज हो, पौलोम र आस्तीक पर्व यसका जरा हुन्, सम्भव पर्व यसको तना हो, सभा र अरण्य पर्व यसका बस्ने हाँगाहरू हुन्, आरणेय यसको गाँठो हो।
71विराट र उद्योग यसको सार हुन्, भीष्म पर्व मुख्य हाँगा हो, द्रोण पर्व पातहरू हुन्, कर्ण पर्व यसका सुन्दर पुष्प हुन्, शल्य पर्व तिनको सुगन्ध हो, स्त्री र ऐषीक पर्व यसका शीतल छहारी हुन्, शान्ति पर्व यसको महान् फल हो।
72अश्वमेध पर्व यसको अमृतमय रस हो, आश्रमवासिक त्यो स्थान हो जहाँ यो उम्रन्छ, र मौसल पर्व यसको वेदस्वरूप हो।
73यो वृक्षले सम्पूर्ण सदाचारी ब्राह्मणहरूबाट परम आदर पाउनेछ। भारतरूपी यो वृक्ष मेघहरूजस्तै अक्षय हुनेछ र अनेक यशस्वी कविहरूको जीविकाको साधन बन्नेछ।
74सौतिले अगाडि भने — अब म तपाईंहरूलाई यस वृक्षका शाश्वत, फलदायी र पुष्पित उत्पादनहरूको विषयमा भन्नेछु। ती मधुर एवं शुद्ध स्वादका छन् र अमरहरूले पनि आस्वादन गर्न योग्य छन्।
75आफ्नी माता तथा गंगा-पुत्र भीष्मको अनुरोधमा, महातेजस्वी एवं पवित्र कृष्ण द्वैपायन विचित्रवीर्यका दुवै पत्नीबाट तीन अग्निजस्ता तीन पुत्रका पिता बने। यसरी धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुरलाई उत्पन्न गरी उनी आफ्नो धार्मिक अध्ययनमा लाग्न आश्रम फर्किए।
76महर्षि व्यासले यो भारतलाई मनुष्यलोकमा तबसम्म प्रकाशित गरेनन् जबसम्म उनका यी पुत्रहरू जन्मेर हुर्केनन् र (परमधाम) गएनन्।
77जब जनमेजय तथा हजारौँ ब्राह्मणहरूले उनीसँग सादर प्रार्थना गरे, तब उनले यसलाई आफ्ना शिष्य वैशम्पायनलाई पढाए।
78वैशम्पायनले आफ्ना सहचरहरूसँग बसेर यज्ञका अवकाशहरूमा भारतको पाठ गरे, र जब-जब उनी रोकिन्थे, उनीसँग पटक-पटक अगाडि भन्न अनुरोध गरिन्थ्यो।
79व्यासले कुरुवंशको महिमा, गान्धारीका गुण, विदुरको बुद्धिमत्ता र कुन्तीको दृढताको पूर्ण वर्णन गरेका छन्।
80उनले वासुदेव (कृष्ण) को दिव्यता, पाण्डु-पुत्रहरूको सज्जनता र धृतराष्ट्र-पुत्रहरूको दुराचरणको पनि वर्णन गरेका छन्।
81व्यासले मूलतः उपाख्यानहरू छाडेर भारतको रचना चौबीस हजार श्लोकमा गरे, र विद्वान्हरूले यति मात्रलाई नै वास्तविक भारत भन्छन्।
82त्यसपछि उनले एक सय पचास श्लोकमा एउटा संक्षेप रचे, जो अध्यायहरूको विषय-सूची हो।
83उनले यो संक्षेप पहिले आफ्ना पुत्र शुकलाई पढाए र त्यसपछि ती शिष्यहरूलाई जसले समान योग्यता राख्थे।
84त्यसपछि उनले छ लाख श्लोकको अर्को सङ्कलन पूर्ण गरे। यीमध्ये तीस लाख देवलोकमा विख्यात छन्, पन्ध्र लाख पितृलोकमा, चौध लाख गन्धर्वलोकमा र एक लाख मनुष्यलोकमा।
85नारदले तिनलाई देवताहरूलाई सुनाए, देवलले पितृहरूलाई, र शुकले गन्धर्व, यक्ष तथा राक्षसहरूलाई।
86व्यासका शिष्यहरूमध्ये एक, न्यायनिष्ठ तथा वेदविद्हरूमा अग्रगण्य वैशम्पायनले तिनलाई यस मनुष्यलोकमा सुनाए। जान्नुहोस्, मैले (सौतिले) पनि यस महान् ग्रन्थका एक लाख श्लोक सुनाएको छु।
87दुर्योधन क्रोधबाट उत्पन्न एउटा विशाल वृक्ष हो; कर्ण त्यसको तना हो, शकुनि त्यसका हाँगाहरू, दुःशासन त्यसका फल र पुष्प, र दुर्बल धृतराष्ट्र त्यसको जरा हो।
88युधिष्ठिर धर्मबाट उत्पन्न एउटा विशाल वृक्ष हुन्; अर्जुन त्यसको तना हो, भीम त्यसका हाँगाहरू, माद्रीका दुवै पुत्र त्यसका पुष्प र फल, तथा कृष्ण, ब्रह्म र ब्राह्मणहरू त्यसका जरा हुन्।
89पाण्डु आफ्नो पराक्रम र बुद्धिले अनेक देश जितेर वनमा गए र ऋषिहरूसँग निवास गर्न थाले।
90आखेटकका रूपमा उनले एउटा मृगलाई उसकी मृगीसँग रहेकै बेला मारेर आफूमाथि महान् विपत्ति निम्त्याए। पाण्डुको त्यो विपत्ति उनको कुलका सम्पूर्ण राजकुमारका लागि जीवनभर आचरणको चेतावनी बनिरह्यो।
91उनका दुवै पत्नी (कुन्ती र माद्री) ले शास्त्रको विधानअनुसार देवताहरू — धर्म, वायु, इन्द्र र दुवै अश्विनीकुमार — को आह्वान गरे, जसबाट पाण्डुको वंश लोप नहोस्।
92जब देवताहरूका यी सन्तान आफ्ना दुवै माताको हेरचाहमा, पवित्र वनहरूको बीचमा र पावन आश्रममा, ऋषिहरूको सङ्गतिमा हुर्किए, तब ऋषिहरूले उनीहरूलाई धृतराष्ट्र र उनका पुत्रहरूको अगाडि लगे। उनीहरू ब्रह्मचारी र विद्यार्थीको वेशमा उनीहरूको पछि-पछि गए; उनीहरूका केश शिरमा जटाका रूपमा बाँधिएका थिए।
93"हाम्रा यी शिष्यहरू," उनीहरूले भने, "तपाईंका पुत्र हुन्, तपाईंका भाइ हुन् र तपाईंका मित्र हुन्। यिनीहरू पाण्डव हुन्।" यसो भनेर उनीहरू गए।
94जब कुरुजनहरूले देखे कि ऋषिहरूले उनीहरूलाई पाण्डुका पुत्रका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, तब तिनीहरूमध्ये श्रेष्ठ वर्गले हर्षले उच्च स्वरमा जयघोष गर्यो।
95तर कसैले भने कि तिनीहरू पाण्डुका पुत्र होइनन्; अरूले भने कि हुन्। कसैले भने — जो धेरै पहिले मरिसके, उनका पुत्र यिनीहरू कसरी हुन सक्छन्?
96तैपनि चारैतिरबाट स्वर सुनिए — "यिनीहरूको स्वागत छ। दैवयोगले हामी पाण्डुका पुत्रहरूलाई आफ्नो अगाडि देखिरहेका छौँ। यिनीहरूको स्वागतको घोषणा गरियोस्।"
97जब जनताको जयघोष शान्त भयो, तब अदृश्य प्राणीहरूको प्रचण्ड करतल-ध्वनि सुनियो, जो दिशाहरूमा गुन्जियो। सुगन्धित पुष्पहरूको वर्षा भयो र शङ्ख तथा दुन्दुभिहरू बज्न थाले। राजकुमारहरूको आगमनमा यस्ता आश्चर्य भए।
98यस मङ्गल घटनामा नगरवासीहरूले जुन हर्षनाद गरे, त्यो यति महान् थियो कि त्यो स्वर्गसम्म पुग्यो।
99कसैसँग पनि भय नमानी र सम्पूर्ण जनताबाट अत्यन्त सम्मानित भई पाण्डवहरू त्यहाँ बस्न थाले, र उनीहरूले सम्पूर्ण वेद तथा विविध अन्य शास्त्रको अध्ययन गरे।
100नगरका प्रमुख जनहरू युधिष्ठिरको पवित्रता, भीमको बल र अर्जुनको शौर्यबाट अत्यन्त प्रसन्न थिए।
101तथा नकुल र सहदेवको गुरुजनहरूप्रतिको आज्ञाकारिता, धैर्य र विनम्रताबाट पनि। उनीहरूको पराक्रम देखेर सबै मानिस हर्षित भए।
102केही वर्षपछि अर्जुनले राजा र राजकुमारहरूको महान् सभाको बीचमा धनुर्विद्याको दुष्कर कार्य सम्पन्न गरी स्वयंवरमा द्रौपदीको पाणिग्रहण गरे।
103त्यस दिनदेखि उनी महान् धनुर्धरका रूपमा सम्पूर्ण जनहरूबाट अत्यन्त सम्मानित भए। सूर्यजस्तै उनी रणभूमिमा प्रकट हुन्थे र शत्रुहरूका लागि दुर्निरीक्ष्य थिए।
104उनले सम्पूर्ण छिमेकी नरेश र प्रमुख जनपदहरूलाई पराजित गरे र यसरी राजा (युधिष्ठिर) को महान् राजसूय यज्ञका लागि जे जति आवश्यक थियो, ती सबै सम्पन्न गरे।
105कृष्णको बुद्धिमत्तापूर्ण परामर्शले तथा भीम र अर्जुनको पराक्रमले आफ्नो बलमा गर्वित जरासन्धको वध गरी युधिष्ठिरले त्यो राजसूय गर्ने अधिकार प्राप्त गरे, जो सामग्री र आहुतिले भरिपूर्ण तथा अतुल पुण्यले पूर्ण थियो।
106दुर्योधन यस यज्ञमा आयो। जब उसले चारैतिर पाण्डवहरूको महान् वैभव देख्यो — आहुतिहरू, बहुमूल्य रत्न, स्वर्ण र मणिहरू, हात्ती र घोडाहरू, मूल्यवान् वस्त्र र उत्तरीय, शाल र मृगचर्म, रङ्कु-मृगको छालाबाट बनेका गलैँचा — तब ऊ ईर्ष्याले भरियो र अत्यन्त क्रुद्ध भयो।
107जब उसले मयद्वारा देवसभाअनुरूप निर्मित त्यो सुन्दर सभाभवन देख्यो, तब ऊ अत्यन्त खिन्न भयो।
108(र उसलाई अझ उत्तेजित पार्दै) जब ऊ केही स्थापत्य-भ्रमहरूले चकित भइरहेको थियो, तब भीमले वासुदेवको अगाडि उसको उपहास गर्दै उसलाई नीच जन्मको भने।
109धृतराष्ट्रलाई बताइयो कि उनका पुत्र विविध भोग्य वस्तु र मूल्यवान् पदार्थको उपभोग गरिरहँदा पनि विवर्ण, दुर्बल र कृश हुँदै गइरहेको छ।
110पुत्रप्रतिको स्नेहले ती अन्धा राजाले उसलाई (पाण्डवहरूसँग) द्यूत खेल्ने अनुमति दिए। जब कृष्णलाई यो थाहा भयो, तब उनी अत्यन्त क्रुद्ध भए।
111र अप्रसन्न भए तापनि उनले त्यो विवाद रोक्न केही गरेनन्, तर त्यो घातक द्यूत तथा त्यसबाट उत्पन्न अन्य भयङ्कर अन्यायहरूको उपेक्षा गरे।
112भीष्म, द्रोण, विदुर र शरद्वान्का पुत्र कृप हुँदाहुँदै पनि उनले पछि भएको त्यो महायुद्धमा क्षत्रियहरूबाट परस्पर संहार गराए।
113(युद्धको समाप्तिमा) पाण्डवहरूको विजयको समाचार सुनेर तथा दुर्योधन, कर्ण र शकुनिका प्रतिज्ञाहरू सम्झेर धृतराष्ट्र
114केही क्षण विचार गरी सञ्जयसँग यसरी भने — "हे सञ्जय, मेरो कुरा सुन, अब म जे कुरा भन्न लागेको छु, त्यो सबै सुन। तब तिमीलाई थाहा हुनेछ कि मेरो तिरस्कार गर्नु उचित होइन।
115तिमी शास्त्रहरूमा निपुण छौ, तिमी बुद्धिमान् छौ र तिमी प्रज्ञासम्पन्न छौ। (सुन), युद्धतर्फ मेरो कहिल्यै प्रवृत्ति थिएन, न त मलाई आफ्नो कुलको विनाशमा प्रसन्नता नै भयो।
116मैले आफ्ना पुत्र र पाण्डुका पुत्रहरूमा कुनै भेद ठानिनँ। मेरा आफ्नै पुत्रहरू उद्दण्ड थिए र मसँग द्वेष गर्थे, किनभने म वृद्ध र अन्धो थिएँ। मैले आफ्नो अन्धोपनको दयनीय दशा र पितृस्नेहका कारण सबै कुरा सहेँ। म मूर्ख र अविवेकी थिएँ, र दुर्योधन मूर्खतामा बढ्दै गयो।
117मेरो आफ्नै पुत्र पाण्डुका बलशाली पुत्रहरूको महान् वैभवको दर्शक बन्यो र सभाभवनमा प्रवेश गर्दा आफ्नो अनाडीपनका लागि उपहासको पात्र बन्यो।
118यो सबै सहन नसकेर र साथै रणभूमिमा पाण्डवहरूलाई पराजित गर्न नसकेर, उसले आफ्नो पुरुषार्थले सम्पत्ति प्राप्त गर्नुको सट्टा गान्धारराजको सहायताले एउटा अत्यन्त अन्यायपूर्ण द्यूतको योजना बनायो।
119हे सञ्जय, सुन कि त्यसपछि के भयो र जे जति मलाई थाहा भयो। जब तिमीले मेरो सबै कथन सुन्नेछौ र सबै सम्झनेछौ, तब तिमीले मलाई दूरदर्शी दृष्टि भएको जान्नेछौ।
120हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले धनुष चढाएर लक्ष्य बेधी भूमिमा खसाले र भेला भएका नरेश तथा अधिपतिहरूको अगाडि राजकुमारी कृष्णा (द्रौपदी) लाई लगे।
121हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि मधुवंशकी सुभद्रालाई अर्जुनले बलपूर्वक हरे र त्यसपछि द्वारका नगरीमा उनीसँग विवाह गरे, तथा वृष्णिवंशका दुवै वीर क्रुद्ध हुनुको सट्टा मित्रभावले इन्द्रप्रस्थ आए।
122हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले खाण्डव वन दिएर अग्निलाई तृप्त पारे र साथै आफ्ना दिव्य बाणहरूले देवराज इन्द्रले गरेको वर्षा रोकिदिए।
123हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि पाँचै पाण्डव आफ्नी माता कुन्तीसहित लाक्षागृहबाट उम्किए र विदुरले उनीहरूको पलायनमा सहायता गरे।
124हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले लक्ष्य बेधेर द्रौपदीको पाणिग्रहण गरे र वीर पाञ्चालहरूले पाण्डवहरूको पक्ष लिए।
125हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि मगधवंशका अग्रगण्य नरेश, सम्पूर्ण क्षत्रियका देदीप्यमान नक्षत्र जरासन्धलाई भीमले एक्लै आफ्ना नाङ्गा पाखुराले मारे।
126हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि पाण्डुका पुत्रहरूले सर्वत्र अभियान गरी सम्पूर्ण अधिपति र नरेशहरूलाई जिते र त्यो विजयलाई महान् राजसूय यज्ञको अनुष्ठानले मनाए।
127हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि रुँदै-बिलौना गर्दै गरेकी द्रौपदीलाई रजस्वला अवस्थामा, एउटै वस्त्रमा, सभामा घिसारियो र उनका रक्षक हुँदाहुँदै पनि उनीसँग यस्तो व्यवहार गरियो मानौँ उनी वस्त्रहीन हुन्।
128हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि दुष्ट दुःशासनले जब उनको एउटै वस्त्र तान्ने प्रयत्न गर्यो, तब ऊ वस्त्रहरूको थुप्रो मात्र तानिरह्यो र त्यसको अन्त्य पाउन सकेन।
129हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि युधिष्ठिर द्यूतमा सौबलबाट पराजित भए र त्यसको फलस्वरूप आफ्नो राज्यबाट वञ्चित भए, तैपनि उनका बलशाली भाइहरू उनीसँगै रहे।
130हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि चारै पाण्डव भाइ शोकले रुँदै आफ्ना ज्येष्ठ भ्राताको पछि गए र उनको कष्ट कम गर्न हरेक उपाय गरे।
131हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि युधिष्ठिरको पछि स्नातक र पवित्र ब्राह्मणहरू पनि वनमा गए।
132हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले व्याधको वेशमा प्रकट भएका देवाधिदेव त्रिनेत्र शिवलाई युद्धमा प्रसन्न पारी महान् पाशुपत अस्त्र प्राप्त गरे।
133हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि धर्मात्मा र यशस्वी अर्जुन देवलोक गए र त्यहाँ उनले देवराज इन्द्रबाट दिव्य अस्त्र प्राप्त गरे।
134हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले ती कालकेय र पौलोमहरूलाई पराजित गरे, जो शिवबाट प्राप्त वरदानमा गर्वित थिए र जसको बलमा तिनीहरू देवताहरूका लागि पनि अजेय थिए।
135हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि शत्रुदमन अर्जुन असुरहरूको वध गर्न इन्द्रलोक गए र सफल भई फर्किए।
136हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि भीम तथा कुन्तीका अन्य पुत्रहरू त्यस देशमा गए जो मानिसहरूका लागि अगम्य थियो, र त्यहाँ वैश्रवणसँग भेटे।
137हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि घोषयात्राको समयमा मेरा पुत्रहरू गन्धर्वहरूद्वारा बन्दी बनाइए, तर अर्जुनले उनीहरूलाई छुटाए।
138हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि धर्मले यक्षको वेशमा आई युधिष्ठिरसँग केही प्रश्न सोधे, जसको उनले राम्ररी उत्तर दिए।
139हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि जब पाण्डवहरू द्रौपदीसहित विराटको राज्यमा छद्मवेशमा बसे, तब मेरा पुत्रहरूले उनीहरूलाई भेट्टाउन सकेनन्।
140हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि विराटको राज्यमा एउटै रथमा सवार अर्जुनले मेरो पक्षका सम्पूर्ण प्रमुख योद्धाहरूलाई पराजित गरे।
141हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि मत्स्यराज विराटले आफ्नी सती कन्या उत्तरा अर्जुनलाई अर्पण गरे र अर्जुनले उनलाई आफ्ना पुत्र अभिमन्युका लागि स्वीकार गरे।
142हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि द्यूतमा पराजित, धनबाट वञ्चित, निर्वासित तथा आफन्त र मित्रहरूबाट छुट्टिएका युधिष्ठिरले सात अक्षौहिणी सेना जम्मा गरे।
143हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि मधुवंशी वासुदेव, जसले आफ्नो एउटै चरणले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ढाकेका थिए, हृदयदेखि पाण्डवहरूको हितमा लागे।
144हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि नारदले घोषणा गरे कि कृष्ण र अर्जुन नै नर र नारायण हुन्, र उनीहरू ब्रह्मलोकमा सँगै देखिएका थिए।
145हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि लोककल्याणका लागि सन्धि गराउने उत्कण्ठाले कृष्ण कौरवहरूकहाँ आए, तर आफ्नो कार्यमा असफल भई फर्किए।
146हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कर्ण र दुर्योधनले कृष्णलाई बन्दी बनाउने निश्चय गरे, तर उनले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आफूभित्र देखाइदिए।
147हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि जब कुन्ती शोकले रुँदै उनको रथको नजिक उभिएकी थिइन्, तब उनलाई कृष्णबाट सान्त्वना मिल्यो।
148हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि वासुदेव उनीहरूका परामर्शदाता हुन् र शान्तनु-पुत्र भीष्म तथा भरद्वाज-पुत्र द्रोणले उनीहरूलाई आशीर्वाद दिएका छन्।
149हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कर्णले भीष्मलाई भने — "जबसम्म तपाईं युद्ध गर्नुहुन्छ, म युद्ध गर्दिनँ" — र यसो भनेर ऊ गयो।
150हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि वासुदेव, अर्जुन र महाशक्तिशाली गाण्डीव — यी तीनै भयङ्कर तेजवाला सँगै भए।
151हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि जब अर्जुन करुणाले भरिएर आफ्नो रथमा बसे, तब कृष्णले उनलाई आफूभित्र सम्पूर्ण लोक देखाइदिए।
152हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि महान् शत्रुनाशक भीष्मले प्रतिदिन दस हजार रथीहरूको वध गर्दा पनि कुनै प्रमुख पाण्डव वीरलाई मार्न सकेनन्।
153हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि धर्मात्मा गंगा-पुत्र महान् भीष्मले स्वयं शत्रुहरूलाई आफ्नो मृत्युको उपाय बताइदिए र पाण्डवहरूले त्यसलाई हर्षपूर्वक अपनाए।
154हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले शिखण्डीलाई आफ्नो रथमा अगाडि राखी अपार साहसी र अजेय भीष्मलाई घाइते बनाइदिए।
155हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि सोमकहरूलाई थोरै मात्र बाँकी पारेपछि वृद्ध वीर भीष्म असंख्य घाउले आक्रान्त भई शरशय्यामा परेका छन्।
156हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि प्रार्थना गरिएपछि अर्जुनले भूमि बेधेर भीष्मको त्यो तिर्खा शान्त पारे, जब उनी पानीका लागि अत्यन्त व्याकुल थिए।
157हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि वायु, इन्द्र र सूर्य पाण्डवहरूको सफलताका लागि एक भएका छन् र हिंस्रक पशुहरूले पनि हामीलाई भयभीत पारिरहेका छन्।
158हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि द्रोणले युद्धका अनेक शैली प्रदर्शन गर्दा पनि कुनै प्रमुख पाण्डवको वध गरेनन्।
159हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनलाई परास्त गर्न नियुक्त महारथी संशप्तकहरू उनीद्वारा सबै मारिए।
160हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि सुभद्राका वीर पुत्रले एक्लै हाम्रो त्यस व्यूहमा प्रवेश गरे, जो अरूका लागि अभेद्य थियो र जसको रक्षा स्वयं सुसज्जित द्रोणले गरिरहेका थिए।
161हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि हाम्रा महारथीहरू अर्जुनलाई पराजित गर्न नसकेर बालक अभिमन्युलाई मिलेर घेरी मारेपछि हर्षित भए।
162हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अन्धा कौरवहरू अभिमन्युको वधमा हर्षनाद गरिरहेका थिए र अर्जुनले सैन्धवका विषयमा आफ्नो प्रसिद्ध प्रतिज्ञा गरे।
163हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अर्जुनले सैन्धवको वधको प्रतिज्ञा गरे र शत्रुहरूकै अगाडि त्यो पूरा गरी देखाए।
164हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि वासुदेवले अर्जुनका घोडाहरू थाकेका देखेर तिनलाई रणभूमिमै फुकाइदिए, पानी पियाए र पुनः नारेर पहिलेजस्तै रथ हाँके।
165हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि जब अर्जुनका घोडाहरू पानी पियाउन फुकाइएका थिए, तब पनि उनले आफ्ना सम्पूर्ण आक्रमणकारीहरूलाई रोकिराखे।
166हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि वृष्णिवंशी युयुधानले द्रोणको सेनालाई छिन्नभिन्न पारी — जहाँ बलशाली गजसेनाका कारण कसैले उसको आक्रमण सहन सकेन — कृष्ण र अर्जुनकहाँ फर्किए।
167हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कर्णले भीमलाई आफ्नो वशमा पाएर पनि उसलाई केवल तिरस्कारपूर्ण वचन भनेर र आफ्नो धनुषको टुप्पोले घिसारेर छाडिदियो।
168हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि द्रोण, कृतवर्मा, कृप, कर्ण, अश्वत्थामा र शल्यले आफ्नै अगाडि सैन्धवको वध हुन दिए।
169हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कृष्णको युक्तिले इन्द्रद्वारा कर्णलाई दिइएको दिव्य शक्ति भयङ्कर रूपवाला घटोत्कचमाथि चलाइयो।
170हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कर्ण र घटोत्कचको युद्धमा कर्णले त्यो शक्ति घटोत्कचमाथि चलायो, जसले निश्चय नै अर्जुनको वध गर्थ्यो।
171हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि धृष्टद्युम्नले युद्धका सम्पूर्ण नियम उल्लङ्घन गरी द्रोणको वध गरे, जब उनी रथमा संज्ञाशून्य र मृत्युका लागि उद्यत थिए।
172हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि माद्री-पुत्र नकुलले सम्पूर्ण सेनाको अगाडि द्रोणपुत्रसँग द्वन्द्व-युद्ध गर्दै उसको रथलाई चारैतिर घुमाइदिए र आफूलाई उसको पूर्ण समकक्ष सिद्ध गरे।
173हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि द्रोणपुत्रले नारायण नामक अस्त्रको दुरुपयोग गरे र पाण्डवहरूको वध गर्न असफल भए।
174हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि भीमले आफ्नो भाइ दुःशासनको रगत पिए र कसैले उनलाई रोक्न सकेन।
175हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अत्यन्त वीर र युद्धमा अजेय कर्णलाई त्यस भ्रातृ-युद्धमा अर्जुनले मारे, जो देवताहरूका लागि पनि रहस्यमय थियो।
176हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि युधिष्ठिरले द्रोणपुत्र, दुःशासन र भयङ्कर कृतवर्मालाई पराजित गरे।
177हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि युधिष्ठिरले त्यस मद्रराजको वध गरे, जसले सधैँ कृष्णलाई ललकार्थ्यो।
178हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि मायावी र द्यूत तथा वैरको जरा सौबल सहदेवद्वारा मारिए।
179हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि दुर्योधन थकाइले चूर, बलहीन र रथसमेत नभई एउटा तलाउमा गई त्यसको पानीमा लुक्यो।
180हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि कृष्णसहित पाण्डवहरू त्यस तलाउमा गए र मेरो त्यस पुत्रलाई तिरस्कारपूर्वक ललकार्न थाले, जसले कहिल्यै कुनै अपमान सहन सक्दैनथ्यो।
181हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि गदा-युद्धमा आक्रमण र बचाउका विविध शैली देखाउँदा पनि ऊ कृष्णको परामर्शले अन्यायपूर्वक मारियो।
182हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि द्रोणपुत्र आदिले सुतिरहेका पाञ्चालहरू र द्रौपदीका पुत्रहरूको वध गरी एउटा घोर र निन्दनीय कर्म गरे।
183हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि भीमले पिछा गरेपछि अश्वत्थामाले ऐषीक नामक महान् अस्त्र छाडे, जसबाट उत्तराको गर्भको शिशु नष्ट भयो।
184हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि अश्वत्थामाले छाडेको ब्रह्मशिर अस्त्रलाई अर्जुनले अर्को अस्त्रले "स्वस्ति" भनेर फर्काइदिए र अश्वत्थामाले आफ्नो शिरको मणि दिनुपर्यो।
185हे सञ्जय, मलाई विजयको कुनै आशा रहेन, जब मैले सुनेँ कि उत्तराको गर्भस्थ शिशुलाई आघात पुर्याएका कारण कृष्ण र द्वैपायन दुवैले उसलाई शाप दिए।
186हाय! गान्धारी दयनीय छिन्! उनले आफ्ना सम्पूर्ण पुत्र, नाति, आमाबुबा, दाजुभाइ र आफन्त गुमाइन्। पाण्डवहरूले अत्यन्त दुष्कर कार्य गरी देखाएका छन्। उनीहरूले निष्कण्टक राज्य प्राप्त गरेका छन्।
187हाय! मैले सुनेको छु कि यस युद्धमा जम्मा दस जना मात्र जीवित बाँचेका छन् — तीन हाम्रो पक्षमा र सात पाण्डवहरूको पक्षमा। यस भयङ्कर संग्राममा क्षत्रियहरूको अठार अक्षौहिणी सेना मारियो।
188मेरो चारैतिर घोर अन्धकार छ, ममाथि मूर्च्छा छाइरहेको छ। हे सूत, मेरो चेतना गइरहेको छ, मेरो मन विक्षिप्त भइरहेको छ।
189सौतिले भने — यसरी आफ्नो भाग्यमा विलाप गर्दै धृतराष्ट्र महान् शोकले अभिभूत भए र केही समय संज्ञाशून्य भए। तर होसमा आएपछि उनले सञ्जयलाई यी वचन भने।
190धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जे जति भइसक्यो, त्यसपछि म थप ढिलाइ नगरी यो जीवन त्याग्न चाहन्छु। यसलाई अझ बढी कायम राख्नुमा मलाई कुनै हित देखिँदैन।
191सौतिले भने — यसरी बोल्दै र विलाप गर्दै, सर्पजस्तै लामो सास फेर्दै र क्षण-क्षणमा मूर्च्छित हुँदै गरेका ती दयनीय भूपतिलाई गवल्गणका बुद्धिमान् पुत्र (सञ्जय) ले गूढ अर्थले भरिएका वचन भने।
192सञ्जयले भने — हे राजन्, तपाईंले बुद्धिमान् नारद र व्यासबाट ती अत्यन्त पराक्रमी पुरुषहरूको विषयमा सुन्नुभएको छ, जो महान् उद्यमी थिए, जो महान् राजवंशमा जन्मेका थिए, जो महान् गुणले पूर्ण थिए, जो दिव्यास्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए, र जसले धर्मयुद्धले संसार जितेर तथा यथाविधि आहुतिसहित यज्ञ गरेर यस लोकमा कीर्ति प्राप्त गरे र अन्ततः मृत्युलाई प्राप्त भए।
193यस्ता पुरुषहरू थिए — शैब्य, वीर रथी सृंजय, सम्पूर्ण विजेताहरूमा श्रेष्ठ सुहोत्र, रन्तिदेव, कक्षीवान्, महायशस्वी दमन, बाह्लीक, शर्याति, अजित, नल, शत्रुनाशक विश्वामित्र, महाबली अम्बरीष, मरुत्त, मनु, इक्ष्वाकु, गय, भरत, परशुराम, दशरथ-पुत्र राम, शशबिन्दु, भगीरथ, कृतवीर्य, जनमेजय र सत्कर्मा ययाति — जसले स्वयं देवताहरूको सहायताले यज्ञ गरे र जसका यज्ञवेदी तथा यूपहरूले यस पृथ्वीका बसोबास भएका र उजाड प्रदेश सर्वत्र चिह्नित भए। जब शैब्य आफ्ना पुत्रहरूको वियोगले अत्यन्त पीडित थिए, तब प्राचीन कालमा देवर्षि नारदले उनलाई यी चौबीस राजाहरूका कथा सुनाएका थिए।
194तर यिनका अतिरिक्त अन्य राजाहरू पनि, जो महारथी थिए, जो यिनीभन्दा पनि बढी पराक्रमी थिए, जो उदार-हृदय र सम्पूर्ण सद्गुणले पूर्ण थिए, मृत्युको पकडमा आए।
195तिनीहरू थिए — पुरु, कुरु, यदु, शूर, विषगाश्व, महाद्युति, अनुह, युवनाश्व, ककुत्स्थ, विक्रमी, रघु, विजय, वीतिहोत्र, अंग, भव, श्वेत, बृहद्गुरु, उशीनर, शतरथ, कंक, दुलिदुह, द्रुम, दम्भोद्भव, पर, वेन, सगर, संकृति, निमि, अजेय, परशु, पुण्ड्र, शम्भु, देववृध, अनघ, देवहव्य, सुप्रतिम, सुप्रतीक, बृहद्रथ, महोत्साह, विनीतात्मा, सुक्रतु, निषधराज नल, सत्यव्रत, शान्तभय, सुमित्र, सुबल, जानुजंघ, अनरण्य, अर्क, प्रियभृत्य, शुचिव्रत, बलबन्धु, निरामर्द, केतुशृंग, बृहद्बल, धृष्टकेतु, बृहत्केतु, दीप्तकेतु, निरामय, अविक्षित, चपल, धूर्त, कृतबन्धु, दृढेषुधि, महापुराणसम्भव, प्रत्यंग, पराह र श्रुति — यी राजाहरू र हजारौँ-लाखौँ अन्य।
196जो अत्यन्त पराक्रमी र बुद्धिमान् थिए, तिनीहरू पनि तपाईंका पुत्रहरूजस्तै अपार धन र भोग छाडेर मृत्युलाई प्राप्त भए।
197ती पुरुषहरू पनि, जो सम्पूर्ण उत्तम गुणले सम्पन्न थिए र जसको दिव्य शौर्य, औदार्य, महानुभावता, श्रद्धा, सत्य, पवित्रता, सरलता र दया महाविद्वान् पवित्र सूतहरूद्वारा पुराणहरूमा विख्यात छन्, आफ्ना प्राण त्यागे।
198तपाईंका पुत्रहरू दुष्ट, ईर्ष्यालु, लोभी, उग्र स्वभावका र दुराचारी थिए; तर तपाईं शास्त्रहरूमा निपुण हुनुहुन्छ, तपाईं बुद्धिमान् र प्रज्ञावान् हुनुहुन्छ। जुन पुरुषहरूको बुद्धिले शास्त्रको आदेशको अनुसरण गर्छ, तिनीहरू कहिल्यै शोक वा विपत्तिको वशमा पर्दैनन्।
199हे राजन्, तपाईं भाग्यको कठोरता र चञ्चलता जान्नुहुन्छ। तपाईं जान्नुहुन्छ कि तपाईंले आफ्ना पुत्रहरूको सुरक्षाका लागि कति चिन्ता गर्नुभयो। त्यसैले यो शोक तपाईंलाई सुहाउँदैन। जे अवश्य हुनुपर्छ, त्यसका लागि शोक गर्नु तपाईंको योग्य होइन।
200कसले आफ्नो चतुराइले भाग्यको विधान टार्न सक्छ? विधाताद्वारा तोकिएको मार्गभन्दा पर कोही जान सक्दैन। सत्ता र असत्ता, सुख र दुःख — सबै कालबाट आउँछन्।
201कालले सम्पूर्ण वस्तुहरूको सृष्टि गर्छ र कालले नै ती सबैको संहार गर्छ। कालले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई जलाउँछ र कालले नै पुनः त्यो अग्नि निभाइदिन्छ।
202तीनै लोकका सम्पूर्ण वस्तुहरू, शुभ र अशुभ, कालद्वारा नै रचिन्छन्। कालले तिनको नाश गर्छ र कालले नै तिनलाई पुनः रच्छ।
203जब सबै सुतिरहेका हुन्छन्, तब पनि केवल काल जागिरहन्छ। काललाई कसैले जित्न सक्दैन। काल नरोकिई सबैमा व्याप्त भई हिँड्छ।
204यो जानेर कि भूत, वर्तमान र भविष्यका सम्पूर्ण वस्तुहरू कालकै परिणाम हुन्, तपाईंलाई शोकले अभिभूत हुनु उचित होइन।
205सौतिले भने — यसरी गवल्गण-पुत्र (सञ्जय) ले पुत्रहरूको मृत्युको शोकले अभिभूत राजा धृतराष्ट्रलाई सान्त्वना दिई उनको मनलाई शान्ति प्रदान गरे।
206महर्षि द्वैपायनले यी तथ्यहरूमा एउटा पवित्र उपनिषद्को रचना गरे; र विद्वान् तथा पवित्र सूतहरूले त्यसलाई पुराणहरूमा जगत्को अगाडि प्रकाशित गरे।
207भारतको अध्ययन यस्तो पुण्यकर्म हो कि जसले श्रद्धापूर्वक यसको एक श्लोकको एक पङ्क्ति पनि पढ्छ, उसका सम्पूर्ण पाप नष्ट हुन्छन्।
208यस भारतमा निष्पाप र निर्मल देव, देवर्षि र ब्राह्मणहरू वर्णित छन्, तथा यक्ष र महानागहरू पनि।
209यसमा षड्गुणसम्पन्न सनातन वासुदेवको पनि वर्णन छ। उनी सत्य र न्यायस्वरूप, शुद्ध र पवित्र हुनुहुन्छ।
210यसमा त्यस सनातन ब्रह्मको वर्णन छ, त्यो महान् सत्य-ज्योति, जसका महान् र दिव्य कर्महरूको बुद्धिमान् एवं विद्वान् पुरुषहरूले कथन गर्छन्।
211जसबाट उत्पत्ति र वृद्धिका सिद्धान्तसहित यो असत् तथा सत्-असत् जगत् उत्पन्न भएको छ — जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मसहित।
212यसमा उनको पनि वर्णन छ जो अध्यात्म हुनुहुन्छ, जसले पञ्चभूतका गुण धारण गर्नुहुन्छ, र जसमा "अव्यक्त" आदि शब्द लागू हुँदैनन्।
213र उनको पनि, जसलाई ध्यान र तपले युक्त योगीहरूले आफ्नो हृदयमा ऐनामा प्रतिबिम्बजस्तै देख्छन्।
214श्रद्धावान्, सधैँ भक्तिपरायण, सधैँ धर्माचरणमा लागिरहेको पुरुष भारतको यस अध्याय पढेर पापबाट मुक्त हुन्छ।
215जुन श्रद्धालुले भारतको यस उपोद्घात-अध्यायलाई सधैँ सुरुदेखि सुन्छ, उसलाई (यस लोकमा) कहिल्यै कुनै कठिनाइ आउँदैन।
216जुन पुरुषले बिहान र साँझको सन्ध्याको समयमा यसको उपोद्घातको कुनै अंश दोहोर्याउँछ, ऊ पाठको समयमा दिनरातमा सञ्चित पापहरूबाट मुक्त हुन्छ।
217भारतको शरीरमा यो अध्याय सत्य र अमृत हो; जसरी दहीमा नौनी र द्विपदहरूमा ब्राह्मण।
218जसरी वेदहरूमा आरण्यक, औषधिहरूमा अमृत, सम्पूर्ण तलाउहरूमा समुद्र महान् छ, र सम्पूर्ण चतुष्पदहरूमा गाई।
219त्यसै गरी सम्पूर्ण इतिहासहरूमा भारत छ। जसले श्राद्धको समयमा कुनै ब्राह्मणबाट यसको एक पङ्क्ति पनि पाठ गराउँछ, उसद्वारा पितृहरूलाई अर्पण गरिएका अन्न-जल अक्षय हुन्छन्। वेदहरूको व्याख्या इतिहास र पुराणको सहायताले हुन्छ।
220तर वेद अल्पज्ञ पुरुषहरूसँग डराउँछ कि कतै तिनीहरूले त्यसलाई हानि नपुर्याऊन्। जुन विद्वान्ले यस वेद (भारत) को पाठ गर्छ, उसले लाभ प्राप्त गर्छ।
221जसले प्रत्येक चन्द्र-परिवर्तनमा श्रद्धापूर्वक यसलाई पढ्छन्, तिनको भ्रूणहत्याको पाप पनि नष्ट हुन्छ।
222म तपाईंलाई भन्दछु — जसले यस अध्यायलाई पढ्छ, उसले सम्पूर्ण भारत पढिसक्यो। जसले प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक यी पवित्र वचनहरू सुन्छ, उसले दीर्घायु प्राप्त गर्छ र स्वर्ग जान्छ। प्राचीन कालमा देवताहरूले भेला भई तराजुको एक पल्लामा चारै वेद र अर्कोमा यो भारत राखे, र भारत गह्रौँ भयो।
223त्यही समयदेखि यो महाभारत कहलिन्छ। यो विषय-वस्तु र अर्थ-गाम्भीर्य — दुवैमा वेदहरूभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ।
224विषय-वस्तु र अर्थ-गाम्भीर्यको यही श्रेष्ठताका कारण यसलाई महाभारत भनिन्छ। जसले यसको यथार्थ अर्थ बुझ्छ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
225तप पाप होइन, अध्ययन पाप होइन, वेदहरूका विधान पाप होइनन्, उद्यमले धन-अर्जन पाप होइन — तर जब यिनको दुरुपयोग हुन्छ, तब यी अनर्थका मूल बन्छन्।